IV SA/Wa 804/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran (spr.), Sędziowie sędzia WSA Joanna Borkowska, asesor WSA Paweł Dańczak, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 października 2020 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę. UZASADNIENIE Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] marca 22020 r. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu odmówił potwierdzenia, że B. M., spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji. W uzasadnieniu Prezes IPN podał, że w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej odnalezione zostały następujące zapisy archiwalne dotyczące B. M.: 1) zapis z Dziennika rejestracyjnego b. WUSW [...], sygn. akt IPN [...], z którego wynika, że w dniu [...] grudnia 1980 r. Wnioskodawca został zarejestrowany do numeru [...] w charakterze kontaktu operacyjnego (KO) przez Wydz. [...] WUSW [...], od dnia [...] listopada 1985 r. zarejestrowany przez RUSW [...], w dniu [...] lutego 1990 r. akta zostały zniszczone protokołem brakowania [...]; 2) w komputerowym zbiorze danych byłej Służby Bezpieczeństwa (ZSKO) znajdują się informacje, z których wynika, że B. M. w dniu [...] grudnia 1980 r. został zarejestrowany do numeru [...] przez pion [...] KRP [...]; 3) zapis z karty EO-4/73 z Kartoteki statystycznej WUSW we [...], sygn. akt IPN [...], z którego wynika, że Wnioskodawca został pozyskany przez Wydział [...] WUSW [...] do zagadnienia "ochrona obiektów", do sprawy "[...]", cel zabezpieczenia "KO"; zarejestrowany do nr [...], akta zostały zniszczone protokołem brakowania [...] zdjęty z ewidencji Wydz. [...] w dniu [...] lutego 1990 r.; 4) zapis z karty [...] z Kartoteki ogólnoinformacyjnej MSW w [...], z którego wynika, że Wnioskodawca został zarejestrowany do nr [...] w dniu [...] grudnia 1980 r. Organ wyjaśnił, że kontaktem operacyjnym (KO) określano kategorię współpracy z SB. Jako KO określano osobę udzielającą potajemnie SB informacji "[...] wyrażającą chęć i mającą możliwości informowania SB o dostrzeganych wrogich i szkodliwych społecznie faktach i zjawiskach", kontakt operacyjny miał być nawiązywany "[...] w celu organizowania dopływu wstępnych informacji interesujących SB w tych wszystkich przypadkach, gdy nie zachodzi potrzeba angażowania tajnych współpracowników [...] [i do] sprawdzania wstępnych informacji otrzymywanych z innych źródeł". Kategoria KO została formalnie wprowadzona Instrukcją 1970a, funkcjonowała jednak już wcześniej, a wywodziła się od "pomocy obywatelskiej" ujętej w Instrukcji 1960a, wg definicji §19 Instrukcji 1970 objęła również funkcje występującej do 1970 r. kategorii kontaktu poufnego. Od KO nie wymagano składania pisemnego zobowiązania do współpracy, ani pisemnych doniesień. Mimo ww. sformułowania instrukcji operacyjnej, sytuującej KO jako kategorię współpracy o niższym niż TW stopniu, w praktyce KO byli niejednokrotnie pełnowartościowymi współpracownikami SB. KO zasadniczo nie byli rejestrowani w ewidencji operacyjnej SB, za wyjątkiem, gdy "[...] utrzymywanie kontaktu operacyjnego wymaga[ło] zabezpieczenia danej osoby przed nawiązaniem z nią tego rodzaju kontaktu przez inną jednostkę". "Zabezpieczenie", tj. rejestrację chroniącą osobę rejestrowaną przed zainteresowaniem operacyjnym innych (poza rejestrującą) jednostek SB, zgłaszano w pionie "C" kartą [...], a wycofywano kartą [...]