II SA/Gl 1086/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski, Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r. nr [...] UZASADNIENIE Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...] r., działając na podstawie art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407), zwanej dalej ustawą 500+, uznał świadczenie wychowawcze przyznane skarżącej A. D. decyzją z dnia [...] r. na pierwsze dziecko A. za okres od dnia 1 grudnia 2018 r. do dnia 30 czerwca 2019 r. w kwocie 3.500,00 zł - za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że skarżąca nie poinformowała organu wypłacającego świadczenie o podjęciu zatrudnienia na umowę zlecenia od dnia 15 października 2018 r. Wobec powzięcia tej informacji organ I instancji zweryfikował prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko i wskazał, iż za okres od dnia 1 grudnia 2018 r. do dnia 30 czerwca 2019 r. było świadczeniem nienależnym z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, iż dochód powinien być dobrze obliczony podczas przyznawania świadczenia wychowawczego. Ponadto świadczenie wychowawcze jest przyznawane wszystkim dzieciom niezależnie od dochodu. Rozpoznając to odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy przytoczył treść przepisów w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie na podstawie art. 6 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 924). W szczególności organ wskazał na przepisy art. 5, art. 7 i art. 25 ustawy 500+ oraz powołując się na definicję zawartą w art. 2 pkt 1 tej ustawy odwołał się do art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111), zwaną dalej u.ś.r. Organ zauważył, iż w decyzji przyznającej skarżącej świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko, organ I instancji prawidłowo pouczył ją o konieczności zgłaszania wszelkich zmian mogących mieć wpływ na wypłacane świadczenie, w tym uzyskanie dochodu w związku z podjęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z pouczenia tego wynikało również, iż niepoinformowanie organu właściwego o zmianach, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń, podlegających zwrotowi. Skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia 500+ na kolejny okres świadczeniowy, przedłożyła kserokopie umowy zlecenia z firmą "A" oraz złożyła oświadczenie odnośnie uzyskanego dochodu za miesiąc listopad 2018 r. Na podstawie złożonej dokumentacji i odpowiedzi z systemu ZUS ustalono, że skarżąca uzyskała za miesiąc listopad 2018 r. dochód w wysokości 913,22 zł. Dochód ten należało potraktować jako dochód uzyskany zgodnie z art. 2 ust. 20c ustawy 500+. Ponadto do dochodu rodziny należało wliczyć zasądzone na rzecz córki Aleksandry alimenty w wysokości 700,00 zł miesięcznie. Mając to na uwadze dochód rodziny wyniósł 1.613,22 zł (913,22 zł + 700,00 zł), co po podzieleniu przez 2 osoby w rodzinie, daje kwotę 806,61 zł. Tym samym dochód rodziny przekroczył kryterium dochodowe wynoszące przy świadczeniu na pierwsze dziecko 800,00 zł na osobę. Konkludując organ odwoławczy stwierdził, że skarżąca mimo właściwego pouczenia nie zgłosiła zmian polegających za podjęciu zatrudnienia. Kwestia ta bez wątpienia miała wpływ na wypłacane świadczenie wychowawcze. Zatem należało uznać świadczenie wychowawcze za wymienione okresy za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. W skardze na powyższą decyzję skarżąca oświadczyła, że kserowała wszystkie umowy jakie miała i zgłaszała również fakt podjęcia pracy na umowę o pracę. Za każdym razem zgłoszenia jakiejkolwiek zmiany w jej sytuacji materialnej wypisywała dokument w postaci oświadczenia. Stwierdziła, że nie będzie oddawała pieniędzy, które wynikają z błędów MOPS-u, ponieważ jej na to nie stać. Zarzuciła też organowi opieszałość polegającą na uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane po dwóch latach. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie, aczkolwiek z odmiennych przyczyn aniżeli w niej wskazane. Na wstępie zaznaczyć przyjdzie, że ustalony w sprawie stan faktyczny nie budzi wątpliwości. Twierdzenia skarżącej, z których wynika, że informowała organ o umowach i podjętym zatrudnieniu, nie znajdują odzwierciedlenia w zgromadzonych w sprawie aktach. Akta te potwierdzają, że informację o zmianie sytuacji dochodowej skarżącej organ powziął dopiero w sierpniu 2019 r., podczas ubiegania się przez nią o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na kolejny okres 2019/2021. Za prawidłowe należało uznać też ustalenia organów w zakresie przekroczenia kryterium dochodowego o kwotę 6,61 zł. W okolicznościach niniejszej sprawy nie sposób jednak zgodzić się z twierdzeniem, że tak znikome przekroczenie skutkować by miało uznaniem świadczenia 500+ na pierwsze dziecko za okres od dnia 1 grudnia 2018 r. do dnia 30 czerwca 2019 r., za świadczenie nienależne. Skład orzekający w niniejszej sprawie aprobuje i podziela pogląd zarysowany w niektórych orzeczeniach sądów administracyjnych, zgodnie z którym przepis art. 5 ust. 3 ustawy 500+, w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, powinien być interpretowany w ten sposób, że przekroczenie określonego w nim kryterium dochodowego o kwotę pozbawioną z punktu widzenia kosztów wychowania dzieci jakiegokolwiek ekonomicznego znaczenia - nie stoi na przeszkodzie przyznaniu świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko na podstawie powołanego przepisu. Odmowa przyznania świadczenia wychowawczego w takim przypadku pozostawałaby bowiem w rażącej sprzeczności zarówno z celem ustawy, jak i z urzeczywistnianymi przez Rzeczpospolitą Polską, zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, zasadami sprawiedliwości społecznej. Powyższą tezę sformułował m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w prawomocnym wyroku z dnia 7 lutego 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 889/16. Sąd ten argumentując swoje stanowisko wskazał m.in., że przepisy ustawy 500+ dzieliły krąg podmiotów, którym przysługuje świadczenie wychowawcze w zależności od dwóch zasadniczych kryteriów. Pierwszym z nich była ilość dzieci w rodzinie. Prawo do świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko nie było uzależnione od żadnych dodatkowych przesłanek. Natomiast krąg osób wychowujących jedno dziecko, lub ubiegających się o świadczenie na pierwsze z większej liczby dzieci podlegał dalszemu podziałowi w zależności od uzyskiwanego dochodu. Prawo do świadczenia na pierwsze dziecko uzyskiwały w tym przypadku jedynie te osoby, które posiadały dochód nie wyższy niż 800,00 zł na osobę w rodzinie (lub 1200,00 zł jeśli dziecko w rodzinie było niepełnosprawne). Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem potrzeb życiowych. Dalej, odwołując się do art. 2 Konstytucji RP, który stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej, oraz do art. 8 Konstytucji, w myśl którego Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej (ust. 1), a jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (ust. 2), wywiedziono, że wykładnia prokonstytucyjna jest nie tylko prawem, ale i obowiązkiem każdego sądu. Wykładnia celowościowa nakazuje przy interpretacji przepisów ustawy uwzględniać jej cel. Sąd administracyjny rozpoznając sprawę nie może poprzestać na wykładni językowej (gramatycznej) przepisu prawa, którego zastosowanie ocenia, jeśli mogłaby ona prowadzić do rezultatu niezgodnego z celem ustawy i regulacjami konstytucyjnymi. Rzeczą sądu administracyjnego jest dokonanie takiej interpretacji przepisów prawa, by wyinterpretowana z nich norma prawna dała się pogodzić zarówno z najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej w postaci Konstytucji jak i z celem danej regulacji. Na podstawie powyższego wywiedziono, że w sytuacji, w której nieznaczne przekroczenie kryterium dochodowego, arbitralnie i sztywno ustalonego przez ustawodawcę, uniemożliwia rodzinie nabycie prawa do pomocy Państwa mającej na celu pokrycie bardzo znaczącej części wydatków związanych z wychowaniem dziecka (z opieką nad nim i zaspokojeniem potrzeb życiowych), nie da się pogodzić ani z celem ustawy, ani z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy wskazać przyjdzie, że kwota 6,61 zł, o którą przekroczone zostało kryterium dochodowe, stanowi mniej niż 1% tego kryterium. Rzeczywista wartość nabywcza tej kwoty jest zatem znikoma Przekroczenie kryterium dochodowego o taką wartość skutkowało uznaniem wcześniej przyznanego świadczenia 500+ za nienależne i zobowiązaniem skarżącej do jego zwrotu za okres 7 miesięcy (łącznie 3.500,00 zł), która to kwota z pewnością pozwalała w wysokim stopniu zaspokoić najistotniejsze potrzeby dziecka. Nie bez znaczenia pozostaje również, że obowiązek zwrotu tej kwoty z odsetkami, pomimo polepszenia się sytuacji dochodowej skarżącej, musiałby się odbyć kosztem ograniczenia zaspokojenia bieżących potrzeb rodziny, w tym dziecka, któremu pomoc ta miała służyć. Wskazać wypadnie, że podzielając przedstawioną na wstępie rozważań tezę, skład orzekający