II SA/Bd 574/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Leszek Tyliński Sędziowie sędzia WSA Renata Owczarzak asesor WSA Katarzyna Korycka (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi D. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych oddala skargę. UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] Prezydent M. T. orzekł, że kwota wypłacona skarżącemu D. C. na rzecz P. S. w okresie od [...] kwietnia 2016 r. do [...] sierpnia 2017 r. w wysokości [...] zł miesięcznie stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze i zobowiązał skarżącego do zwrotu ww. świadczenia w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że na mocy wydanej na wniosek skarżącego decyzji z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] przyznano skarżącemu na okres od [...] kwietna 2016 r. do [...] września 2017 r. świadczenie wychowawcze na troje dzieci, w tym na dziecko P. S., która jest córką żony skarżącego z pierwszego małżeństwa. Następnie decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w T. stwierdziło nieważność ww. decyzji w części dotyczącej przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniej P. S. ze względu na to, że została ona wydana w tej części z rażącym naruszeniem prawa tj. art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (dalej powoływanej jako "ustawa o pomocy państwa"), bowiem skarżący nie jest ojcem małoletniej P. S.. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, jak podniósł organ, została wydana decyzja z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...], na mocy, której odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz P. S. na okres od [...] kwietna 2016 r. do [...] września 2017 r. Przywołując regulacje art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 ustawa o pomocy państwa (w wersji: t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 195) oraz powołując się na wskazane powyżej okoliczności, organ I instancji stwierdził, że wypłacona skarżącemu na rzecz P. S. za okres od [...] kwietna 2016 r. do [...] sierpnia 2017 r. łączna kwota [...]zł z tytułu świadczenia wychowawczego stanowi świadczenie nienależnie pobrane i jako taka podlega zwrotowi. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że składając wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko żony (małoletnią P. S.), kierował się tym, iż jest jedynym pracującym żywicielem rodziny i, że fakt ten stanowił warunek przyznania świadczenia wychowawczego, o czym zapewniał go urzędnik organu. Skarżący podniósł też, że wspomniał urzędnikowi MOPS, że P. S. jest córką jego żony z pierwszego małżeństwa i, że urzędnik zasugerował mu wpisanie we wniosku stopnia pokrewieństwa "pasierbica". Ponadto skarżący podkreślił, że przyznane stronie świadczenia wychowawcze wpływały na wspólne konto jego i żony strony i były przeznaczone na potrzeby dzieci. Po rozpatrzeniu ww. odwołania SKO decyzją z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, że w świetle art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa ojczym nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia wychowawczego na pasierbicę, tymczasem na mocy decyzji z dnia [...] maja 2016 r. przyznano skarżącemu świadczenie wychowawcze m.in. na rzecz P. S., która jest córką żony skarżącego z poprzedniego związku. W sprawie zachodzi więc przesłanka nienależnie pobranego świadczenia, o której mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa (w wersji: t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407), a więc sytuacja wypłacenia świadczenia wychowawczego mimo braku prawa do tego świadczenia. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze obowiązana jest zaś do jego zwrotu. Jednocześnie SKO podkreśliło, że podnoszona przez skarżącego okoliczności, iż przyznane świadczenia wpływały na wspólne konto małżonków i były przeznaczone na potrzeby dzieci, pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. W piśmie z dnia [...] lipca 2020 r., wniesionym przez skarżącego na wezwanie Przewodniczącego Wydziału do określenia naruszenia prawa lub wskazania interesu prawnego, skarżący wskazał, że jego interes prawny w sprawie wynika z obowiązku zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, że organ I instancji zastosował nieobowiązującą podstawę prawną tj. art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy państwa, że urzędnik organu, przy którym wypełniał wniosek o przyznanie świadczenia, wiedział, iż P. S. jest pasierbicą skarżącego, że nie zataił on tej okoliczności przed organem, że w jego ocenie jest on też opiekunem faktycznym P. S., gdyż mieszka ona razem ze skarżącym i jego żoną i pozostaje pod jego opieką, a ponadto że w sprawie powinien mieć zastosowanie art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wynikającym z treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2167) w zw. z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej powoływanej jako "ppsa"), Sąd stwierdził, iż wniesiona w sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W sprawie bezspornym jest, że skarżący w dniu [...] kwietnia 2016 r. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego m.in. na rzecz P. S., która nie jest córką skarżącego, gdyż ojcem P. S. jest M. S. – były mąż żony skarżącego oraz, że na skutek tego wniosku decyzją z dnia [...] maja 2016 r. przyznano skarżącemu na okres od [...] kwietna 2016 r. do [...] września 2017 świadczenie wychowawcze m.in. na małoletnią P. S.. W świetle art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa, w wersji obowiązującej w dniu wydania ww. decyzji z dnia [...] maja 2016 r., jak i w aktualnym stanie prawnym, wśród podmiotów, którym przysługuje świadczenie wychowawcze (matka dziecka, ojciec dziecka, opiekun faktyczny dziecka, opiekun prawny dziecka, dyrektor domu pomocy społecznej) ustawodawca nie wymienił ojczyma czy macochy dziecka. Jednocześnie zdefiniował on w art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa pojęcie opiekuna faktycznego dziecka jako osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, jeżeli wystąpiła ona z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Okoliczność złożenia takiego wniosku czy przysposobienia P. S. nie wynika z akt sprawy, ani oświadczeń skarżącego. Wobec powyższego nie budzi wątpliwości, że skarżący nie był podmiotem uprawnionym do pobierania świadczenia wychowawczego na rzecz dziecka swojej żony z poprzedniego małżeństwa. Pomimo tego złożył on wniosek o przedmiotowe świadczenie na rzecz P. S. i pobierał je w okresie od [...] kwietnia 2016 r. do [...] sierpnia 2017 r. w łącznej wysokości [...] zł. W konsekwencji stwierdzenia tej okoliczności przez SKO, organ ten ostateczną decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. stwierdził nieważność ww. decyzji z dnia [...] maja 2016 r. w części dotyczącej przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniej P. S. jako wydanej z rażącym naruszeniem art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa, natomiast Prezydent M. T. decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. odmówił skarżącemu przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz P. S. na okres od [...] kwietna 2016 r. do [...] września 2017 r. Orzekające w sprawy organy uznały, że powyższe okoliczności świadczą, że skarżący pobrał nienależnie świadczenie wychowawcze na rzecz P. S.. Z tym, że organ I instancji uznał, że zachodzi podstawa nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa w wersji obowiązującej przed zmianą tej ustawy dokonaną ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 924.), która weszła w życie z dniem [...] lipca 2019 r. i na mocy której został uchylony ww. art. 25 ust. 2 pkt 4. Zgodnie z przepisem intertemporalnym określonym w art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy zmieniającej, w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do dnia [...] czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1 (ustawy o pomocy państwa) w dotychczasowym brzmieniu [...], a w sprawach o świadczenie wychowawcze na okres po dniu [...] czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. Natomiast organ II instancji stwierdził, że zachodzi podstawa nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa, która to przesłanka została wprowadzona ww. ustawą zmieniającą. Wskazać należy, że przepis art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa stanowił, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa [...]. Z regulacji tej wynika, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku, o którym mowa w tym przepisie, także więc wówczas, jeżeli strona nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało. W przypadku art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa nie ma znaczenia świadomość strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, zaistnienia określonych okoliczności faktycznych, czy ewentualnego wprowadzenia w błąd organu. Każde świadczenie wypłacone w warunkach tego przepisu stanowiło świadczenie nienależnie pobrane, a decyzja zapadła w okolicznościach opisanych w powołanym przepisie miała niejako charakter związany. W sytuacji więc pobrania świadczeń wychowawczych na podstawie decyzji, która została wyeliminowana z obrotu prawnego wskutek stwierdzenia jej nieważności, dochodziło do nienależnego pobrania świadczenia wychowawczego i bezwarunkowego obowiązku zwrotu tego świadczenia (patrz wyrok NSA z dnia 29 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1563/19 - dostępny na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query). W sprawie wydana została ostateczna decyzja SKO z dnia [...] listopada 2017 r. o stwierdzeniu nieważności decyzji przyznającej skarżącemu świadczenie wychowawcze w części dotyczącej P. S. z uwagi na rażące naruszenie art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa. Sytuacja ta w świetle art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa stanowiła wyłączną podstawę do stwierdzenia, że świadczenie jest nienależnie