I OSK 208/22

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: NSA Zygmunt Zgierski (spr.) del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 20 października 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 1101/21 w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z 20 października 2021 r. oddalił skargę M.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z [...] kwietnia 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając to rozstrzygnięcie w całości i wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji celem ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Dodatkowo skarżąca zrzekła się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.), dalej: uśr, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że skarżąca jako osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności nie jest inną osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Przed przystąpieniem do rozpoznania zarzutu sformułowanego w skardze kasacyjnej, należy wyjaśnić, że decyzją z [...] grudnia 2020 r. Wójt Gminy Z. odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią. Po rozpoznaniu odwołania skarżącej kolegium decyzją z [...] grudnia 2020 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wójt decyzją z [...] stycznia 2021 r. odmówił przyznania skarżącej prawa do żądanego świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał m.in. że skarżąca nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz podopiecznej, co uniemożliwia przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej Kolegium decyzją z [...] kwietnia 2021 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie, organ wskazał, że odstąpienie od kolejności alimentacyjnej wynikającej z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może mieć miejsce w sytuacji, gdy zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności nie mogą zajmować się swoim krewnym z powodów obiektywnych, a nie subiektywnych. W ocenie organu w rozpoznawanej sprawie nie zachodziły przesłanki, które powodowałyby wyłączenie obowiązku alimentacyjnego trojga dzieci podopiecznej skarżącej względem ich matki, co uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Przywołanym na wstępie wyrokiem z 20 października 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę na powyższe rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu Sąd wywiódł, że osobami wyłącznie uprawnionymi do świadczenia pielęgnacyjnego są osoby zobowiązane do świadczeń alimentacyjnych, przy czym przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego określają kolejność osób zobowiązanych do tych świadczeń. W ocenie Sądu obowiązek alimentacyjny skarżącej zaistniałby dopiero w sytuacji, gdyby nie było osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo osoba ta nie byłaby w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania było niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Sąd zaznaczył, że żadne z trojga dzieci podopiecznej skarżącej nie ma orzeczonej niepełnosprawności, a zatem nie są one zwolnione z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego. Mając na uwadze ustalony w sprawie niesporny stan faktyczny, wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym [niż wymienione w poprzedzających punktach] osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zacytowany przepis odwołuje się wprawdzie do kategorii obowiązku alimentacyjnego wynikającego z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale czyni to wyłącznie w zakresie określenia kręgu osób zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych, które uprawniają do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Odnotować bowiem należy, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych zawierają własną, niezależną od przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulację dotyczącą kolejności przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazać w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1a uśr osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1), nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2) oraz nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). Analiza tego przepisu wskazuje, że osoby inne niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie są wyłączone z możliwości ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ale w celu jego przyznania niezbędne jest ustalenie, że brak jest osób wymienionych w analizowanym przepisie albo legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1810/21, z 17 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1622/21, z 4 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1657/21, z 2 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1027/21, czy z 4 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 897/21). Zaznaczyć należy, że w przypadku występowania wskazanych w nim osób przywołany przepis jako okoliczność umożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych wskazuje obiektywną przesłankę legitymowania się przez te osoby orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tym samym brak woli podjęcia opieki, niemożliwość porozumienia się tych osób w zakresie sprawowania opieki czy brak zamiaru rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie stanowią ustawowych okoliczności umożliwiających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych, ale niebędącej spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Co prawda przepis art. 17 ust. 1a uśr nie został wskazany jako podstawa zarzutu kasacyjnego, ale norma prawna wskazująca krąg osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego rekonstruowana jest nie tylko na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, ale także innych przepisów tej ustawy regulujących tę kwestię, w tym także kolejność ubiegania się o przedmiotowe świadczenie. Tym samym w procesie wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr i ustalania prawidłowości jego interpretacji i zastosowania nie sposób było pominąć regulację art. 17 ust. 1a uśr. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, że osoba wymagająca opieki (babcia skarżącej) ma troje dzieci, które należy uznać za osoby spokrewnionych w pierwszym stopniu. Dzieci te nie są małoletnie i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zatem nie można uznać ich za osoby wymienione w art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr. W rozpoznawanej sprawie syn A.J. – W., zamieszkały w tej samej miejscowości co jego matka, pracujący zawodowo, nie jest osobą, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi opieki lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione. Tym samym skarżąca w myśl obowiązujących przepisów nie jest osobą uprawnioną do uzyskania spornego świadczenia, pomimo że spełnia ona przesłanki określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr. W konsekwencji powyższego w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do stwierdzenia, że zaskarżony wyrok narusza obowiązujące przepisy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną. Jednocześnie w myśl art. 182 § 2 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.