w niniejszej sprawie ma świadomość, że jej nieostre sformułowanie w zakresie "kwoty pozbawionej z punktu widzenia kosztów wychowania dzieci jakiegokolwiek ekonomicznego znaczenia" może przysparzać trudności w ocenie konkretnych przypadków, w których dochodzi do nieznacznego przekroczenia kryterium dochodowego. Jednak w kontrolowanym w niniejszej sprawie przypadku Sąd nie ma wątpliwości co do wypełnienia tak sformułowanej przesłanki przekroczeniem kryterium dochodowego zaledwie o 6,61 zł. Dodać należy, że składowi orzekającemu znane są odmienne poglądy wyrażane przez sądy administracyjne na gruncie spraw, w których przekroczenie kryterium dochodowego nawet o minimalną kwotę stanowi negatywną przesłankę do uzyskania świadczenia pomocowego (w tym nawet o kwotę 0,45 zł przy kryterium dochodowym wyznaczonym na poziomie 1.200,00 zł – zob. wyrok NSA z dnia 18 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1623/19). Również w sprawach podobnych do niniejszej, gdzie przekroczenie kryterium dochodowego jest stosunkowo niewielkie, pojawiają się w orzecznictwie judykaty oparte wyłącznie o reguły wykładni językowej (zob. m.in. wyrok NSA z dnia 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 2104/19). Wskazać jednak przyjdzie, że w sprawach dotyczących świadczenia 500+ poglądy te wywodzone są zasadniczo z rozważań, jakie poczynił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 7 listopada 2018 r., sygn. P 6/17 (OTK-A 2018/72). W uzasadnieniu tym Trybunał wskazał m.in., że brak unormowania w kwestionowanej ustawie 500+ mechanizmu pozwalającego na otrzymanie chociażby częściowego świadczenia wychowawczego na pierwsze lub jedyne dziecko w rodzinie w sytuacji przekroczenia progu dochodowego jest intencjonalnym i uzasadnionym działaniem ustawodawcy. Celem ustawy 500+ było bowiem wprowadzenie do systemu prawnego nowego świadczenia wychowawczego kierowanego do rodzin wychowujących dzieci. Z założenia świadczenie to miało służyć pomocy ekonomicznej rodzinom wychowującym więcej niż jedno dziecko oraz wspieraniu podejmowania decyzji prorodzinnych wobec zapaści demograficznej. Dalej Trybunał przypomniał, że w uzasadnieniu rządowego projektu ustawy 500+ wskazano, iż projektowane rozwiązania prawne oddają pośredni cel całej regulacji, którym jest potrzeba wsparcia głównie rodzin z dwojgiem lub większą liczbą dzieci. Rodziny posiadające na utrzymaniu jedynie jedno dziecko są w większości zdolne do poniesienia ciężaru ekonomicznego związanego z jego wychowaniem i wykształceniem, zaś rozszerzenie zakresu świadczenia wychowawczego również na te rodziny wiązałoby się z nadmiernym obciążeniem budżetu państwa ze względu na liczbę potencjalnych beneficjentów. Dodatkowo, dla rodzin niżej uposażonych, zbliżających się do wartości minimum socjalnego, wprowadzono, poprzez kryterium dochodowe, możliwość otrzymania świadczenia wychowawczego nawet na pierwsze dziecko (druk sejmowy nr 216/VIII kadencja). Zaznaczyć przyjdzie, że powyższa argumentacja jest wywodzona z postanowienia Trybunału Konstytucyjnego, którym umorzono postępowanie zainicjowane pytaniem prawnym Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku (w sprawie o sygn. akt III SA/Gd 889/16), i jako takie postanowienie to nie ma mocy powszechnie obowiązującej. Bardziej istotne jest jednak to, że omawiane postanowienie wydane zostało przed nowelizacją ustawy 500+, która została dokonana ustawą z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 924) i weszła w życie z dniem 1 lipca 2019 r. Zasadniczą kwestią, która uległa zmianie jest przyznanie prawa do świadczenia 500+ również na pierwsze lub jedyne dziecko w rodzinie niezależnie od uzyskiwanych dochodów. Takie rozwiązanie legislacyjne powoduje, że przywołana wyżej argumentacja mająca uzasadniać powody, jakimi kierował się ustawodawca ograniczając prawo do tego świadczenia w stosunku do pierwszego dziecka, całkowicie straciła swoją aktualność. Mając powyższe na uwadze, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią przedstawioną wykładnię art. 5 ust. 3 ustawy 500+ w brzmieniu sprzed dnia 1 lipca 2019 r. i o ile nie dopatrzą się nowych okoliczności, doprowadzą do umorzenia postępowania w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko za okres od dnia 1 grudnia 2018 r. do dnia 30 czerwca 2019 r. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.) - na wniosek organu przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez skarżącą. Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl