I FZ 209/20

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Hieronim Sęk, po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A.J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 5 sierpnia 2020 r., sygn. akt I SA/Łd 211/20 o odmowie wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji w sprawie ze skargi A.J. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 13 lutego 2020 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011 r. postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie, 2) wstrzymać wykonanie decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia [...]. UZASADNIENIE 1. Postanowienie Sądu pierwszej instancji Postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2020 r., sygn. akt I SA/Łd 211/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, po rozpoznaniu wniosku A.J. (dalej: Strona lub Skarżący), odmówił wstrzymania wykonania decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi (dalej: Dyrektor IAS) z dnia 13 lutego 2020 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011 r. 2. Stan sprawy przedstawiony w postanowieniu Sądu pierwszej instancji 2.1. Skarżący, w toku postępowania ze skargi na wymienioną decyzję Dyrektora IAS, złożył w piśmie z dnia 21 lipca 2020 r. wniosek o wstrzymanie jej wykonania. W uzasadnieniu wniosku podał, że: - jest osobą schorowaną, utrzymuje się wyłącznie z emerytury oraz nie posiadana żadnego istotnego majątku; - w takich okolicznościach egzekucja należności pieniężnej objętej decyzją (1,6 mln zł) doprowadzi do niemożliwych do odwrócenia skutków, albowiem zostanie on pozbawiony środków do życia, w tym zakupu niezbędnych lekarstw. 2.2. Skarżący w sprawie z jego skargi występował również o prawo pomocy. Z treści oświadczenia złożonego w przedmiocie przyznania owej pomocy, wynikało, że: posiada samochód osobowy marki [...] z 1992 r., nie posiada oszczędności, utrzymuje się z emerytury w wysokości 2.937,66 zł oraz ponosi wydatki na utrzymanie mieszkania (400 zł), na leki i leczenie (550-600 zł), nadto spłaca kredyt (miesięcznie 1.320 zł). Postanowieniem z dnia 19 czerwca 2020 r., sygn. akt I SPP/Łd 99/20, referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi przyznał Stronie prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. 3. Uzasadnienie rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji 3.1. Podstawę prawną rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji stanowił art. 61 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.) 3.2. Sąd podał, że: - na Stronie spoczywał obowiązek uprawdopodobnienia istnienia przesłanek z art. 61 § 3 P.p.s.a., natomiast uzasadnieniem wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji nie może być przede wszystkim hipotetyczna możliwość pozbawienia jej środków utrzymania; - w sprawie jedynym źródłem dochodzenia roszczeń przez organy podatkowe jest świadczenie emerytalne Skarżącego, które jednak korzysta z ochrony prawnej (art. 8-10 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, art. 139-141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych); - wierzyciel może dochodzić bowiem zaspokojenia z emerytury ale tylko w pewnych, ściśle określonych granicach; - Strona nie będzie zatem pozbawiona możliwości normalnej egzystencji; - ponadto Skarżący może skorzystać z przewidzianej w Ordynacji podatkowej instytucji odroczenia lub rozłożenia na raty zaległości podatkowej, umorzenia jej w całości lub części. 4. Zażalenie Skarżącego 4.1. Zażaleniem Strona, reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika w osobie radcy prawnego, zaskarżyła postanowienie Sądu pierwszej instancji w całości, wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. 4.2. Skarżący zarzucił Sądowi naruszenie: - art. 61 § 3 P.p.s.a. przez błędną wykładnię skutkującą niewłaściwym zastosowaniem, gdy we wniosku wykazano, że wykonanie zaskarżonej decyzji zagraża egzystencji Strony, zaś grożąca szkoda przekracza normalne następstwa obowiązku zapłaty należności; - art. 133 w związku z art. 166 P.p.s.a. przez zaniechanie oceny przesłanki wstrzymania zaskarżonego aktu w oparciu o wniosek Strony oraz dokumenty znajdujące się w aktach sprawy. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie. 5.2. Odnotować należało, że analogiczną sprawę z zażalenia Skarżącego na postanowienie Sądu pierwszej instancji o odmowie wstrzymania wykonania decyzji Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał w dniu 20 listopada 2020 r. pod sygn. akt I FZ 221/20. Przywołana sprawa zbieżna byłą z niniejszą, tak co do ich okoliczności faktycznych, jak i występującej problematyki prawnej. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w tej sprawie podzielił trafność zapatrywań uprzednio już zaprezentowanych przez ten Sąd w postanowieniu o sygn. akt I FZ 221/20. Z tej przyczyny oraz mając na uwadze zasadniczą zgodność stanów faktycznych oraz identyczność odnoszonego do nich stanu prawnego, możliwym i zasadnym zarazem stało się daleko idące nawiązanie do motywów tam wyrażonych jako adekwatnych również do niniejszego przypadku. 5.3. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że z ugruntowanej już w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładni art. 61 § 3 P.p.s.a. wynika, że obowiązek uprawdopodobnienia zajścia niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków spoczywa na wnoszącym o udzielenie ochrony tymczasowej (zob. postanowienia z dnia: 29 stycznia 2020 r., sygn. akt I FZ 259/19; 3 października 2019 r., sygn. akt I FZ 190/19; 3 października 2011 r., sygn. akt I FSK 1427/11 oraz 29 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 148/09). Ponadto przypomnienia wymagało, że w postępowaniu o wstrzymanie wykonania zaskarżonego aktu - stosownie do dyspozycji art. 133 § 1 P.p.s.a. poprzez odpowiednie odesłanie z art. 166 w związku z art. 61 § 3-5 P.p.s.a. - sąd wydaje postanowienie na podstawie akt sprawy. Oznacza to, że w tym postępowaniu należy mieć na uwadze także dowody przedstawione przez stronę w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, samą treść wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również nie tracić z pola widzenia rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, ale pod warunkiem, że uzasadnienie wniosku o udzielenie ochrony tymczasowej odnosi się do ww. kwestii, a zarazem nie zmierza do nałożenia na sąd obowiązku poszukiwania uzasadnienia dla wstrzymania wykonania zaskarżonego aktu. Jakkolwiek bowiem przesłanki o udzielenie prawa pomocy i wstrzymanie wykonania zaskarżonego aktu są rozłączne, to zawarte w pierwszym z wniosków informacje obrazują sytuację strony, która winna być wzięta pod uwagę także w postępowaniu o udzielenie ochrony tymczasowej (por. postanowienia z dnia: 15 kwietnia 2020 r., sygn. akt I FZ 71/20; 29 stycznia 2020 r., sygn. akt. I FZ 241/19; 3 października 2019 r., sygn. akt I FZ 190/19; 13 grudnia 2018 r., sygn. akt II FZ 680/18; 26 sierpnia 2014 r., sygn. akt II FSK 998/14; 13 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1504/14 oraz 29 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 148/09). 5.3.1. Na tle wykładni powołanych przepisów stwierdzić należało, że rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji narusza zarówno art. 61 § 3 P.p.s.a., jak również art. 133 § 1 w związku z art. 166 P.p.s.a. Jest to jednak o tyle zaskakujące, że w zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji w sposób dostatecznie wnikliwy dla wydania prawidłowego rozstrzygnięcia, a przede wszystkim w sposób mający oparcie w zgromadzonym w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy materiale dowodowym - dostrzegł (co odnotował w części relacyjnej uzasadnienia), że emerytura Skarżącego wynosi netto 2.937,66 zł, zaś comiesięczne jego wydatki to wydatki: - na utrzymanie mieszkania (400 zł), na leki i na leczenie (550-600 zł) oraz związane ze spłatą kredytu (1.320 zł). Nie jest zatem zrozumiałe dlaczego Sąd pierwszej instancji wyjaśniając podstawę prawną rozstrzygnięcia, w którym na dodatek odwołał się do art. 139-141 ustawy o emeryturach, w których to przepisach określono zasady potrąceń ze świadczeń emerytalnych, granice tych potrąceń oraz kwoty wolne od potrąceń - dokonał próby rekonstrukcji zasady poszanowania minimum egzystencji w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym, stanowiącej jedynie uogólnienie powołanych wyżej przepisów. Tymczasem wystarczającym było samo już tylko zestawienie kwoty, jaka Skarżącemu pozostanie po potrąceniu sumy egzekwowanej, z kwotą przyjętą przez Sąd za niezbędną do zaspokojenia potrzeb życiowych Skarżącego. Powyższe zestawienie prowadziło do wniosku, że comiesięczne wydatki Skarżącego wynoszą 2.270-2.320 zł. W konsekwencji, skoro wysokość potrącenia stanowić będzie 885,07 zł od kwoty świadczenia netto (2.937.66 zł), to po potrąceniu Skarżącemu pozostanie kwota mniejsza niż jego obecne wydatki (2.052,59 zł - na kwotę taką wskazano również w zażaleniu). Wyliczenie to wynika zaś z tego, że wysokość świadczenia emerytalnego to 2.937,66 zł netto, co daje 3.540 zł brutto (zob. karta 5 akt prawa pomocy), to zaś w myśl art. 140 ust. 3 w związku z art. 139 ust. 1 i ust. 5 ustawy o emeryturach powoduje, że maksymalna wysokość potrącenia już tylko z tytułu wykonania zaskarżonego aktu wynosić będzie 25% liczone od wysokości świadczenia w kwocie brutto, przy czym potrącenie to zostanie dokonane dopiero po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki i innych należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych (art. 139 ust. 1 ustawy o emeryturach). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dopiero konstatacja taka jak wyżej mogła prowadzić do ewentualnej rekonstrukcji zasady poszanowania minimum egzystencji w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym i oceny, czy w zindywidualizowanym przypadku Skarżącego ta prawna gwarancja (de facto ochrony przed ubóstwem), będzie mogła zostać urzeczywistniona zgodnie z wolą ustawodawcy, czy też jakieś szczególne przypadki, jak np. stan zdrowia Skarżącego uczynią cel ten niemożliwym do osiągnięcia. W realiach niniejszej sprawy tego rodzaju analizy nie były koniecznie z kilku przyczyn, zwłaszcza tej, o której zostanie powiedziane w tezie trzeciej poniżej. Po pierwsze wysokość comiesięcznych wydatków Skarżącego w relatywnie niewielkim tylko stopniu przekracza wysokość kwoty, jaką ustawodawca pozostawił zobowiązanemu po maksymalnym potrąceniu. Skarżący na dodatek ponosi swoje wydatki w transzach, przekraczających niekiedy 1.000 zł (zob. w tym zakresie karty akt prawa pomocy), co powoduje, że proste matematyczne średniomiesięczne zestawienie obu kwot, jest z tego już tylko względu nierelewantne. Trudno bowiem oczekiwać, aby Sąd miał dokonać oceny, które leki są kupowane z wyprzedzeniem, a które na bieżąco, zwłaszcza, że dla udzielenia Stronie ochrony tymczasowej wystarczające jest jedynie uprawdopodobnienie zagrożenia określonego w art. 61 § 3 P.p.s.a. Wystarczający jest zatem niższy stopień pewności, z którym mamy do czynienia już wówczas, gdy istnieją podstawy do przyjęcia określonego stanowiska mimo nieusuniętych wątpliwości, tj. gdy Sąd po prostu nabierze określonego przekonania (zob. postanowienia z dnia: 15 kwietnia 2020 r., sygn. akt I FZ 71/20 oraz 6 kwietnia 2020 r., sygn.. akt II FZ 175/20 i powołane tam orzecznictwo). Na marginesie dodać należy jedynie, że przedstawione wcześniej matematyczne wyliczenie, nie uwzględnia jeszcze tego, że w myśl powołanych przez Sąd pierwszej instancji przepisów ustawy o emeryturach (art. 139-141) możliwe są potrącenia z kilku tytułów - każde do progu 25% świadczenia, jak również możliwy jest zbieg potrąceń. W tym ostatnim przypadku - przykładowo tylko - przy zbiegu potrąceń sum egzekwowanych, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 3 i 5 ustawy o emeryturach, potrącenia nie będą mogły przekroczyć łącznie 60% świadczenia (art. 140 ust. 6 pkt 1 lit. a ustawy), pomijając już, że kwota stricte wolna od potrąceń stanowi 825 zł (art. 141 ust. 1 pkt 2 ustawy). Odwołując się zatem do ustawy o emeryturach Sąd pierwszej instancji winien wyżej zarysowane kwestie