I OSK 1696/06

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Stahl, Sędzia NSA Maria Wiśniewska - spr., Sędzia delegowany WSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz, Protokolant Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2007 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 maja 2006 r. sygn. akt I SA/Wa 1996/05 w sprawie ze skargi E. F. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] nr [...] w przedmiocie potwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwowymi 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] ,nr [...]oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody O. z dnia [...]. ,nr [...]. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 29 maja 2006 r., sygn. akt I SA/Wa 1996/05, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę E. F. wniesioną na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. W uzasadnieniu powyższego wyroku zawarto następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną. Decyzją z dnia [...], nr [...], Minister Infrastruktury - po rozpatrzeniu odwołania E. F. od decyzji Wojewody O. z dnia [...], nr [...], stwierdzającej uprawnienie E. F. do zaliczenia - wartości nieruchomości, pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w wysokości 65.276,25 zł - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji, organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji i przyjął, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm., zwaną dalej jako ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r.), prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie warunki wymienione w art. 2 ust. 1 tej ustawy, tj. zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz posiadają obywatelstwo polskie. W ocenie organu odwoławczego, wnioskodawczyni, jako spadkobierczyni po D. G., przysługuje uprawnienie do zaliczenia tylko - wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., gdyż jedynie jej ojciec spełnił przesłanki z ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Natomiast matka wnioskodawczyni A. G. zmarła w dniu [...] 1943 r., a ona sama urodziła się po dniu 1 września 1939 r. Na powyższą decyzję E. F. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Minister Infrastruktury w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.; zwanej dalej P.p.s.a.) skargę oddalił, bowiem uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd wskazał, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego. Zgodnie z powołanym przepisem, prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1 powołanej ustawy, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., posiadają obywatelstwo polskie. Zatem łączne spełnienie tych przesłanek rodzi uprawnienie po stronie byłego właściciela do zaliczenia na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego. W ocenie Sądu pierwszej instancji, w sprawie poza sporem pozostaje okoliczność, że matka skarżącej A. G., właścicielka nieruchomości położonej w K. w województwie L., zmarła w L. w dniu [...] 1943 r. Oznacza to, że nie opuściła swojej nieruchomości, położonej poza obecnymi granicami państwa polskiego, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Z tego względu matka skarżącej nie spełniała warunków wymienionych w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Stosownie do art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., w razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, prawo do zaliczenia wartości nieruchomości przysługuje łącznie wszystkim jego spadkobiercom, jeżeli posiadają oni obywatelstwo polskie i zamieszkują na stałe w Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy albo jednemu z nich wskazanemu przez pozostałych spadkobierców. Sąd Wojewódzki wskazał, że spadek po A. G. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia 24 marca 1994 r., sygn. akt [...], nabyli mąż D. G. w - części i córka E. F. w - częścich. Sąd ten podkreślił, że w myśl art. 922 K.c. prawa i obowiązki zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jego spadkobierców. Oznacza to, że prawa nie nabyte przez spadkodawcę nie wchodzą do spadku, zatem nie mogą być przedmiotem dziedziczenia. Zdaniem Sądu, skoro A. G. nie nabyła uprawnienia, o którym stanowi ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r., to tym samym uprawnienie to nie przysługuje jej spadkobiercom. W ocenie Sądu pierwszej instancji, w sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że skarżąca była repatriowana na mocy tzw. "układów republikańskich", jednakże oczywistym jest również to, że nie zamieszkiwała na terenach poza obecnymi granicami państwa polskiego w dniu 1 września 1939 r., bowiem urodziła się w dniu [...] września 1940 r. Z tego względu skarżąca nie spełnia powyższej przesłanki przewidzianej w art. 2 ust.1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Od powyższego wyroku E. F. wniosła skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca wskazała, że decydującą okolicznością dla Sądu pierwszej instancji, która przesądziła o oddaleniu jej skargi, było to, iż jej matka zmarła [...] 1943 r., stąd też nie mogła opuścić swojej nieruchomości położonej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Zdaniem skarżącej, prezentowane stanowisko Sądu jest nietrafne i wydane zostało z naruszeniem art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz art. 924 K.c. Skarżąca podniosła, że stosownie do art. 924 K.c. spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a zatem w myśl art. 922 K.c. "na spadkodawców przechodzą wszystkie prawa i obowiązki zmarłego". W ocenie skarżącej, skoro spadkodawczyni w dniu 1 września 1939 r. mieszkała na terenie obecnie pozostającym poza obecnymi granicami Polski, posiadała obywatelstwo polskie, a nie opuściła tego terenu ponieważ zmarła, to jej uprawnienie z chwilą jej śmierci przejęła skarżąca. W konkluzji skargi kasacyjnej skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie wniosku w całości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim podkreślić trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 P.p.s.a.), z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, ogólnie określonymi w art. 174 P.p.s.a. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wychodząc z tego założenia, należy wstępnie podkreślić, że wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny zagadnienia prawidłowości dokonanej przez Sąd pierwszej instancji wykładni wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa. Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach, bowiem podniesione w niej zarzuty naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego są trafne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wadliwie zinterpretował przepisy ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego i w konsekwencji błędnie przyjął, że art. 2 tej ustawy wyklucza uzyskanie prawa do zaliczenia pełnej wartości nieruchomości położonej w K. w województwie L., pozostawionej przez skarżącą E. F. i jej ojca poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., aczkolwiek nieruchomość ta w dniu 1 września 1939 r. stanowiła własność A. G., która zmarła w Lwowie w dniu [...] 1943 r., a spadek po niej nabyli mąż D. G. w - części i córka E. F. w - częściach. Rozważając sytuację prawną skarżącej z punktu widzenia uregulowania zawartego w art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. uwzględnić trzeba, że spadkodawczyni A. G. zmarła w roku 1943. Nie można więc pomijać ogólnej reguły wyrażonej w art. LI przepisów wprowadzających kodeks cywilny, według której, w braku odmiennego unormowania w następnych artykułach, do spraw spadkowych, czyli do wszelkich spraw dotyczących materialnoprawnych skutków śmierci spadkodawcy w zakresie majątku spadkowego stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy. Zgodnie z tą regułą, przepisy księgi czwartej kodeksu cywilnego stosuje się w zasadzie do spadków otwartych po dniu 31 grudnia 1964 r. Do spadków otwartych w czasie od dnia 1 stycznia 1947 r. do dnia 31 grudnia 1964 r. stosuje się zasadniczo prawo spadkowe z 1946 r., a do spadków otwartych przed dniem 1 stycznia 1947 r. - ustawodawstwo dzielnicowe stosownie do przepisów ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie prywatnym międzydzielnicowym (Dz.U. Nr 101, poz. 580), z uwzględnieniem jednak zmian wprowadzonych przez art. XXI i XXIII przepisów wprowadzających prawo spadkowe oraz przez art. LIV przepisów wprowadzających kodeks cywilny. W okolicznościach niniejszej sprawy dawne prawo spadkowe nie musi być jednak rozpatrywane, albowiem jest poza sporem, że skarżąca legitymuje się prawomocnym postanowieniem sądu, stwierdzającym, iż spadek po A. G. nabyli mąż D. G. w - części i córka E. F. w - częściach. Zgodnie zaś z art. 1025 § 2 k.c., obowiązuje domniemanie prawne, że spadkobiercą jest osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku. Nie ma więc wątpliwości, że uregulowanie zawarte w art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. z formalnego punktu widzenia do skarżącej się odnosi. Istota zagadnienia sprowadza się jednak do odpowiedzi na pytanie, czy do skarżącej mają zastosowanie przesłanki prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego. Unormowania zawarte w ustawie z dnia 12 grudnia 2003 r. nie obejmują - co zresztą oczywiste - ani pojęcia spadku, ani też reguł dziedziczenia. Niemniej jednak przy wykładni tej ustawy uwzględniać trzeba obie te kwestie, a co więcej, uwzględniać należy nie tylko samą treść odnośnych przepisów o spadkach, lecz także dorobek i utrwalone zasady wynikające z doktryny prawa cywilnego oraz z orzecznictwa sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, dotyczące tych kwestii. Podkreślić przy tym należy, że skoro ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. jest aktem normatywnym współczesnym, to siłą rzeczy pojęcie spadku i reguł dziedziczenia trzeba rozumieć współcześnie. Stwierdzić zatem należy, że otwarcie spadku oznacza przejście dziedziczonych praw i obowiązków zmarłego na jego spadkobierców. Z tą chwilą dziedziczone prawa stają się spadkiem, ta również chwila decyduje o tym, jakie prawa i obowiązki należą do spadku. Dziedziczenie polega na tym, że prawa i obowiązki zmarłego przechodzą na spadkobierców (sukcesja uniwersalna). Jeżeli spadkobierców jest kilku, z mocy ustawy wchodzą oni w prawa i obowiązki majątkowe spadkodawcy w częściach ułamkowych stosownie do przepisów prawa spadkowego. Istotna jest też okoliczność, że nabycie spadku następuje przez sam fakt otwarcia spadku bez potrzeby dokonywania jakichkolwiek czynności przez samego spadkobiercę, albo przez sąd. Nabycie spadku następuje skutecznie w chwili otwarcia spadku, nawet jeżeli spadkobierca nie złożył oświadczenia o jego przyjęciu i nie uzyskał stwierdzenia nabycia spadku. Wprawdzie art. 922 k.c., wzorem jego poprzedników, np. art. 1 prawa spadkowego z 1946 r., zalicza do spadku jedynie prawa i obowiązki majątkowe, jednakże na spadkobiercę mogą również przejść niektóre sytuacje prawne, tzn. takie sytuacje, w których prawo podmiotowe jeszcze nie powstało, lecz z których może ono powstać. Przykładem sytuacji prawnej przechodzącej na spadkobierców może być przedawnienie lub zasiedzenie, których bieg rozpoczął się za życia spadkodawcy. Rozwiązując wyłaniające się na gruncie art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. przedmiotowe zagadnienie należy także posłużyć się konstrukcją sytuacji prawnej. W szczególności należy przyjąć, że sytuacja faktyczna i prawna, jaką przewiduje się w art. 2 tej ustawy przechodzi na spadkobiercę (ów) właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego w takiej postaci, czy też w takim zrębie, jaki istniał w dacie otwarcia spadku. Innymi słowy, spadkobierca dziedziczy określoną sytuację prawną, która po zaistnieniu pewnych dalszych składników może doprowadzić do nabycia przez niego pełnego prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego. W stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy oznacza to, że skarżąca w ramach dziedziczenia spadku po swej matce A. G. nabyła zaczątek tego prawa w postaci sytuacji prawnej istniejącej w dacie otwarcia spadku. Elementami tej sytuacji było zamieszkiwanie spadkodawczyni w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. i posiadanie przez nią w tym dniu obywatelstwa polskiego. Z osobą skarżącej natomiast wiążą się pozostałe elementy składające się na przesłanki, z którymi ustawodawca łączy powstanie omawianego prawa do zaliczenia, mianowicie: opuszczenie wskazanych terenów w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i posiadanie obywatelstwa polskiego. W tej sytuacji należy przyjąć, że Sąd pierwszej instancji nie dostrzegł naruszenia przez organy obu instancji prawa materialnego, a to: art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., aczkolwiek prawidłowa subsumcja nakazywała uwzględnienie wniosku E. F. w całości, gdyż spełniała ona również przesłanki co do zaliczenia pozostałej wartości przedmiotowej nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego, a którą to nieruchomość nabyła w 1943 r. z tytułu dziedziczenia po zmarłej matce. Z przytoczonych wyżej względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.