II SA/Sz 682/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.), Sędzia WSA Arkadiusz Windak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 listopada 2020 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu oddala skargę UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] marca 2020 r., nr [...], Wójt Gminy B., na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ), dalej jako "k.p.a.", art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111), dalej jako "u.ś.r.", rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiący podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz.U. z 2018 r. poz. 1497), dalej jako "rozporządzenie": - w punkcie 1 decyzji uznał świadczenie rodzinne w postaci zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone K. S. od miesiąca kwietnia 2019 r. do miesiąca sierpnia 2019 r., przyznane decyzją z dnia [...] kwietnia 2019 r. w kwocie [...]zł za nienależnie pobrane, - w punkcie 2 zobowiązał K. S. do zwrotu kwoty [...]zł tytułem należności głównej i ustawowych odsetek za opóźnienie, naliczanych od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia całkowitej spłaty należności, - w punkcie 3 określił, że należność należy wpłacić na konto Ośrodka Pomocy Społecznej w B. - w terminie 14 dni od daty odbioru decyzji. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że w dniu [...] kwietnia 2019 r. K. S. złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. W tym dniu została wydana decyzja przyznająca wnioskodawczyni zasiłek pielęgnacyjny od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 31 października 2019 r. w wysokości [...] zł miesięcznie oraz w okresie od 1 listopada 2019 r. do 11 marca 2022 r. w kwocie [...]zł. Decyzją z dnia [...] listopada 2019 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło nieważność tej decyzji, jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia uznaje się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W związku z powyższym wszczęto z urzędu postępowanie w sprawie świadczeń nienależnie pobranych, w ramach którego strona miała zapewniony czynny udział na każdym jego etapie. Strona nie ustosunkowała się do zebranego w sprawie materiału dowodowego. Aktualnie, w ocenie organu, nie zachodzą okoliczności uzasadniające skorzystanie z instytucji, o której mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. K. S., dalej jako "skarżąca", wniosła odwołanie od powyższej decyzji, w którym wyjaśniła, że w październiku 2019 r., przy weryfikacji dokumentów córka zwróciła jej uwagę, że umiarkowany stopień niepełnosprawności prawdopodobnie nie upoważnia do otrzymywania świadczenia. Zgłosiła to do Ośrodka Pomocy Społecznej w B. i na tej podstawie wydano decyzję wstrzymującą wypłacanie świadczenia oraz poinformowano ją, że nie będzie ponosiła żadnych konsekwencji finansowych. Otrzymała odpowiedź, że decyzja przyznająca świadczenie rodzinne była wydana błędnie z rażącym naruszeniem prawa. Skarżąca postawiła w odwołaniu pytanie, na jakiej podstawie prawnej ma teraz ponosić konsekwencję błędu urzędnika Ośrodka, który niepoprawnie zweryfikował dokumenty. Zdaniem strony, Ośrodek obarcza ją odpowiedzialnością za nienależne pobranie świadczeń rodzinnych, zobowiązuje do zwrotu świadczenia lub do złożenia prośby o umorzenie tej kwoty, a to byłoby przyznaniem się do świadomego pobierania świadczenia niezgodnie z prawem. W takim przypadku zgodnie z ustawą o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych to organ winien ponieść konsekwencje z tytułu rażąco błędnie wydanej decyzji administracyjnej. Decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r., Nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że podstawą przyznania skarżącej zasiłku pielęgnacyjnego było orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane na czas określony, tj. do 6 marca 2022 r. przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...] marca 2019 r., według którego jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. stwierdziło nieważność decyzji przyznającej zasiłek na podstawie art. 156 ust. 1 pkt 2 k.p.a. uznając, że przyznanie skarżącej zasiłku pielęgnacyjnego jest rażącym zaprzeczeniem przepisu prawa materialnego, tj. art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Na podstawie tego przepisu zasiłek pielęgnacyjny przysługuje osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast z orzeczenia ważnego na dzień wydania decyzji jednoznacznie wynika, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych są przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. W świetle art. 30 ust. 1 ustawy, osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Ponadto z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, jednoznacznie wynika, iż wyeliminowanie decyzji przyznającej świadczenie rodzinne we wskazanych w tym przepisie trybach, w tym w trybie nieważności, skutkuje uznaniem wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. W orzecznictwie przyjmuje się, iż art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisanych ma niejako charakter związany. Oznacza to, że każde świadczenie wypłacone w warunkach opisanych w cytowanym przepisie należy traktować jako świadczenie nienależnie pobrane. Wobec powyższego, zdaniem Kolegium, organ prowadząc postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia, jest zobowiązany do ustalenia tylko tych okoliczności faktycznych, które mają bezpośredni wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Dla żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., decydujące znaczenie ma wyłącznie ustalenie, czy w sprawie wydano rozstrzygnięcie stwierdzające, w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., nieważność decyzji przyznającej świadczenie. Ustawodawca w omawianym przepisie nie przewiduje żadnych dodatkowych przesłanek, w tym nie uzależnia jego zastosowania od spełnienia warunków, o których mowa w innych przepisach ustawy. Tak więc bez znaczenia dla oceny legalności zaskarżonej decyzji pozostaje kwestia ewentualnego przyczynienia się strony do sytuacji, która doprowadziła do stwierdzenia nieważności decyzji przyznającej świadczenie. Z tego też względu bez wpływu na orzeczenie organu o nienależnie pobranym świadczeniu i o obowiązku jego zwrotu muszą pozostać argumenty skarżącej co do braku winy po jej