wziąć pod uwagę, a tego nie uczynił Po drugie, wydatki Skarżącego, które są ponoszone w transzach, a na dodatek w relatywnie wysokich względem świadczenia emerytalnego kwotach, przeznaczone są na wykupienie leków na cukrzycę, której towarzyszą schorzenia dodatkowe. Tymczasem - jak to wynika z dołączonego do wniosku skierowania Skarżącego do szpitala, które Sąd pierwszej instancji pominął w swej ocenie faktycznej oraz prawnej - strona w wieku 71 lat, po zasłabnięciach, w tym z utratą przytomności została skierowana do diagnostyki, w trakcie której na podstawie Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 rozpoznano u niej: 1) cukrzycę insulinozależną; 2 otyłość; 3) samoistne pierwotne nadciśnienie; 4) chorobę nadciśnieniową z zajęciem serca; 5) omdlenie i zapaść (zob. karty 53 i 54 akt sądowych). W tej konkretnej sytuacji ryzyko niewykupienia jakiejkolwiek części (transzy) leków przez Skarżącego wypełnia obie przesłanki z art. 61 § 3 P.p.s.a., tj. niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków, przemawiając za wstrzymaniem wykonania zaskarżonego aktu. Dla zaistnienia pierwszej przesłanki wystarczające było bowiem stwierdzenie, że szkoda, o której mowa w powołanym przepisie, będzie niemożliwa do wynagrodzenia przez późniejszy zwrot spełnionego świadczenia. Dla zaistnienia drugiej z przesłanek wystarczające było natomiast stwierdzenie istotnej lub trwałej zmiany rzeczywistości w skutek wykonania zaskarżonego aktu. W realiach niniejszej sprawy, wobec stanu zdrowia Skarżącego, jasnym jest zatem, że zaistniały obie rzeczone przesłanki. Wreszcie (po trzecie) podkreślić należało, że niebezpieczeństwo utraty zdrowia, bądź życia powinno być w postępowaniu o udzielenie ochrony tymczasowej każdorazowo ocenianie niezależnie i na podstawie odmiennych kryteriów, od tych, które wiązać należy ze skonkretyzowaną - akurat w tym przypadku na poziomie ustawy - zasadą poszanowania minimum egzystencji w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym. Odmienny jest bowiem katalog i waga obu Konstytucyjnie chronionych dóbr. Z tej perspektywy niezasadnym było w realiach niniejszej sprawy odwoływanie się przez Sąd pierwszej instancji do minimum egzystencji określonego w ustawie emerytalnej. Z jednej bowiem strony regulacje te są zasadniczo ukierunkowane na ochronę godności jednostki (ochronę przed ubóstwem). Z drugiej natomiast strony ustawodawca w sposób generalny i abstrakcyjny określił jedynie pewne minimum, które nie stanowi wyłącznej przesłanki do udzielenia stronie ochrony tymczasowej w postępowaniu z art. 61 § 3 P.p.s.a. Dopiero ocena okoliczności podnoszonych we wniosku o wstrzymanie zaskarżonego aktu (czynności), pozwala stwierdzić, czy w konkretnym przypadku wykonanie tego aktu (czynności) nie naruszy prawnie chronionych dóbr jednostki. Powyższe znajduje uzasadnienie w zasadzie drugiej Rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy nr R (89) z dnia 13 września 1989 r., w której mowa jest o tym, że przy orzekaniu sąd powinien brać pod uwagę wszelkie odnoszące się do sprawy czynniki i interesy. Niebezpieczeństwo bowiem wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków, o czym mowa w art. 61 § 3 P.p.s.a. może zachodzić nie tylko po stronie wnioskodawcy, ale również po stronie innych uczestników postępowania (zob. postanowienie z dnia 10 lutego 2006 r., sygn. akt II OS 102/06). 5.3.2. Z powyższego wynika jednakże i to, że nie każda wysokość zadeklarowanych przez wnioskodawcę wydatków na jego utrzymanie będzie automatycznie przemawiała za udzieleniem mu ochrony tymczasowej, także w przypadku, gdy po potrąceniu należności wydatki te nie będą pokrywać już zadeklarowanych jego potrzeb. Powyższe należy odnosić zarówno do kosztów obsługi kredytu, czy nawet kosztów ewentualnego leczenia oraz opieki medycznej. Każdorazowo należy bowiem ocenić nie tylko wysokości oraz strukturę przychodów i wydatków, składniki majątkowe, czy strukturę deklarowanych potrzeb wnioskodawcy, ale także obowiązki alimentacyjne względem wnioskodawcy, które