I OSK 1193/11

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Maria Wiśniewska (spr.), Sędzia NSA Leszek Leszczyński, Sędzia NSA Monika Nowicka, Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Krakowiecka, po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 1203/10 w sprawie ze skargi H. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1203/10 oddalił skargę H. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższego wyroku zawarto następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2010 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej "K.p.a."), po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] marca 2010 r., nr [...] i odmówił przyznania H. P. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.; dalej "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Powyższe przesłanki muszą być spełnione łącznie, bowiem brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawczyni ubiegała się o przyznanie renty rodzinnej po zmarłym byłym mężu J. P. Ze zgromadzonych dokumentów wynika, że nie jest ona członkiem rodziny zmarłego w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem w dniu [...] lipca 1981 r. Sąd Rejonowy w B. orzekł rozwód H. i J. P., a na rzecz zainteresowanej nie zasądzono alimentów. Zdaniem organu, skoro więc w dniu śmierci J. P. zainteresowana nie była jego żoną i nie miała prawa do alimentów, to zgodnie z art. 70 ust. 3 tej ustawy nie ma ona prawa do renty rodzinnej po zmarłym ani w trybie zwykłym, ani w trybie wyjątkowym. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi H. P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej "P.p.s.a.") oddalił skargę, uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa. W uzasadnieniu wyroku Sąd przyjął, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który wprowadza szczególną regulację prawną pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania renty w trybie ustawowym (zwykłym). Sąd podkreślił, że świadczenia te mają wyjątkowy charakter także dlatego, że są finansowane bezpośrednio z budżetu Państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie decyzji Prezesa ZUS, która to decyzja ma charakter uznaniowy. Decyzja ta nie jest jednak dowolna, albowiem ograniczona jest czterema obligatoryjnymi przesłankami wymienionymi w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, których dopiero łączne spełnienie gwarantuje przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym. Sąd stwierdził, że H. P. nie jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, tym samym nie spełnia jednego z warunków określonych w art. 83 ust. 1 o emeryturach i rentach z FUS do uzyskania świadczenia. Ponadto zgodnie z art. 70 ust. 3 powołanej ustawy małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia warunków określonych w ust. 1 lub 2 miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Natomiast z materiału dowodowego sprawy nie wynika, aby skarżąca takie alimenty otrzymywała. Tym samym skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania renty rodzinnej po byłym mężu, a jej trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła H. P. Zaskarżając wyrok w całości, jako podstawę kasacyjną wskazała naruszenie prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 K.p.a. oraz 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) przez "wadliwe wykonanie funkcji kontrolnej" i pozostawienie w obrocie prawnym decyzji Prezesa ZUS, pomimo że ustalenia faktyczne zostały poczynione przez Prezesa ZUS z pogwałceniem zasady prawdy obiektywnej oraz decyzja ta została wydana z pominięciem słusznego interesu obywateli. W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącej kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przede wszystkim podkreślić należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 P.p.s.a.), z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, ogólnie określonymi w art. 174 P.p.s.a. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wychodząc z tego założenia, należy na wstępie zaznaczyć, że wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania (art. 183 § 2 P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny zasadności wskazanych w skardze kasacyjnej zarzutów prawa procesowego. Oceniając skargę kasacyjną we wskazanych wyżej granicach, stwierdzić trzeba, że wskazana podstawa kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Po pierwsze art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych nie należy do przepisów procesowych, lecz ustrojowych, regulujących ustrój sądownictwa administracyjnego. Przepis ten określa podstawową zasadę sprawowania przez sądy administracyjne funkcji kontrolnej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne charakteryzuje to, że sprawowany przez nie wymiar sprawiedliwości stanowi sądowa kontrola legalności administracji publicznej. Istotą wymiaru sprawiedliwości jest wydanie orzeczenia, co Sąd pierwszej instancji zrealizował, wydając zaskarżony wyrok. Po drugie przewidziane w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania może mieć taką samą postać jak naruszenie prawa materialnego. Stanowi ono jednak podstawę kasacyjną, jeżeli uchybienie przepisom postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. A zatem pomiędzy uchybieniem procesowym, a wydanym w sprawie orzeczeniem podlegającym zaskarżeniu, musi zachodzić związek przyczynowy. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji, Sąd pierwszej instancji zbadał w sposób należyty prawidłowość toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego. Właściwie przyjął, że organ administracji publicznej podjął wszelkie niezbędne kroki w celu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy z punktu widzenia prawa materialnego mającego zastosowanie w niniejszej sprawie, a to: art. art. 83 ust. 1 i art. 70 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Czyniąc ustalenia, oparł się na twierdzeniach skarżącej i dowodzie z dokumentu, jakim był wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] lipca 1981 r., sygn. akt [...] rozwiązujący związek małżeński skarżącej i J. P. z winy pozwanego, lecz niezawierający orzeczenia o alimentach na rzecz skarżącej. Zauważyć należy, że obowiązek małżonka wyłącznie winnego nie istnieje obligatoryjnie, ale przede wszystkim musi być ze strony małżonka niewinnego zgłoszone żądanie zasądzenia alimentów i zasadność żądania podlega ocenie sądu. W sposób niebudzący wątpliwości ustalono, że H. P. nie spełniła obligatoryjnego warunku wynikającego z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem nie jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym. Zgodnie z art. 70 ust. 3 ww. ustawy "Małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia warunków określonych w ust. 1 lub 12 miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową." Opierając się na materiale dowodowym, a to wyroku Sądu Rejonowego w B., jak również i na oświadczeniu skarżącej zawartym m. in. we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] kwietnia 2010 r., prawidłowo przyjęto, że nie miała ona ustalonego wyrokiem ani też ugodą sądową prawa do alimentów ze strony byłego zmarłego męża. Zatem właściwie Sąd pierwszej instancji uznał, że zakres postępowania dowodowego przeprowadzonego przez organ był właściwy. Z uwagi na niekwestionowany przez skarżącą stan faktyczny sprawy zbędnym było przeprowadzenie przez Prezesa ZUS jakiegokolwiek dalszego postępowania dowodowego, bowiem sprawa została dostatecznie wyjaśniona w sposób odpowiadający zasadzie prawdy obiektywnej. Odnosząc się natomiast do powołanego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 1993 r., sygn. akt II URN 61/92, w którym Sąd stwierdził, że "w sytuacji, kiedy między rozwiedzionymi małżonkami istniała po rozwodzie i trwała aż do śmierci byłego małżonka rzeczywista więź materialna i duchowa, była żona może domagać się przyznania renty rodzinnej po nim – nawet wówczas, gdy w chwili śmierci nie miała ustalonego wyrokiem sądowym lub ugodą prawa do alimentów", należy zauważyć, iż stan faktyczny we wskazanym wyroku był odmienny aniżeli stan rozpoznawanej sprawy. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że H. P. nie utrzymywała żadnych kontaktów po rozwodzie ze zmarłym J. P., wobec tego nie istniała między byłymi małżonkami więź materialna ani też duchowa. Ponadto wskazany wyrok ma charakter jednostkowy, bowiem w innych orzeczeniach Sad Najwyższy zajął odmienne stanowisko Należy w tym miejscu powołać wyrok Sądu Najwyższego - z dnia 14 lutego 2001 r., sygn. akt I CKN 1341/00 - w którym wyrażono pogląd, że "obowiązek alimentacyjny małżonka wyłącznie winnego nie istnieje obligatoryjnie w każdym bez wyjątku przypadku, gdy tylko spełnione są ogólne przesłanki wyraźnie określone w art. 60 § 2 krio.". Zaś w wyroku z dnia 19 marca 2009 r., sygn. akt II UK 256/08 Sąd Najwyższy stwierdził, że: "Małżonka rozwiedziona, aby mieć prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu, musi w dniu jego śmierci mieć prawo do alimentów od byłego męża, wynikające z wyroku lub ugody sądowej. Rozwód generalnie wyłącza prawo do renty rodzinnej. Fakt wspólnego zamieszkiwania byłych małżonków aż do śmierci jednego z nich nie ma znaczenia prawnego dla uprawnień do renty rodzinnej, istotny jest bowiem stan prawny." Mając powyższe na uwadze, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w żadnej mierze organ nie zaniedbał należytego wyjaśnienia sprawy i prawidłowo Sąd pierwszej instancji przyjął, że nie doszło do naruszenia przepisów postępowania: art. 7 i 77 K.p.a., co skutkowałoby uwzględnieniem skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącej, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Należne natomiast od Skarbu Państwa wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a. po złożeniu przez pełnomocnika stosownego oświadczenia.