pobrane i, że zachodzi obowiązek zwrotu tego świadczenia. Jak wskazano powyżej, ustawodawca z dniem [...] lipca 2019 r. wprowadził nową przesłankę warunkującą powstanie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych - art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się stosownie do treści wskazanej podstawy prawnej, świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Zdaniem Sądu w przypadku okoliczności takich jakie zaistniały w przedmiotowej sprawie, a więc wyłączających w świetle art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa nabycie przez skarżącego prawa do świadczenia wychowawczego, które istniały już w chwili przyznania tego świadczenia (i to niezależnie od tego czy organ przyznający świadczenie o nich wiedział, czy też nie miał takiej wiedzy), podstawę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa, należy również traktować jako podstawę obiektywną, dla której determinujące znaczenie ma sama okoliczność rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania (por. Blicharz Jolanta (red.), Glumińska-Pawlic Jadwiga (red.), Zacharko Lidia (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Komentarz Lex do art. 25). W sprawie brak prawa skarżącego do przedmiotowego świadczenia został dodatkowo potwierdzony decyzją SKO z dnia [...] listopada 2017 r. oraz decyzją Prezydenta Miasta T. z dnia [...] stycznia 2018 r. Nie ma więc w takim wypadku znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) skarżącego, że świadczenie wychowawcze mu się nie należy. Skarżący już w momencie złożenia wniosku nie miał obiektywnie prawa do przedmiotowego świadczenia wychowawczego, co wynika wprost z treści art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa, a powoływany przez skarżącego brak świadomości dotyczył wyłącznie kwestii znajomości przepisów prawa, a nie określonych okoliczności faktycznych mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Z powyższych uwag wynika, że okoliczności prawne i faktyczne niniejszej sprawy, kwalifikowały się do uznania ich jako stanowiących o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym, zarówno w świetle powołanej przez organ I instancji podstawy z art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa, uchylonej na mocy ustawy zmieniającej, jak i podstawy wskazanej przez SKO, opartej na wprowadzonej ustawą zmieniającą regulacji art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa. W obu wypadkach, w okolicznościach sprawy, nie miała znaczenia świadomość skarżącego co do nienależności pobieranych świadczeń wychowawczych. Skarżący złożył wniosek i pobrał świadczenie wychowawcze na rzecz P. S. jako podmiot nieuprawniony w świetle obowiązujących przepisów prawa do otrzymania przedmiotowego świadczenia. Obligowało to do uznania wypłaconych świadczeń wychowawczych na rzecz P. S. za świadczenia nienależnie pobrane i do zobowiązania skarżącego, zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa, do zwrotu tych świadczeń. Jednocześnie zdaniem Sądu, prawidłowej kwalifikacji prawnej nienależnie pobranego świadczenia dokonał w sprawie organ II instancji, gdyż regulacja intertemporalna określona w art. 6 ustawy zmieniającej dotyczy "spraw o świadczenia wychowawcze", a nie "spraw nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych". Okoliczność ta jednak nie wpłynęła na prawidłowość rozstrzygnięcia o uznaniu przedmiotowych świadczeń za nienależnie pobrane i o obowiązku ich zwrotu. Ponadto, co istotne, organ II instancji w postępowaniu administracyjnym rozpoznaje ponownie merytorycznie sprawę w jej całokształcie, co też w sprawie uczynił weryfikując kwalifikację prawną podstawy nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Jednocześnie należy wskazać, że powoływana przez skarżącego kwestia braku winy strony odnośnie przyznania jej wskutek błędu organu / za wiedzą organu świadczenia wychowawczego do którego nie miała uprawnienia, czy też kwestia trudnej sytuacji życiowej i materialnej rodziny skarżącego, może mieć znaczenie przy rozstrzyganiu sprawy jej ewentualnego wniosku o umorzenie należności, odroczenie, bądź rozłożenie jej na raty w oparciu o art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa (patrz wyrok NSA z dnia 29 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1563/19 – dostępny jw.) Możliwość zastosowania przepisu art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa, czyli umorzenie nienależnego świadczenia, rozłożenia go na raty lub odroczenia terminu płatności powstaje jednak dopiero wówczas, gdy zostanie wydana ostateczna decyzja określająca nienależne pobrane świadczenie (patrz Blicharz Jolanta (red.), Glumińska-Pawlic Jadwiga (red.), Zacharko Lidia (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Komentarz Lex do art. 25). Z przytoczonych względów, mając na uwadze okoliczności prawne i faktyczne niniejszej sprawy, Sąd na podstawie art. 151 ppsa orzekł o oddaleniu wniesionej w sprawie skargi, uznając że nie zasługuje ona na uwzględnienie.