I OSK 2181/20

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 stycznia 2020 r. sygn. akt VII SAB/Wa 156/19 odrzucające skargę A. B. na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznego w przedmiocie wydania decyzji w sprawie wymiaru świadczenia emerytalnego postanawia: oddalić skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 13 stycznia 2020 r. sygn. akt VII SAB/Wa 156/19, na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 i § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) dalej zwanej "p.p.s.a." odrzucił skargę A. B. na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznego w przedmiocie wydania decyzji w sprawie wymiaru świadczenia emerytalnego z uwagi na brak kognicji sądu administracyjnego. Skargę kasacyjną złożył A. B., zaskarżając postanowienie w całości. Podniósł zarzut naruszenia przepisów postępowania prowadzącego do wydania zaskarżonego postanowienia w warunkach nieważności z uwagi na pozbawienie strony możności obrony swych praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.), a to z uwagi na naruszenie art. 243 § 1, art. 259 § 1 i 260 § 1 p.p.s.a., tj. wydanie postanowienia o odrzuceniu wniesionej skargi pomimo braku prawomocnego rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy - ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, który miałby reprezentować jego interesy w toczącym się postępowaniu. W oparciu o tak sformułowany zarzut wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego, w stawce stanowiącej półtorakrotność stawki minimalnej, ewentualnie przyznanie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu w kwocie stanowiącej półtorakrotność stawki minimalnej oświadczając, że koszty te nie zostały opłacone w całości ani w jakiejkolwiek części, ewentualnie - z daleko posuniętej ostrożności - odstąpienie od obciążania skarżącego kosztami postępowania w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu wskazano, że postanowieniem z dnia 13 stycznia 2020 r., sygn. akt VII SAB/Wa 156/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę wniesioną przez A. B. z uwagi na fakt, że nie mieściła się ona w katalogu spraw określonych w art. 3 § 2 p.p.s.a. Równocześnie postanowieniem z tego samego dnia, tj. 13 stycznia 2020 r., sygn. akt VII SPP/Wa 403/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania skarżącemu przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Zaskarżone postanowienie zostało zatem wydane w sytuacji, w której wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony wraz ze skargą nie został prawomocnie rozpoznany. Ponadto podkreślono, że postanowieniem z dnia 18 maja 2020 r., sygn. akt VII SPP/Wa 71/20, wydanym w zasadzie w niezmienionym stanie faktycznym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił wniosek o przyznanie prawa pomocy, co w ocenie autora skargi kasacyjnej wskazuje na wątpliwą trafność postanowienia z 13 stycznia 2020 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy i dodatkowo świadczy o pozbawieniu strony możliwości obrony swoich praw. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) dalej zwanej "p.p.s.a." rozpoznaje sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych enumeratywnie w § 2 pkt 1-6 tego przepisu. Przepis art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. przewiduje sankcję nieważności postępowania przed sądem, gdy strona została pozbawiona możliwości obrony swoich praw. Nieważność postępowania z tej przyczyny zachodzi więc wówczas, gdy strona wskutek naruszenia właściwych przepisów nie uczestniczyła w postępowaniu i została na skutek tego pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska przed sądem. Jak słusznie wskazuje się w doktrynie i orzecznictwie, wystąpienie tej przesłanki należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i nie wolno jej łączyć tylko i wyłącznie z sytuacją, kiedy strona w ogóle nie brała udziału w postępowaniu. Strona jest pozbawiona możności obrony swych praw, jeżeli wskutek uchybień procesowych nie może brać udziału w istotnej części postępowania i nie ma możliwości usunięcia skutków tych uchybień na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku - por. wyr. SN z 10 maja 2000 r., III CKN 416/98, LexPolonica nr 347812 (OSNC 2000, nr 12, poz. 220). Można mówić o jego wystąpieniu, gdy zaistniałe uchybienie procesowe sądu godzić będzie bezpośrednio w istotę procesu i stawiać pod znakiem zapytania spełnienie jego celu w konkretnym przypadku. Zatem dopuszczalność jego stwierdzenia pojawia się jedynie w razie kardynalnych uchybień sądu dotyczących udziału strony w postępowaniu sądowym, a nie jakichkolwiek usterek, czy utrudnień w tym zakresie (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, art. 183, Nb 23). Ponadto zaznaczyć należy, że co do zasady skarżący nie musi wykazywać związku przyczynowego między uchybieniem procesowym powodującym nieważność postępowania a wynikiem sprawy, ponieważ o nieważności postępowania decyduje przede wszystkim waga zaistniałych uchybień procesowych, a poza tym sąd tę przesłankę obowiązany jest wziąć z urzędu. Nie można jednak twierdzić, tak jak zdaje się to czynić autor skargi kasacyjnej, że skutki, które wynikają lub mogą być następstwem danego uchybienia, są nieistotne dla oceny, czy w konkretnym przypadku doszło do nieważności postępowania. W art. 183 § 2 pkt 5 chodzi bowiem o realne, a nie hipotetyczne pozbawienie strony możności obrony swych praw (por. wyrok NSA z 21 lutego 2006 r. sygn. akt II GSK 378/05 i z 25 stycznia 2006 r., sygn. akt II OSK 437/05, a także J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, art. 183, Nb 24). W niniejszej sprawie postanowieniem z 13 stycznia 2020 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy na podstawie art. 247 p.p.s.a., zgodnie z którym prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Orzeczenie to nie zostało zaskarżone. Postanowieniem z tej samej daty odrzucono skargę w oparciu o art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Powołano się na brak kognicji sądu administracyjnego z uwagi na jednoznaczne brzmienie przepisów art. 83 ust. 1 pkt. 5 i ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2019 r, poz. 300 ze zm.) wskazujące, że właściwym w sprawie jest sąd powszechny. Po otrzymaniu odpisu tego postanowienia wraz z uzasadnieniem, skarżący pismem z 14 lutego 2020 r. złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w celu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej od tego postanowienia. Wniosek został uwzględniony, co pozwoliło na skontrolowanie postanowienia Sądu pierwszej instancji przez Naczelny Sąd Administracyjny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie nie doszło do pozbawienia skarżącego możliwości obrony jego praw skutkującego nieważnością postępowania stosownie do art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Przede wszystkim podkreślić należy, że pełnomocnik profesjonalny skarżącego kasacyjnie nie podjął nawet próby wykazania, że odrzucenie skargi pomimo braku uprawomocnienia się postanowienia o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy miało jakikolwiek wpływ na wynik sprawy. Nie przedstawił żadnej argumentacji podważającej rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji. W skardze kasacyjnej nie zawarto żadnych zarzutów, w których zakwestionowanoby prawidłowość rozstrzygnięcia WSA w Warszawie o braku kognicji w sprawie. Tym samym nie sposób uznać, że w sprawie doszło do realnego pozbawienia skarżącego możliwości obrony jego praw. Twierdzenia autora skargi kasacyjnej mają charakter czysto hipotetyczny. Na marginesie wskazać wypada, że skarżący A. B. w toku postępowania sądowoadministracyjnego miał możliwość realizacji uprawnień procesowych, z czego skorzystał, składając skargę, w której zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz pismo procesowe z 14 lutego 2020 r. wraz z ponownym wnioskiem w tym przedmiocie. Skarżący nie jest więc osobą całkowicie nieporadną, która nie jest w stanie podjąć jakichkolwiek czynności w postępowaniu sądowym (por. postanowienie NSA z 2.10.2013 r., sygn. akt I OSK 2170/13). W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 254 § 1 i art. 258 - 261 p.p.s.a.