II SA/Ol 737/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Beata Jezielska Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. UZASADNIENIE Decyzją z "[...]" r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256, dalej: k.p.a.) - po rozpatrzeniu odwołania E. J. (skarżąca) od decyzji z "[...]" r., wydanej z upoważnienia Wojewody przez Dyrektorska Wydziału Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego (Wojewoda), uznającej za nienależnie pobrane od 1 marca 2016 r. do 31 października 2016 r. świadczenia rodzinne na dziecko A. J. w łącznej kwocie 1.712 zł oraz żądania zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Podało, że decyzją z "[...]" r. Burmistrza Miasta uchylił własną decyzję z "[...]" r. przyznającą skarżącej prawo do zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia A. J. z uwagi na podjęcie przez ojca dziecka, tj. G. J. zatrudnienia w "[...]". Następnie decyzją z "[...]" r. uznał świadczenie pobrane w okresie 1 marca 2016 r. do 31 października 2016 r. za nienależnie pobrane i orzekł o ich zwrocie. Nadmienił że od 2 marca 2015 r. w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, wobec podjęcia przez G. J. pracy w "[...]" i od 1 kwietnia 2016 r. został przyznany na A. J. norweski zasiłek rodzinny. Kolegium uznało, że skoro G. J. jest legalnie zatrudniony w Norwegii od 2 marca 2015 r., to skarżąca składając wniosek 9 marca 2016 r. o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych na dziecko wiedziała o zatrudnienia męża w Norwegii, a w konsekwencji miała świadomość, że są one nienależne. W skardze E. J. podała, że składając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń w dniu 9 marca 2016 r. informowała organ, że mąż obecnie przebywa w kraju, gdyż poprzednia umowa o zatrudnieniu skończyła się 26 lutego 2016 r. i oczekuje on na kolejny wyjazd. Następną umowę z pracodawcą mąż zawarł 11 kwietnia 2016r., a o wyjeździe męża za zagranicę poinformowała organ I instancji. W konsekwencji uznała, że od 26 lutego 2016 r. do 11 kwietnia 2016 r., tj. zarówno w dniu składania wniosku, jak również w dacie wydania decyzji przez organ I instancji oraz przed datą wyjazdu męża za granicę zamieszkiwał on wraz z nią, co udokumentowała załączonymi do skargi stosownymi dokumentami. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wniosek taki został złożony przez skarżącą, a Kolegium ustawowym terminie nie zażądało przeprowadzenia rozprawy. Odnosząc się do meritum sprawy stwierdzić należy, że zgodnie z art 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (DZ.U.2020., poz. 111. J.t., dalej u.ś.r.) w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, świadczeniobiorca jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Stosownie zaś do art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Przywołany powyżej przepis ustawy statuuje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (art. 30 ust. 1 u.ś.r.), a także zawiera definicję ustawową świadczenia nienależnie pobranego (art. 30 ust. 2 pkt 1 - 4 u.ś.r.). W treści zacytowanych przepisów ustawodawca posłużył się pojęciem: "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie podkreślono, że "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W postępowaniu w przedmiocie uznania świadczeń za nienależnie pobrane na podstawie omawianej przesłanki, organ zobowiązany jest ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony. Nie można bowiem uznać pobranych świadczeń za nienależnie pobrane, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Obowiązek zwrotu takich świadczeń obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby pobierającej świadczenie (por. wyrok NSA z 9 października 2018 r., sygn. akt I OSK 1065/18, LEX nr 2570800; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 6 września 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 495/19, LEX nr 2721693). Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga natomiast ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Obowiązek ten jest szczególnie istotny na gruncie art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., w których ustawodawca wskazał wprost, ze warunkiem uznania świadczeń wypłaconych mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenia prawa do świadczenia, jest uprzednie pouczenie osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania. Jak podkreśla się natomiast w orzecznictwie Naczelnego Sadu Administracyjnego, skuteczność pouczenia oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, a więc nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Ponadto należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i 9 k.p.a. W konsekwencji, dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie takie winno było zostać zamieszczone w ulotce (z której następnie strona mogłaby korzystać w okresie późniejszym), bądź w uzasadnieniu decyzji. Pouczenie zamieszczone na formularzu wniosku, który, następnie spoczywał w urzędzie jako część akt sprawy, nie może być natomiast uznane za zgodne z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, a także z zasadą praworządności i zasadą informowania (por. wyroki NSA: z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, LEX nr 745403; z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12, LEX nr 1339588; z dnia 1 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 2078/10, LEX nr 957287; z dnia 21 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 3417/18, LEX nr 2656168). W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że konstatacja Kolegium "Zatem już w dacie składania wniosku z dnia 09.03.2016 r. oraz wydania decyzji przyznającej wnioskowane świadczenie z dnia 11.02.2016 r. E. J. miała świadomość, iż są one nienależne, a jako takie będą podlegały zwrotowi wraz z odsetkami" jest w sposób oczywisty - w świetle załączonych do skargi dokumentów – nieprawdziwa, a cytowana okoliczność była jedyną przyczyną rozstrzygnięcia. Nadto – jak powyżej zasygnalizowano- art. 30 ust. 2 pkt 1 u.s.r., implicite, zakłada, że świadczenie nienależnie pobrane, to takie, które strona pobierała w złej wierze, tj. była pouczona o braku prawa do jego pobierania, a mimo to je pobierała, gdy świadomie zaniechała powiadomienia organu o zaistnieniu okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie ich wysokości albo wstrzymania wypłaty tychże świadczeń w całości lub części. Tymczasem w niniejszej sprawie oświadczenia G. J. z 9 marca 2016r. że nie wykonuje żadnej pracy zarobkowej i w konsekwencji nie osiąga dochodów jest – w świetle dokumentów załączonych do skargi – zgodne z rzeczywistym stanem rzeczy, a nie "mija"" się z nim, jak podaje Kolegium. Skarżąca powiadomiła organ o zatrudnieniu męża w dniu podjęcia przez niego zatrudnienia, tj. 11 marca 2016 r. W konsekwencji przyczyną uznania świadczenia za nienależnie pobrane nie była okoliczność zależna od skarżącej, czyli świadome (przy warunku prawidłowego pouczenia) poniechanie o jej ujawnieniu (zatrudnieniu męża), lecz realizacja przez organ decyzji przyznającej rzeczone świadczenie z "[...]" r., aż do decyzji ją uchylającej, tj. z "[...]" r. Zatem świadczenia były wypłacane, pomimo świadomości przez organ I instancji, że zaistniała przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Innymi słowy, to nie z okoliczności leżących po stronie skarżącej doszło do wypłaty świadczenia, w konwekcji uznanego za nienależnie pobrane, ale skutków procedowania organu nie można przerzucać na beneficjenta świadczeń, gdyż powyższe nie mieści się w dyspozycji analizowanego artykułu. Powyższa analiza dotyczy świadczenia uznanego za nienależne pobrane w okresie od 11 kwietnia 2016 r. do 31 października 2016 r., zaś od 1 marca 2016 r. o 11 kwietnia 2016 r. w ogóle nie sposób mówić o świadczeniu nienależnie pobranym, skoro ojciec dziecka G. J. – jak wynika z akt sprawy - nie pozostawał zatrudnieniu i nie osiągał jakiegokolwiek dochodu. W związku z powyższym organ winien ponownie rozpoznać sprawę mając na względzie ocenę wynikającą z powyższych rozważań Sądu. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.