. Osobie zarejestrowanej jako KO zakładano teczkę kontaktu operacyjnego w której gromadzono dokumenty dotyczące osoby KO oraz współpracy. W teczce KO zwykle łącznie składano dokumentację dotyczącą nawiązania kontaktu przez SB ze współpracownikiem tej kategorii, materiały operacyjne go dotyczące, pokwitowania odbioru wynagrodzeń (względnie oświadczenia funkcjonariuszy o wręczeniu KO takowych wynagrodzeń), oraz doniesienia KO, względnie notatki funkcjonariusza prowadzącego KO ze spotkań. Teczki KO były archiwizowane wg zasad właściwych dla teczek personalnych TW i teczek pracy TW, były rejestrowane w dzienniku archiwalnym o symbolu I, tj. w inwentarzu akt agenturalnych. W ocenie organu zapisy, o których mowa mieszczą się w katalogu pomocy ewidencyjnych wymienionych w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji i spełniają kryteria dokumentów opisanych w art. 4 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy ponieważ zostały wytworzone przy udziale Wnioskodawcy w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa. Ww. dokumenty, tj. pomoce ewidencyjne, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji, potwierdzają również fakt rejestracji B. M. w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa. W dzienniku rejestracyjnym od 1962 r. rejestrowano wszelkie zainteresowania operacyjne SB. W przedmiotowym przypadku wnioskodawca został zarejestrowany jako tajny współpracownik organów bezpieczeństwa państwa. Organ wskazał, że Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych (ZSKO) to zbiór informacji kartotecznych przeniesionych na nośniki komputerowe. Istnieje w dwóch wersjach: 88 obejmującej zapisy z roku 1988 i 90 - z roku 1990. Zarówno z jednej, jak z drugiej wersji szereg zapisów usunięto, tym niemniej niekiedy stanowią one jedyne źródło informacji o osobie. Karty ewidencyjne to sformalizowane druki, za pomocą których dokonywano rejestracji lub przekazywano różne informacje o osobie stanowiącej przedmiot zainteresowania SB. Zdecydowana większość kart miała swój symbol, zazwyczaj składający się z części literowej i liczby arabskiej, niekiedy uzupełniany datą wprowadzenia lub modyfikacji karty. Karta [...] była kartą rejestracyjną, na której znajdowały się cztery rodzaje zapisów: 1. dane personalne osoby rejestrowanej; 2. informacje, kto prowadzi sprawę (osobę); 3. informacje o charakterze rejestracji (np. tajny współpracownik, figurant SOR itd.); 4. numer rejestracyjny sprawy (osoby). Po - wyrażonym pieczęcią i podpisem - zaakceptowaniu karty przez przełożonego, pracownik operacyjny udawał się z kartą EO-4/77 do pracownika pionu ewidencji czyli "C" celem dokonania rejestracji. Na podstawie karty [...] wypełniano między innymi kartę [...], która zawierała dane z karty [...] z jednym bardzo istotnym wyjątkiem: nie wpisywano na niej charakteru zainteresowania. Karta [...] trafiała do kartoteki ogólnoinformacyjnej; w Biurze "C" stanowił ją Wydział III, w terenie - sekcje III wydziałów "C". Prezes IPN wyjaśnił, że w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy o działaczach opozycji nie oceniał całej działalności Wnioskodawcy, a jedynie badał czy w archiwum zachowały się dokumenty o określonych cechach. Prezes IPN w wydawanej decyzji nie rozstrzyga o współpracy Wnioskodawcy z organami bezpieczeństwa państwa, a jedynie informuje o treści dokumentów znajdujących się w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, według kryteriów wymienionych w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Organ nie prowadzi też postępowania dowodowego w celu ustalenia faktów opisanych w dotyczących Wnioskodawcy dokumentach. Z obowiązujących przepisów prawa wynika jednoznacznie, że Prezes IPN ma ustalić w toku postępowania administracyjnego w pierwszej kolejności - okoliczności wskazane w art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji, po drugie zaś - czy w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się dokumenty o cechach określonych w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, a nie ustalać przebieg ewentualnej tajnej współpracy na podstawie m.in. wyjaśnień strony (czym zajmuje się sąd w postępowaniu lustracyjnym). Prezes IPN wyjaśnił, że nie może uwzględnić w postępowaniu, materiału dowodowego w postaci ewentualnych wyjaśnień i informacji przekazywanych przez stronę, informacji wynikających z przekazanych przez nią dokumentów czy oświadczeń świadków. W postępowaniu dotyczącym wydania decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji, przedmiotem postępowania nie jest bowiem ocena faktów opisanych w dokumentach organów bezpieczeństwa państwa, a jedynie stwierdzenie, że w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej istnieją określone dokumenty spełniające konkretne cechy. Istotą prowadzonego postępowania było ustalenie, czy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się dokumenty dotyczące B. M. spełniające kryteria, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Tym samym organ zobowiązany był jedynie do badania, czy treść odnalezionych dokumentów potwierdza, że zostały one wytworzone przez Wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. W ocenie organu nie można więc, że B. M. spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Na tę decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł B. M. Zarzucił, że Prezes IPN błędnie interpretuje zapis art. 4 ust. 2 ustawy z 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. W jego ocenie interpretacją własną organu było dodanie do pojęcia pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji, także pomocy ewidencyjnych jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzając fakt rejestracji jej w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa. W jego ocenia, taka interpretacja wskazanego przepisu jest typowym prawem powielaczowym, wprowadzonym dopiero dnia 12 kwietnia 2019 r. , podczas nowelizacji ustawy o IPN. Zmiana tej ustawy, świadczy zdaniem skarżącego, o tym, że IPN świadomie i bezkrytycznie uznaje za legalne i prawdziwe dokumenty wytworzone przez SB. Skarżący oświadczył, że wszystkie przywołane w zaskarżonej decyzji zapisy w dokumentach SB były wytworzone bez jego udziału, wiedzy i świadomości. Nie ma tam jego podpisów i potwierdzeń. W odpowiedzi na skargę Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 4 ust. 1 ustawy z 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 690 ze zm.). Stosownie do tego przepisu status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie: 1) która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i 2) co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Stosownie do art. 4 ust. 2 tej ustawy przez dokumenty wytworzone przy udziale osoby, o której mowa w ust. 1 pkt 2, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa rozumie się także pomoce ewidencyjne, takie jak dzienniki rejestracyjne, inwentarze archiwalne, karty ewidencyjne i Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych organów bezpieczeństwa państwa, jeżeli potwierdzają fakt rejestracji jej w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa. Postępowanie w niniejszej sprawie został wszczęte w listopadzie 2019 r., a więc już po nowelizacji wskazanej ustawy (zmiany weszły w życie z dniem 12 czerwca 2019 r.). Istotnie, na co również zwrócił uwagę skarżący, zmieniła się treść art. 4 ustawy, jednak organ rozstrzygający niniejszą sprawę obowiązany był stosować jej obowiązującą, w dniu wydania decyzji, treść. Przepis art. 4 ust. 2 w powołanym brzmieniu istniał w dniu wydania decyzji, zatem nie można uznać, by stanowił on interpretacje organu. Naczelny Sąd Administracyjny wyroku z dnia 26 września 2019 r., sygn. II OSK 3835/18 twierdził, że wszelkie ewentualne wątpliwości co do wykładni dawnego art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych zostały rozstrzygnięte opisaną wyżej nowelizacją. Podkreślić należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że charakter postępowania prowadzonego przez Prezesa IPN i decyzji wydawanej na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy działaczach opozycji antykomunistycznej ma specyficzny charakter, bowiem rola organu sprowadza się do odzwierciedlenie stanu zasobów archiwalnych według skonkretyzowanych w przepisie kryteriów i sformułowanie oceny, czy stan zasobów archiwalnych zawiera dokumenty, których treść wskazuje na to, że istniały dokumenty wskazujące na współpracę skarżącego ze służbami bezpieczeństwa i czy w ramach tej współpracy wytworzył on jakieś dokumenty lub