I GSK 207/19

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia del. WSA Izabella Janson Protokolant asystent sędziego Magdalena Chewińska po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2022 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 10 października 2018 r. sygn. akt III SA/Po 444/18 w sprawie ze skargi B. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w przedmiocie podatku akcyzowego, po wznowieniu postępowania 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości. UZASADNIENIE Wyrokiem z 10 października 2018 r., sygn. akt III SA/Po 444/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a. oddalił skargę B. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] maja 2018 r. w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w przedmiocie podatku akcyzowego, po wznowieniu postępowania. Treść uzasadnienia tego wyroku dostępna jest na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.orzeczenia.gov.pl). Od tego wyroku skarżący wniósł skargę kasacyjną, zaskarżając go w całości. I. Na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono, że postępowanie sądowe I instancji obarczone jest nieważnością, gdyż w toku postępowania sądowoadministracyjnego skarżący B. B. był pozbawiony możności obrony swych praw na skutek istniejącej w chwili prowadzenia postępowania przed sądem administracyjnym choroby psychicznej, przy jednoczesnym braku udziału w postępowaniu pełnomocnika lub prokuratora lub Rzecznika Praw Obywatelskich, których zadaniem zgodnie z zasadą ochrony praworządności lub praw obywatela, winno być w niniejszym stanie faktycznym w świetle dowodów zgromadzonych w postępowaniu, że skarżący od kilkunastu lat cierpi na uporczywe zaburzenia urojeniowe, zainicjowanie odrębnego postępowania cywilnego w celu weryfikacji czy skarżący posiada zdolność do czynności w postępowaniu w sprawach sądowoadministracyjnych (zdolność procesową), w konsekwencji czy w celu ochrony praw obywatela powinien działać w jego imieniu kurator lub opiekun. Z tych powodów podniesiono, że doszło do pozbawienia skarżącego możności obrony jego praw w postępowaniu wywołanym skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu; W razie niepodzielenia powyższego, ewentualnie: II. Na podstawie 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. 1. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 2 w zw. z art. 247 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej w zw. z art. 2 i 7 Konstytucji na skutek niewłaściwej realizacji funkcji kontrolnej sądu i oddalenia skargi wobec braku stwierdzenia nieważności decyzji organu II instancji wydanej z rażą naruszeniem prawa, podczas gdy z dowodów w postaci opinii biegłych psychiatrów, i psychologa wynika, że skarżący cierpi na chorobę psychiczną uporczywe zaburzenia urojeniowe. na skutek tejże choroby psychicznej skarżący nie mógł być adresatem decyzji kształtującej jego prawa lub obowiązki, gdyż nie mógł skutecznie realizować swoich praw jako strona, a mimo to sąd nie uznał, że doręczenie ostatecznej decyzji osobie, znajdującej się w stanie wyłączającym skuteczną ochronę swoich praw nie jest sprzeczne z zasadą praworządności i demokratycznego państwa prawa oraz nie uznał, że decyzja taka nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Naruszenie powyżej wskazanych przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem skarżący w chwili wydania decyzji, od której wniesiona została skarga do sądu administracyjnego nie mógł pokierować swoim postępowaniem ze względu na chorobę psychiczną w sposób realnie i skutecznie umożliwiający mu ochronę jego praw. 2. art. 6 p.p.s.a. w zw. z art. 26 § 1 p.p.s.a. na skutek braku pouczenia skarżącego występującego w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego co do czynności procesowych, w tym możliwości ustanowienia pełnomocnika z wyboru lub skorzystania z prawa pomocy w toku postępowania przed sądem I instancji, w świetle uzasadnionych przypuszczeń na podstawie zgromadzonych w postępowaniu jeszcze przed organem podatkowym dowodów, że gdyby zostało zainicjowane odrębne postępowanie cywilne w przedmiocie czy skarżący jest w stanie pokierować swoim postępowaniem, to w konsekwencji doprowadziłoby ono do ustalenia, że skarżący nie posiada zdolności do czynności w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Naruszenie powyżej wskazanych przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem działanie skarżącego przez pełnomocnika na etapie postępowania sądowego w I instancji umożliwiłoby, stosownie do oceny sytuacji, wyczerpanie trybu zawiadomienia prokuratora o sytuacji skarżącego i wniosku o zawieszenie postępowania do czasu przeprowadzenia przez prokuratora stosownych czynności w celu ustalenia przez sąd cywilny czy skarżący posiada zdolność do czynności prawnych. W razie nipodzielenia powyższego ewentualnie zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. 