II GSK 670/18

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia NSA Małgorzata Rysz (spr.) Sędzia del. WSA Grzegorz Wałejko po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2017 r., sygn. akt VI SA/Wa 812/17 w sprawie ze skargi A. N. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wyrokiem z 27 października 2017 r. (sygn. akt V SA/Wa 812/17) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej zwany "WSA"), działając na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej zwanej "ppsa"), oddalił skargę A. N. (dalej zwanego "Skarżącym") na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej (dalej zwanego "Prezydium NRA") z [...] stycznia 2017 r. (nr [...]) w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów. WSA orzekał w następującym stanie sprawy. Uchwałą z [...] maja 2016 r. Okręgowa Rada Adwokacka [...] (dalej zwana "ORA") wpisała Skarżącego (w dacie składania wniosku o wpis na listę adwokatów pełniącego funkcję komornika) na listę adwokatów Izby Adwokackiej [...]. W dniu [...] września 2016 r. ORA wezwała Skarżącego do wskazania, czy zrezygnował z zajmowanego stanowiska komornika. W odpowiedzi Skarżący poinformował, że nadal pełni tę funkcję. Uchwałą z [...] października 2016 r. ORA skreśliła Skarżącego z listy adwokatów Izby Adwokackiej [...]. Skarżący złożył odwołanie od tej uchwały. Uchwałą z [...] stycznia 2017 r. Prezydium NRA utrzymało w mocy uchwałę ORA. Wskazało w szczególności, że usytuowanie komornika przy sądzie rejonowym i prowadzenie przez niego czynności egzekucyjnych w związku z działalnością wymiaru sprawiedliwości pozwala na zaliczenie zawodu komornika do pomocniczego organu wymiaru sprawiedliwości, co stanowi przesłankę skreślenia osób wykonujących te funkcje z listy adwokatów na podstawie art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy z 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1999 ze zm.). Skarżący złożył do WSA skargę na uchwałę Prezydium NRA. Zarzucił m.in. naruszenie art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze. Stwierdził w szczególności, że uzyskał ostateczny wpis na listę adwokatów niewykonujących zawodu i do chwili złożenia skargi nie zdecydował się na rozpoczęcie wykonywania zawodu adwokata. Wskazał, że art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze wprowadza jedynie zakaz łączenia czynnie wykonywanego zawodu adwokata ze stanowiskiem w organach wymiaru sprawiedliwości, a zatem nie odnosi się do osoby, która nabyła samo prawo do wykonywania zawodu adwokata, gdyż oznaczałoby to możliwość skreślenia takiej osoby z listy adwokatów bezpośrednio po wpisie na tę listę. Przepis ten znajduje zastosowanie wyłącznie do sytuacji, gdy adwokat po rozpoczęciu wykonywania zawodu obejmie stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpocznie wykonywanie zawodu notariusza. WSA oddalił skargę. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego, WSA stwierdził, że funkcjonalnie status prawny komornika sądowego mieści się w pojęciu "zajmowania stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości", w rozumieniu art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze. Komornik jest "pomocniczym organem wymiaru sprawiedliwości" i działa w strukturze tych organów. WSA wskazał, że art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nakazuje okręgowej radzie adwokackiej skreślić adwokata z listy w przypadku m.in. objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości. WSA stwierdził przy tym, że status adwokata wynika z wpisu na listę adwokatów. Wprawdzie sam wpis nie uprawnia jeszcze do wykonywania czynności adwokackich (niezbędne jest jeszcze złożenie ślubowania i wyznaczenie siedziby zawodowej), jednak decyduje o tym statusie. W ocenie WSA, skoro w myśl art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze skreśla się adwokata z listy w przypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, to tym bardziej podlega skreśleniu z listy adwokat, który został powołany na stanowisko komornika i z tego stanowiska nie zrezygnował. W obu bowiem przypadkach chodzi o ten sam status adwokata, który przysługuje osobom wpisanym na listę adwokatów, niezależnie od okoliczności, w jakich do tego wpisu doszło. Zdaniem WSA, w świetle dyspozycji wspomnianego przepisu oraz na potrzeby jego stosowania należy przyjąć, że nie ma różnicy między adwokatem, który objął stanowisko w organach przewidzianych w tym przepisie (np. został komornikiem) i nie skreślił się z listy adwokatów (wówczas bezdyskusyjnie podlega skreśleniu) i adwokatem, który będąc (jak w tej sprawie) komornikiem został wpisany na listę adwokatów i nadal wykonuje zawód komornika. WSA stwierdził również, że wprawdzie Prawo o adwokaturze pozwala na odróżnienie dwóch odrębnych sytuacji prawnych dotyczących statusu adwokata (nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata oraz wykonywania tego zawodu), jednak nie ma to istotnego znaczenia dla wykładni i stosowania art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze, bowiem przepis ten nie uzależnia rygoru skreślenia z listy adwokatów od wykonywania bądź niewykonywania zawodu adwokata przez adwokata, który objął stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości bądź już po jego objęciu uzyskał wpis na listę adwokatów i mimo tego pozostawał na tym stanowisku. Wobec tego WSA uznał, że w sytuacji, gdy osoba na skutek wpisu na listę adwokatów uzyskuje status adwokata w trakcie zajmowania stanowiska komornika sądowego i po wpisie nie rezygnuje z tego stanowiska w rozsądnym czasie, to podlega skreśleniu z listy adwokatów w trybie art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze. Zatem skoro Skarżący będąc wpisany na listę adwokatów i mając ku temu odpowiedni czas nie zrezygnował ze stanowiska komornika i nie podjął działań, żeby zrealizować swoje prawo i zacząć wykonywać zawód adwokata, to organom adwokatury nie można zarzucić, że uniemożliwiły Skarżącemu wykonywanie zawodu adwokata. Skarżący złożył skargę kasacyjną od wyroku WSA, zaskarżając to orzeczenie w całości. Wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie, a następnie uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi przez uchylenie uchwały NRA i uchwały ORA, jak również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ppsa przez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że dotyczy on osób, które w chwili wpisu na listę adwokatów zajmowały stanowisko komornika sądowego i nie zrezygnowały z niego po wpisie, nie wykonując przy tym zawodu adwokata (nie dokonując niezbędnych czynności do wykonywania zawodu adwokata), co w konsekwencji skutkowało błędnym uznaniem przez WSA, że zaskarżona uchwała Prezydium NRA, jak i utrzymana nią w mocy uchwała ORA skreślająca Skarżącego z listy adwokatów nie naruszają prawa. W uzasadnieniu Skarżący wskazał w szczególności, że ratio legis art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie polega na – jak uznał WSA – przeciwdziałaniu sytuacji, gdy osoby obejmujące stanowiska w szeroko rozumianym wymiarze sprawiedliwości mogłyby równocześnie znajdować się na liście adwokatów, a na przeciwdziałaniu sytuacji wykonywania zawodu adwokata przez osobę zajmującą stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości. Zdaniem Skarżącego, WSA dokonując rozszerzającej wykładni przepisu dotyczącego przesłanek skreślenia z listy adwokatów, a zatem przepisu w istocie dotyczącego materii związanej z wyborem zawodu, nie uwzględnił konstytucyjnie chronionej zasady wolności wyboru zawodu (art. 65 ust. 1 Konstytucji). Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, Skarżący wskazał, że skoro kwestia wykonywania bądź niewykonywania zawodu adwokata została pozostawiona wyłącznej woli osoby wpisanej na listę adwokatów, a sam wpis potwierdza wyłącznie uprawnienie do wykonywania tego zawodu i nie uprawnia w żadnym zakresie do występowania w charakterze profesjonalnego pełnomocnika, to nie sposób dopatrzeć się podstaw prawnych do skreślenia z listy adwokatów osoby, która jako komornik uzyskała wpis na listę adwokatów i nie podjęła się wykonywania tegoż zawodu (nie dokonała kolejnych, wymaganych prawem czynności niezbędnych do wykonywania zawodu adwokata). Skarżący dodał, że nie bez znaczenia jest również fakt że ustawodawca posługuje się pojęciem "adwokatów niewykonujących zawodu" (vide art. 8a ust. 2 Prawa o adwokaturze), a taką osobą był Skarżący przez cały czas od momentu wpisu na listę adwokatów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1842) przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, przy czym na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Wobec tego, że taka sytuacja wystąpiła w tej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą ten środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Skarga kasacyjna Skarżącego nie ma usprawiedliwionej podstawy. Granice rozpoznania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny Skarżący wyznaczył zarzucając WSA naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ppsa przez nieuchylenie wydanych w sprawie decyzji administracyjnych (uchwał), mimo że organy dokonały błędnej wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze. Zgodnie z tym przepisem, okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza. W zaskarżonym wyroku WSA uznał, że organy prawidłowo przyjęły, że status adwokata wynika z wpisu na listę adwokatów, przy czym przy wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze i jego stosowaniu nie ma znaczenia okoliczność, czy adwokat, który objął stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, wykonuje czy nie wykonuje zawodu adwokata. Natomiast w skardze kasacyjnej Skarżący podniósł, że objęcie przez adwokata stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości (wykonywanie funkcji komornika sądowego w momencie wpisu na listę adwokatów i niezrezygnowanie z wspomnianej funkcji po wpisie na tę listę) nie powinno skutkować skreśleniem z listy adwokatów, jeśli adwokat nie wykonuje zawodu (nie dokonał kolejnych, wymaganych prawem czynności niezbędnych do wykonywania zawodu adwokata). Stanowisko Skarżącego jest nieprawidłowe. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w tej sprawie podziela dominującą w orzecznictwie tego Sądu (zob. wyroki z: 26 października 2018 r. o sygn. akt II GSK 969/18; 27 lutego 2020 r. o sygn. akt II GSK 3960/17; 2 października 2020 r. o sygn. akt II GSK 27/18 – treść tych, jak i dalej powoływanych wyroków jest dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/) wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze, wedle której z listy adwokatów skreśleniu podlega każdy adwokat, który objął stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości albo po wpisie na listę adwokatów nie zrezygnował z takiego stanowiska zajmowanego uprzednio), skoro ustawodawca nie wprowadził w analizowanym przepisie rozróżnienia na adwokatów wpisanych na listę adwokatów wykonujących bądź niewykonujących zawodu adwokata. Taka wykładnia została przyjęta również w zaskarżonym wyroku WSA. Prawo o adwokaturze w dziale V posługuje się pojęciem "wpisu na listę adwokatów" (art. 65 i art. 66 określające przesłanki wpisu na listę adwokatów, art. 68 określający tryb postępowania wpisowego, art. 69a ust. 1 określający moment uznania wpisu za dokonany), jak i "wykonywania zawodu adwokata, wykonywania czynności zawodowych" (art. 4, art. 4a, art. 4b, art. 4c, art. 5), jednakże nie można twierdzić, że są to odrębne sytuacje dotyczące statusu adwokatów (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 października 2020 r. o sygn. akt II GSK 27/18). Nie ulega wątpliwości, że w ustawie Prawo o adwokaturze ustawodawca użył również pojęcia "adwokatów niewykonujących zawodu" (zob. art. 8a ust. 2). Jednak możliwość uzyskania wpisu i niewykonywania zawodu adwokata nie zmienia wynikającej z Prawa o adwokaturze zasady, że status adwokata uzyskuje się przez wpis na listę adwokatów przy braku sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości w zakreślonym w ustawie terminie. Wpis ten pociąga za sobą konieczność złożenia ślubowania i wyznaczenia przez adwokata siedziby zawodowej, a zatem statuuje adwokata i ma na celu umożliwienie mu podjęcia czynności zawodowych, a nie stworzenie odrębnego statusu adwokata niewykonującego czynności zawodowych (por. w wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 20 kwietnia 2012 r. o sygn. akt II GSK 395/11, 24 maja 2013 r. o sygn. akt II GSK 302/12, 26 października 2018 r. o sygn. akt II GSK 969/18, 2 października 2020 r. o sygn. akt II GSK 27/18). Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska Skarżącego, że WSA dokonał rozszerzającej wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze, a zatem przepisu w istocie dotyczącego materii związanej z wyborem zawodu, a przez to nie uwzględnił konstytucyjnie chronionej zasady wolności wyboru zawodu określonej w art. 65 ust. 1 Konstytucji, który stanowi: "Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa.". Przede wszystkim art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze nie dotyczy kwestii wpisu na listę adwokatów (którą to kwestię można by analizować w kontekście wolności wyboru zawodu), lecz określa jedną z przesłanek skreślenia z listy adwokatów. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze nie daje podstaw do wywiedzenia z jego treści negatywnej przesłanki wpisu na listę adwokatów (zob. m.in. wyrok z 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II GSK 594/08). Przepis ten nie ma zatem zastosowania do sytuacji, w której osoba pełniąca stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości miałaby uzyskać wpis na listę adwokatów. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 26 października 2018 r. (sygn. akt II GSK 969/18), ustawodawca w art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo o adwokaturze umożliwia wpisanie na listę adwokatów osoby wykonującej zawód m.in. komornika sądowego, co pozwala uniknąć wystąpienia sytuacji, w której dana osoba pretendująca do wpisu na listę adwokatów zrezygnowała z wykonywania zawodu komornika, jednak z jakichś względów nie została wpisana na listę adwokatów. Taka regulacja daje możliwość wyboru wykonywanego zawodu (w tym przypadku adwokata albo komornika) w warunkach korzystniejszych z punktu widzenia zainteresowanej osoby. Nie budzi jednak wątpliwości, że wpisu na listę adwokatów nie można łączyć z pozostawaniem na stanowisku w organach wymiaru sprawiedliwości. W konsekwencji nie można przyjąć, że wskazana wyżej wykładnia art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze narusza art. 65 ust. 1 Konstytucji RP. Osoba, która zajmuje stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości ma zapewnioną (w świetle przesłanek wpisu na listę adwokatów określonych w ustawie Prawo o adwokaturze) wolność wyboru zawodu adwokata, co jednak nie oznacza, że dokonany wybór tego zawodu może – po wpisie na listę adwokatów – łączyć z dalszym zajmowaniem stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości. Takie połączenie wyklucza art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo o adwokaturze, co jest dopuszczalne w świetle art. 65 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP. Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ppsa oddalił skargę kasacyjną. PG ----------------------- 8