czy jakieś dokumenty powstały przy jego udziale. Rolą organu nie jest więc ani ocena wiarygodności opisanych w tych dokumentach zdarzeń, ani ustalanie czy wynikająca z dokumentów współpraca miała rzeczywiście miejsce. Organ prowadzący postępowanie nie jest uprawniony do oceny w oparciu o całokształt dokumentów znajdujących się w jego zasobach czy działania skarżącego bądź zaniechania odpowiadały pojęciu współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Organ nie jest uprawniony do prowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie. Ustawa upoważnia organ wyłącznie do przedstawienia zawartości zasobów archiwalnych według ściśle określonych kryteriów (por. wyrok NSA z 19 lutego 2019 r., II OSK 820/18.). Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, w archiwach IPN odnaleziono zapis z dziennika rejestracyjnego b. WUSW [...], sygn. akt IPN [...], z którego wynika, że w dniu [...] grudnia 1980 r. skarżący został zarejestrowany do numeru [...] w charakterze kontaktu operacyjnego (KO) przez Wydz. [...] WUSW [...], od dnia [...] listopada 1985 r. zarejestrowany przez RUSW [...] (w dniu [...] lutego 1990 r. akta zostały zniszczone protokołem brakowania); zapis [...] z Kartoteki statystycznej WUSW we [...], sygn. akt IPN [...], z którego wynika, że skarżący został pozyskany przez Wydział [...] WUSW [...] do zagadnienia "ochrona obiektów", do sprawy "[...]", (akta zostały zniszczone protokołem brakowania [...]); zapis z karty [...] z Kartoteki ogólnoinformacyjnej MSW w [...], z którego wynika, że skarżący został zarejestrowany do nr [...] w dniu [...] grudnia 1980 r.; informacje z komputerowego zbioru danych byłej Służby Bezpieczeństwa (ZSKO), z których wynika, że B. M. w dniu [...] grudnia 1980 r. został zarejestrowany do numeru [...] przez pion [...] KRP [...]. Najistotniejsze znaczenie w sprawie miała zatem ocena, czy odnalezione dokumenty zostały wytworzone przez skarżącego lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. W dotychczasowym orzecznictwie podkreślano, że udział w wytworzeniu dokumentu należy definiować nie tylko jako bezpośredni wkład skarżącego w powstanie dokumentu. Uznawano, że definiować tak można i należy także chociażby pośrednie, jednak dostatecznie sprecyzowane oddziaływanie, rolę, wpływ danej osoby w wytworzenie dokumentu, przy uwzględnieniu okoliczności w jakich funkcjonowała ewentualna tajna przecież współpraca (por. wyrok NSA z dnia 26 września 2019 r., sygn. II OSK 3835/18) W aktualnym stanie prawnym ustawodawca zdefiniował, że zachowane w archiwum IPN materiały ewidencyjne, które dotąd niekiedy nie były oceniane jako dowody dostatecznie dokumentujące wpływ danej osoby w ich powstanie, spełniają kryteria dokumentu wytworzonego przy udziale tej osoby, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa wówczas, gdy potwierdzają fakt rejestracji jej w charakterze tajnego informatora lub pomocnika organów bezpieczeństwa państwa. Wyszczególnione dokumenty wskazują niewątpliwie, że skarżący był traktowany przez służbę bezpieczeństwa jako pomocnik przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Organ w zaskarżonej decyzji szczegółowo wyjaśnił kogo określano kontaktem operacyjnym, jaka był rola takiej osoby, wskazał również na techniczne aspekty prowadzenia ewidencji takich osób. Podzielić należy stanowisko organu, że odnalezione materiały mieszczą się w katalogu pomocy ewidencyjnych wskazanych w art. 4 ust. 2 ustawy i potwierdzają fakt rejestracji skarżącego w charakterze kontaktu operacyjnego. W aktualny stanie prawnym ustawodawca nie pozostawia wątpliwości, że tego rodzaju dokumenty, jakie w odniesieniu do skarżącego zachowały się w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, stanowią przeszkodę do wydania pozytywnej decyzji w aspekcie statusu działacza opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Dlatego na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (DZ.U. z 2019 r. poz. 2325) skargę oddalono.