3. art. 151 p.p.s.a. w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit c) w zw. z art. 240 § 1 pkt 4 i 5 Ordynacji podatkowej na skutek niewłaściwej realizacji funkcji kontrolnej sądu i oddalenia skargi na decyzję organu II instancji, przejawiające się w braku dostrzeżenia, że w związku z istniejącą u skarżącego chorobą psychiczną w postaci uporczywego zespołu urojeniowego, jak wynika z przedłożonych do akt postępowania sądowoadministracyjnego opinii biegłych psychiatrów i psychologów z okresu kilkunastu lat wstecz, nie mógł on bez swej winy brać udziału w postępowaniu przed organami podatkowymi, którego wznowienia się domaga, skoro działał, bez pełnomocnika, a także bez ewentualnego kuratora lub opiekuna a ponadto braku dostrzeżenia, że wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne o chorobie psychicznej B. B. Według strony, naruszenie powyżej wskazanych przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem działanie skarżącego przez pełnomocnika na etapie postępowania przed organami podatkowymi lub w postępowaniu sądowym w I instancji umożliwiłoby, stosownie do oceny sytuacji, działanie w postaci umożliwienia skarżącemu, już w przeszłości, w toku postępowania, którego wznowienia się domaga, przy zastosowaniu instytucji państwa praworządnego należytą ochronę jego interesów poprzez ustanowienie kuratora lub opiekuna, co umożliwiłoby skarżącemu w postępowaniu, którego wznowienia się domaga realizowanie w rzeczywistości prawa do sądu. Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie, zasądzenie kosztów postępowania oraz przeprowadzenie rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że Sąd jest związany podstawami określonymi przez ustawodawcę w art. 174 p.p.s.a. i wnioskami skargi zawartymi w art. 176 p.p.s.a. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone (por. wyrok NSA z dnia 6 września 2012 r., sygn. akt I FSK 1536/11, LEX nr 1218336). Postawione w skardze kasacyjnej zarzuty należało uznać za nieusprawiedliwione. Analiza zarzutów kasacyjnych oraz ich uzasadnienie prowadzi do wniosku, że w pierwszej kolejności skarżący upatruje wadliwości zaskarżonego wyroku w tym, że postępowanie przed Sądem I instancji jest obarczone wadą nieważności w rozumieniu art. 158 § 2 pkt 5 p.p.s.a. albowiem w jego toku, skarżący był pozbawiony możności obrony swych praw wskutek istniejącej u niego choroby psychicznej, przy jednoczesnym braku udziału w tym postępowaniu sądowoadministracyjnym ustanowionego przez WSA pełnomocnika strony lub prokuratora lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Odnosząc się natomiast do treści rozstrzygnięcia Sądu I instancji, mianowicie oddalenia skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] maja 2018 r. w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej z dnia [...] marca 2007 r. dotyczącej określenia wobec strony zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym za miesiąc grudzień 2004 r. po wznowieniu postępowania, skarżący kasacyjnie zarzuca, że WSA przeprowadził nieprawidłową kontrolę zaskarżonej decyzji bowiem nie dostrzegł, iż decyzja ta została doręczona skarżącemu, który ze względu na swój stan psychiczny (opisany powyżej) nie mógł pokierować swoim postępowaniem a przez to w sposób realny i skuteczny podjąć obronę swoich praw przed sądem administracyjnym. Z przedstawionych względów, zdaniem skarżącego kasacyjnie, Sąd I instancji powinien był stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji. Stanowiska skarżącego kasacyjnie nie sposób podzielić. W myśl art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, między innymi jeżeli strona została pozbawiona możności swoich praw. Pozbawienie możliwości obrony swych praw przez stronę polega na tym, że strona na skutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej nie może brać udziału w postępowaniu lub jego istotnej części. Pojęcie "pozbawienie możności obrony swych praw" należy rozumieć ściśle. W celu ustalenia czy doszło do pozbawienia możliwości obrony swoich praw należy rozważyć, czy nastąpiło naruszenie przepisów procesowych , następnie ustalić czy uchybienie to miało wpływ na możliwość strony działania w postępowaniu, zaś w ostatniej kolejności zbadać, czy pomimo wystąpienia powyższych okoliczności strona miała możność obrony swoich praw mimo zaistniałych uchybień procesowych. Pozbawienie strony możności obrony jej praw będzie miało miejsce jedynie w razie łącznego spełnienia wszystkich wyżej wymienionych przesłanek. Przyjmuje się również, że stwierdzenie nieważności postępowania w wyniku pozbawienia strony możliwości obrony swych praw uzależnione jest od ustalenia, iż strona znalazła się takiej sytuacji, która uniemożliwia jej popieranie przed sądem dochodzonych roszczeń lub obronę przed żądaniem strony przeciwnej. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie skarżący nie tylko wniósł skutecznie skargę, sformułował należycie żądania i dokonywał samodzielnie szeregu czynności, które wskazywały na możliwość realizacji jego uprawnień procesowych , ale jeszcze przez znaczny okres toczącego się postępowania wcześniejszego przed organem oraz przed sądami administracyjnymi korzystał z pomocy kwalifikowanego pełnomocnika i miał wówczas możliwość ewentualnego skorygowania swojego stanowiska w postępowaniu. Wbrew sugestiom zawartym w niniejszej skardze kasacyjnej sąd nie jest uprawniony do narzucenia stronie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w sytuacji, kiedy nie jest ona zainteresowana udzieleniem jej nieodpłatnej pomocy prawnej, nawet gdyby sąd rozstrzygający sprawę uznał to za konieczne i niezbędne dla zachowania dalszego toku postępowania. Jedynie w sprawach - szeroko rzecz ujmując - o ubezwłasnowolnienie i to w sytuacji, jeżeli ze względu na stan zdrowia psychicznego osoby, której owo postępowanie dotyczy nie jest zdolna ona do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokata lub radcy w sprawie za potrzebny istnieje możliwość ustanowienia pełnomocnika z urzędu a nie na wniosek strony. W tej sprawie, co należy zdecydowanie podkreślić, nie wykazano, że skarżący kasacyjnie jest osobą ubezwłasnowolnioną. Skarżący kasacyjnie, jak słusznie akcentuje organ, ma pełną zdolność do czynności prawnej - w tym zdolność sądową – i wielokrotnie korzystał z przysługującego mu prawa do zaskarżania orzeczeń organów celnych i podatkowych, tak w odniesieniu do decyzji wydawanych w trybie zwykłym jak i w trybach nadzwyczajnych. Występował zarówno osobiście, Jak i poprzez zawodowych pełnomocników. Sprawy rozstrzygane były zarówno przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu jaki i Naczelny Sąd Administracyjny. Stwierdzić należy, że strona kwestię swojej choroby psychicznej podniosła już na etapie postępowania wznowionego przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu postanowieniem znak sprawy [...] z dnia [...] maja 2017 r. na wniosek B. B. z dnia [...] lutego 2017 r. w sprawie uchylenia decyzji ostatecznej Dyrektora Izby Celnej w Poznaniu nr [...] z dnia [...] marca 2007 r. dotyczącej określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym za miesiąc grudzień 2004 r., zakończonego wydaniem decyzji znak sprawy [...] z dnia [...] listopada 2017 r. Z kolei skarga na ww. decyzję Dyrektora Izby Celnej w Poznaniu sporządzona została przez pełnomocnika skarżącego, adwokata M. L. Kolejne sprawy prowadzone w trybie wznowienia postępowania w sprawie zakończonej w Poznaniu nr [...] decyzją ostateczną Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] marca 2007 r. były wszczynane w związku z wnioskami pana B. B. działającego bądź samodzielnie bądź przez pełnomocnika, radcę prawnego L. S. Ł, która wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu decyzję Dyrektora Izby Celnej w Poznaniu nr [...]. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że korzystając również z wiedzy i doświadczenia radców prawnych, adwokata bądź doradcy B. b. bronił swoich praw korzystając również z wiedzy i doświadczenia radców prawnych, adwokata bądź doradcy podatkowego. Nie jest też zasadne twierdzenie wnoszącego skargę kasacyjną, że Sąd I instancji powinien był zawiadomić Prokuratora, bądź Rzecznika Praw Obywatelskich o toczącym się postępowaniu. Brak jest okoliczności, które uzasadniałyby uznanie takiego poglądu za trafny. W efekcie, w świetle przytoczonego stanu faktycznego sprawy, nie można podzielić zarzutu, że skarżący kasacyjnie został pozbawiony konstytucyjnego prawa do Sądu. Jak już bowiem powiedziano, z prawa tego korzystał w sposób nieskrępowany i niejednokrotnie skuteczny, powodując uchylenie przez Sąd niekorzystnych dla siebie rozstrzygnięć organów. Podsumowując, w postępowaniu przed WSA w Poznaniu w sprawie o sygn. III SA/Po 444/18 Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdza, aby zachodziły przesłanki do stwierdzenia nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela także pozostałych zarzutów kasacyjnych zmierzających do podważenia prawidłowości przeprowadzonej kontroli sądowoadministracyjnej zaskarżonej decyzji. Jak wynika ze sposobu ich przedstawienia oraz uzasadnienia skarżący kasacyjnie wiąże naruszenie przepisów postępowania wskazanych w punktach II. 1-3 petitum niniejszej skargi z niedostrzeżeniem przez WSA, że w związku z istniejącą u skarżącego chorobą psychiczną uniemożliwiono skarżącemu ochronę jego interesów. W tym zakresie aktualne są rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego poczynione powyżej. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a. O odstąpieniu od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości orzeczono na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. z uwagi na trudną sytuację materialną skarżącego.