obciążają jego najbliższych (zob. postanowienie z dnia 21 maja 2015 r., sygn. akt I FZ 142/15). Sam zatem fakt zaciągnięcia zobowiązania kredytowego nie może co do zasady przekreślać prawa Strony do uzyskania ochrony tymczasowej. Okoliczność ta, tak jak w realiach niniejszej sprawy, może natomiast uzasadniać konieczność wzięcia pod uwagę zarówno umownej daty spłaty ostatniej raty kredytu (5 maja 2024 r. - zob. karta 24 akt prawa pomocy), jak i daty zaciągnięcia tego zobowiązania (7 kwietnia 2016 r. - zob. karta 23 akt prawa pomocy). Pierwsza kwestia powodowała, że nie było podstaw do czasowego wstrzymania wykonania zaskarżonego aktu. Biorąc bowiem pod uwagę średni czas rozpoznawania spraw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, skarga Strony w postępowaniu głównym zostanie prawomocnie rozpoznana zapewne przed dniem 5 maja 2024 r., a więc przed datą spłaty ostatniej raty kredytu, co spowoduje, że ochrona tymczasowa ustanie z mocy prawa (art. 61 § ust. 1 lub ust. 2 P.p.s.a.) W drugim natomiast przypadku wystarczającym okazało się odnotowanie, że znaczny upływ czasu od daty zaciągnięcia zobowiązania kredytowego w kwocie 92.000 zł uprawdopodabniał, że zgodnie z oświadczeniem złożonym w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy (pod groźbą odpowiedzialności karnej, zob. karta 5 akt prawa pomocy), Strona środki te rozdysponowała i obecnie nie posiada jakichkolwiek oszczędności. Rzeczą wierzyciela i według jego uznania jest już ewentualne podjęcie aktywności w kierunku ustalenia tego, czy zaciągnięcie rzeczonego zobowiązania nie dokonało się z jego pokrzywdzeniem, bądź tego, czy zobowiązanie to nie wygasło lub nie zostało spłacone przed terminem umownym. Pozostając wyłącznie na gruncie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przypomnienia wymagało, że postanowienia w sprawie wstrzymania wykonania zaskarżonego aktu lub czynności, wydane na podstawie art. 61 § 2 i § 3 P.p.s.a., sąd może zmienić lub uchylić w każdym czasie w razie zmiany okoliczności (art. 61 § 4 P.p.s.a.) W postępowaniu tym, mimo że jego rezultat może stanowić wyjątek od zasady, że decyzje ostateczne podlegają wykonaniu, nie ma jednakże podstaw, aby zasygnalizowane wyżej kwestie wyjaśniać ponad to, co jest niezbędne jedynie dla uprawdopodobnienia zaistnienia przesłanek do udzielenia wnioskodawcy ochrony tymczasowej (art. 61 § 3 P.p.s.a.) 5.3.3. Podsumowując, przyjąć się godziło, że chociaż obowiązek uprawdopodobnienia zajścia takiego niebezpieczeństwa jak niebezpieczeństwo utraty zdrowia, bądź życia uzasadnia przyznanie ochrony tymczasowej per se, to z przyczyn, o których powiedziano powyżej - na wnoszącym o udzielenie takiej ochrony każdorazowo ciąży obowiązek uprawdopodobnienia tego rodzaju wyjątkowej okoliczności. W realiach niniejszej sprawy zaistniały ku temu przesłanki, pełnomocnik Skarżącego trafnie bowiem podniósł, że kwota świadczenia emerytalnego jaka pozostanie Skarżącemu po potrąceniu należności w postępowaniu egzekucyjnym nie wystarczy na zaspokojenie potrzeb zdrowotnych Strony (zob. ostatni akapit str. 3-4 zażalenia). W pozostałym zakresie argumentacja podnoszona na pięciu stronach wniesionego środka prawnego nie mogła odnieść zamierzonego skutku. Po pierwsze dlatego, że niesporna pozostawała wykładnia art. 61 § 3 P.p.s.a. w doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych, której poświęcono większość wniesionego środka prawnego. Rozwijanie tej kwestii mijało się zatem z celem. Po drugie dlatego, że Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod groźbą odpowiedzialności karnej, własnoręcznie zadeklarował comiesięczne koszty zakupu leków w wysokości 550-600 zł, nie było zatem jasne z czego miały wynikać koszty "bieżącego leczenia" w wysokości 500-1500 zł, którą to okoliczność na stronie trzeciej zażalenia usiłował rozwinąć pełnomocnik, nie przedstawiając na tę okoliczność dowodów. 5.4. Z podanych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i § 2 oraz art. 61 § 3 i § 5 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.