stronie, a błędu organu w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczenia rodzinnego. Skarżąca wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na decyzję Kolegium, podnosząc, że decyzję z dnia [...] kwietnia 2019 r. organ I instancji wydał na podstawie dokumentów, tj. wniosku z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności wraz ze stosownym oświadczeniem. Następnie Kolegium wszczęło postępowanie w sprawie nieważności ww. decyzji, stwierdzając jednoznacznie, że nastąpiło w tym przypadku rażące naruszenie prawa przez organ wydający decyzję administracyjną. Skarżąca wywodziła, że nie została pouczona o zasadach i warunkach przyznawania świadczenia w dacie złożenia wniosku o jego przyznanie. Organ nie pouczył jej również o konieczności uczestnictwa w postępowaniu. Wskazała, że nie miała świadomości, iż toczy się postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, a skutkiem tego postępowania będzie konieczność poniesienia konsekwencji finansowych za organ, który naruszył prawo. W związku z powyższym nie miała możliwości złożenia sprzeciwu w sprawie uznania świadczenia, jako nienależnie pobranego. W ocenie strony, to organ wydający decyzję administracyjną nie dopełnił obowiązujących przepisów zarówno z ustawy o pomocy społecznej, jak i ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skarżąca wyjaśniła następnie, że jest osobą w wieku [...] lat bardzo schorowaną, po licznych pobytach w szpitalach. Nie została pouczona, jak również nie udzielono jej żadnego wsparcia odnośnie procedury i toku postępowania w powyższej sprawie. Tylko przypadkowe zdarzenie spowodowało, że sama zaczęła mieć wątpliwości, o czym został poinformowany Ośrodek Pomocy Społecznej w B. , w przeciwnym razie zapewne nadal miałaby wypłacane świadczenie w postaci zasiłku pielęgnacyjnego. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało stanowisko zwarte w zaskarżonej decyzji i wniosło i jej oddalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 – j.t. ze zm.), kontrola zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 – j.t. ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji, dokonana według kryterium zgodności z prawem wykazała, że akt ten nie narusza prawa, co w konsekwencji prowadzić musiało do oddalenia skargi. Przedmiotem skargi w badanej sprawie jest decyzja w przedmiocie uznania pobranego przez skarżącą w okresie od kwietnia 2019 r. do sierpnia 2019 r. zasiłku pielęgnacyjnego, za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Jak trafnie zauważył organ odwoławczy, w przypadku zastosowania przywołanego przepisu organ nie bada innych okoliczności, w szczególności związanych ze stanem świadomości beneficjenta świadczenia, iż świadczenie mu nie przysługuje, czy też nieprawidłowym postępowaniem organu przyznającego świadczenie, istotne jest bowiem wystąpienie przesłanek wymienionych w treści przepisu. Zatem samo stwierdzenie nieważności decyzji przyznającej świadczenie stanowi wystraczającą przesłankę do uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Decyzja w tym zakresie ma charakter związany, co oznacza, że w przypadku wystąpienia przesłanek wymienionych w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. organ nie może wydać innego rozstrzygnięcia, jak tylko uznać, świadczenie wypłacone na podstawie decyzji, co do której orzeczono o jej nieważności, za nienależnie pobrane. W tym miejscu należy wyjaśnić, że procedowanie organu zmierzające do żądania nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przebiega w kilku etapach. Pierwszym jest postępowanie, które zmierza do wyeliminowania z obiegu prawnego decyzji przyznającej świadczenie. W badanej sprawie etap ten polegał na wdrożeniu postępowania nieważnościowego, które zakończyło się wydaniem decyzji stwierdzającej nieważność aktu przyznającego skarżącej zasiłek pielęgnacyjny. Wskazać należy, że wydana na tym etapie decyzja jest zaskarżalna – strona niezadowolona z rozstrzygnięcia może zwrócić się do organu, który wydał decyzję z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, bądź wnieść bezpośrednio skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego, o czym skarżąca została pouczona – stosowne pouczenie znajduje się pod treścią decyzji SKO w K. z dnia [...] listopada 2019 r. Na tym etapie postępowania strona może kwestionować rozstrzygnięcie co do podstaw stwierdzenia nieważności, w szczególności dotyczących winy organu w wydaniu decyzji niezgodnej z prawem, braku stosownych pouczeń itp. Następnym etapem jest, w przypadku usunięcia z obiegu prawnego decyzji przyznającej świadczenie, wszczęcie i przeprowadzenie postępowania w sprawie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu. W tym postępowaniu, prowadzonym - jak w niniejszej sprawie, na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., zarzuty co do wadliwego procedowania organu przy przyznaniu świadczenia nie mogą być brane pod uwagę i nie mogą odnieść zamierzonego skutku. Jedynym elementem, który jest badany w tego typu sprawach jest to, czy decyzja przyznająca świadczenie została wyeliminowana z obiegu – uchylona w wyniku wznowienia postępowania, a skutkiem tego uchylenia jest odmowa przyznania świadczenia, bądź czy stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie. Takie badanie w sprawie objętej kontrolą sądu zostało przeprowadzone i nie ulega wątpliwości, że ziściły się przesłanki, o których mowa w przepisie stanowiącym podstawę wydania zaskarżonej decyzji, a konsekwencją tego było uznanie świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązanie skarżącej do jego zwrotu. W ocenie sądu organ I instancji przedwcześnie, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji rozstrzygnął o braku możliwości skorzystania z instytucji zastosowania ulg w spłacie bądź umorzenia w całości lub w części kwoty nienależnie pobranego zasiłku, bowiem z akt sprawy nie wynika, aby okoliczności mogące stanowić podstawę takiego działania organu były w ogóle badane. Oznacza to, że skarżąca może w każdej chwili wystąpić ze stosownym wnioskiem, a rzeczą organu będzie go rozpoznać przy uwzględnieniu przyczyn, dla których do wypłaty świadczenia na rzecz skarżącej doszło pomimo ewidentnego braku podstaw do jego przyznania. Z tych względów uznając, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi.