II OSK 832/07

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Włodzimierz Ryms Sędziowie Sędzia NSA Jacek Chlebny Sędzia NSA Jacek Hyla (spr.) Protokolant Agnieszka Majewska po rozpoznaniu w dniu 12 września 2007r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. C., od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 października 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 1401/06 w sprawie ze skargi T. C. na orzeczenie Komisji do Spraw Służby Zastępczej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie przeznaczenia do służby zastępczej oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 października 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 1401/06 oddalił skargę T. C. na orzeczenie Komisji do Spraw Służby Zastępczej nr [...] z [...]. Z uzasadnienia wyroku wynika, że Komisja Wojewódzka do spraw Służby Zastępczej w P. orzeczeniem nr [...] z [...] na podstawie art.10 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz. U. Nr 223, poz. 2217 ze zm.) odmówiła przeznaczenia T. C. do odbywania służby zastępczej. Organ I instancji wskazał, że poborowy wniósł o służbę zastępczą ze względu na swój światopogląd i wyznawane zasady moralne, jednak nie uzasadnił tego przekonująco ani wskazaniem wyznawanej doktryny religijnej, ani nie wskazał przyjętych zasad moralnych realizowanych w życiu, które pozostawałyby w sprzeczności z obowiązkami i zadaniami żołnierza odbywającego służbę wojskową. Organ podkreślił również, że w rozmowie z Komisją Wojewódzką poborowy nie przedstawił argumentów wiarygodnych na rzecz przyznania mu prawa do służby zastępczej. Od orzeczenia Komisji do Spraw Służby Zastępczej T. C. złożył odwołanie, podtrzymując wniosek o skierowanie go do służby zastępczej. Organ drugiej instancji utrzymał jednakże w mocy zaskarżone orzeczenie. W uzasadnieniu podkreślono, że T. C. nie wykazał zasad moralnych bądź przekonań religijnych, które kwalifikowałyby go do służby zastępczej. Deklarowanie przez poborowego zasady moralnej polegającej na nieakceptowaniu przemocy i agresji nie było przez wnioskującego przekazane w sposób przekonujący, że ową zasadę traktuje rzeczywiście jako kategoryczny imperatyw moralny, kształtujący jego światopogląd i postawę życiową. W ocenie organu nie można również zgodzić się z twierdzeniem T. C. , że nauka strzelania i posługiwania się bronią to nauka czy forma zabijania. Skargę na powyższe orzeczenie wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie T. C., zarzucając mu naruszenie przepisów art. 10 i 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej oraz art. 85 ust. 3 Konstytucji RP. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że art. 85 Konstytucji RP i przepisy ustawy nie określają katalogu przekonań religijnych lub wyznawanych zasad moralnych, które uprawniałyby do odbycia służby zastępczej w miejsce służby wojskowej, a także w jaki sposób przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne miałyby zostać wykazane przed organem uprawnionym do orzekania w sprawie wniosku o skierowanie do służby zastępczej. Komisja nie wskazała w jaki sposób i w jakich okolicznościach ową zasadę moralną można uznać za wykazaną i udowodnioną. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał w uzasadnieniu swego wyroku, że zgodnie z treścią art. 11 ust. 2 art. 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz. U. Nr 223, poz. 2217 ze zm.) wniosek o skierowanie do służby zastępczej powinien w szczególności zawierać: 1. oświadczenie o wyznawanych przekonaniach religijnych 2. wskazanie w wyznawanej doktrynie religijnej podstawy wyłączającej możliwość odbywania służby wojskowej oraz wykazać rzeczywiste związki z wyznawaną doktryną religijną lub wskazać wyznawane zasady moralne, które pozostają w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową. We wniosku o skierowanie go do służby zastępczej skarżący wskazał, że jego światopogląd i zasady moralne nie dopuszczają przemocy wobec drugiego człowieka i nie dopuszczają do użycia broni w celu pozbawienia życia. Podkreślił, że kieruje się zasadami demokracji, tolerancji, występuje przeciw agresji i przemocy. W ocenie Sądu Komisja do spraw Służby Zastępczej słusznie uznała, że T. C. nie wykazał zasad moralnych, bądź przekonań religijnych, które kwalifikowałyby go do służby zastępczej. Deklarowane zasady moralne polegające na nieakceptowaniu przemocy i agresji nie zostały wykazane w sposób przekonujący, pozwalający na przyjęcie, że ową zasadę traktuje rzeczywiście jako kategoryczny imperatyw moralny kształtujący jego światopogląd i postawę życiową. Zdaniem sądu nie można uznać za zasadę moralną oświadczenia poborowego, że nie chce uczyć się strzelać, a broni do ręki nie weźmie, ponieważ utożsamia ją z nauką zabijania. Organ słusznie zauważył, że stwierdzenie to jest daleko idącym uogólnieniem. Wskazane przez poborowego zasady należą do katalogu powszechnie stosowanych i akceptowanych ogólnoludzkich zasad moralnych. Wobec tego, że skierowanie do służby zastępczej jest wyjątkiem od zasady odbycia obowiązkowej służby wojskowej musi być uzasadnione szczególnymi względami. Poborowy musi wykazać związek pomiędzy swoimi przekonaniami religijnymi albo wyznawanymi zasadami moralnymi, a niemożliwością odbycia zasadniczej służby wojskowej bez sprzeniewierzenia się tym przekonaniom lub zasadom. Spełnienie przesłanek z art. 11 cytowanego wyżej przepisu nie polega na samej deklaracji, że ma się zasady uzasadniające przeznaczenie do służby zastępczej, ale konieczne jest ich skonkretyzowanie i wykazanie, że są one trwałe, niezbywalne i realizowane w życiu codziennym, i trzeba zgodzić się z oceną Komisji, że tego T. C. nie uczynił. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego T. C., domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego, tj. art. 85 ust. 3 Konstytucji RP, poprzez ustalenie, że wyznawane przez Skarżącego przekonania religijne i wartości moralne nie stoją w sprzeczności z ciążącymi obowiązkami w czasie odbywania służby wojskowej, oraz art. 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o służbie zastępczej, poprzez przyjęcie, że Skarżący nie wykazał w sposób należyty praktykowania zasad moralnych i przekonań religijnych, które kwalifikowałyby go do służby zastępczej. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej w przypadku gdy wykaże, że przestrzeganie deklarowanych wartości stanowi dla niego priorytet w życiu codziennym a także, że stanowią one rzeczywistą przeszkodę w odbywaniu zasadniczej służby wojskowej. W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego Sąd błędnie uzasadnił swoje stanowisko jakoby skarżący nie wykazał koniecznych przesłanek uprawniających do służby zastępczej i nie udowodnił, że wyznawane przez niego wartości stoją w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego zasadniczą służbę wojskową. Uzasadniając swoje stanowisko skarżący, wskazał, że jego światopogląd nie dopuszcza możliwości użycia przemocy wobec drugiego człowieka niezależnie od sytuacji panującej na świecie i niezależnie od polityki państwa. Wielokrotnie podkreślał, że głęboko wierzy w zasady szeroko pojętej demokracji i tolerancji oraz konieczność rozwiązywania sporów w sposób pokojowy. W sposób krytyczny odniósł się do przemocy i agresji, która w jego przeświadczeniu jest zawsze bezzasadna i destrukcyjna. Przeciwstawił jej cechującą go empatię przejawiającą się przez szacunek dla innego człowieka i jego przekonań, a w szczególności poszanowanie prawa każdej jednostki do zachowania życia i zdrowia oraz pragnienie pracy dla wspólnego dobra ludzkości. Konsekwencją powyżej przedstawionego światopoglądu skarżącego, jest jego negatywny stosunek do nauki posługiwania się bronią. Skarżący jest przekonany, że dając do ręki broń człowiekowi i ucząc jej obsługi - mierzenia i strzelania, uczy się tym samym zabijania innego człowieka. Nauka zabijania pozostaje w całkowitej sprzeczności z głównymi zasadami moralnymi skarżącego, które nie pozwalają mu w żaden sposób krzywdzić innych ludzi, a już w szczególności odbierać im życia. Skarżącego charakteryzują poglądy powszechnie definiowane jako pacyfizm. Idea pacyfizmu wyraża się w dążeniu do stworzenia świata wolnego od przemocy i wojen, a hasło głoszące potrzebę zbrojenia dla pokoju i przymusowa służba wojskowa jest jej obce. Skarżący nie chcę się uchylać od tego obowiązku odbycia zasadniczej służby wojskowej, lecz wyznawane przeze niego zasady moralne nie pozwalające mu krzywdzić innych ludzi stanowią w jego życiu absolutny priorytet i nie wyobraża on sobie, ze mógłby się im sprzeniewierzyć. Skarżący jako żołnierz okazałby się całkowicie bezużyteczny - nie byłby w stanie, nawet pod rygorem utraty życia, wykonać rozkazu skrzywdzenia czy też choćby wykonania próby ataku na jakąkolwiek istotę żyjącą. Dlatego też, nie ulega wątpliwości, że wyznawane przez skarżącego zasady moralne stanowią bezwzględną przeszkodę w odbyciu przez niego zasadniczej służby wojskowej a jedynie praca podczas służby zastępczej pozwoli skarżącemu dobrze i sumiennie spełnić obowiązek służby wojskowej, nie naruszając przy tym wyznawanych przez niego wartości moralnych. Wymaganie udowodnienia stosowania w sposób trwały i niezbywalny zasad moralnych w życiu codziennym jest rzeczą niezwykle trudną, w szczególności gdy zobligowanym jest się do udokumentowania swojego pacyfizmu. Jest to tym trudniejsze, że skarżący ma dopiero 22 lata i dopiero rozpoczyna dorosłe życie a tym samym nie miał zbyt wielu okazji by w trudnych życiowych sytuacjach wykazać się trwałością swoich przekonań. Nie może więc dziwić, że skarżący podnosił kwestię względności oceny zasad moralnych drugiego człowieka. Słusznie zauważył, że traktowanie zasad moralnych - nieakceptowanie przemocy i agresji, jako kategoryczny imperatyw moralny nie oznacza przynależności danej osoby do organizacji pokojowych czy też uczestnictwem w wiecach poparcia dla tych idei. Oczywistym jest, że istnieje możliwość życia zgodnie z wyznawanymi przez siebie zasadami moralnymi i jednocześnie unikania społecznego zaangażowania w celu ich propagowania. Powyższe twierdzenie jest zgodne z zajętym przez Skarżącego stanowiskiem, że jedyną podstawą oceny trwałości zasad moralnych człowieka nie może być jego działalność społeczna. Jednakże, uznając że wskazane zaangażowanie społeczne może być postrzegane jako przesłanka przywiązania skarżącego do deklarowanych przez niego zasad moralnych, należy zauważyć, że jest on całkowicie oddany idei pacyfizmu. Swoje pacyfistyczne poglądy łączy z głęboką wiarą katolicką co w sposób wymowny uwypukla jego głębokie poszanowanie życia ludzkiego i niechęć wobec przemocy. Jest osobą zaangażowaną w życie społeczności lokalnej i otwartą na okazywanie wszelkiej pomocy bliźnim. Wielokrotnie uczestniczył w marszach równości - propagując w ten sposób ideę braterstwa, miłości i poczucia wspólności międzyludzkiej. W roku 2003 wziął udział w demonstracji mającej na celu wyrażenie społecznej dezaprobaty wobec agresji wojsk Stanów Zjednoczonych na Irak. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje, Skarga kasacyjna nie opiera się na usprawiedliwionych podstawach. W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 154, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Zgodnie z przepisem art. 174 pkt 1 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Zgodnie z art. 85 ust. 3 Konstytucji RP obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie. Ustawą do której powyższy przepis konstytucyjny odsyła jest ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz. U. Nr 223, poz. 2217 ze zm.), której art. 11 ust. 1 stanowi, że poborowy, który został przeznaczony do odbycia zasadniczej służby wojskowej albo przeszkolenia wojskowego, może złożyć wniosek o przeznaczenie go do służby zastępczej, przy czym wniosek ten powinien w szczególności zawierać: 1) oświadczenie o wyznawanych przekonaniach religijnych; 2) wskazanie w wyznawanej doktrynie religijnej podstawy wyłączającej możliwość odbywania służby wojskowej oraz wykazać rzeczywiste związki z wyznawaną doktryną religijną lub wskazać wyznawane zasady moralne, które pozostają w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową. Zatem konstrukcja uprawnienia do odbywania zastępczej służby wojskowej opiera się na odesłaniu przez przepis rangi konstytucyjnej do ustawodawstwa zwykłego w zakresie określenia przesłanek umożliwiających skorzystanie z tego uprawnienia. Skoro przepis konstytucyjny daje ogólne jedynie uprawnienie do odbycia służby zastępczej przez osobę, której wyznawane zasady moralne lub przekonania religijne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, pozostawiając ustawodawcy zwykłemu szczegółowe unormowanie dotyczące trybu i zasad skorzystania przez obywatela z tego uprawnienia, to uznać należało za nieuzasadniony postawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisu art. 85 ust. 3 Konstytucji RP. Zarzut taki mógłby zostać uznany za uzasadniony jedynie w przypadku wątpliwości co do zgodności z Konstytucją przepisów ustawy o służbie zastępczej. Zgodnie z przepisem art. 11 ust. 1 ustawy o służbie zastępczej rzeczą skarżącego było wskazanie we wniosku o skierowanie do służby zastępczej wyznawanych zasad moralnych, które pozostawałyby w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową. Podzielić należy wyrażany niejednokrotnie w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że skierowanie do służby zastępczej nie stanowi prostego następstwa zgłoszonego przez poborowego żądania, popartego oświadczeniem, że religijne przekonania lub zasady moralne nie pozwalają mu na odbywanie zasadniczej służby wojskowej. Poborowy, ubiegając się o możliwość skorzystania z takiego uprawnienia musi wykazać i uzasadnić związek między swoimi przekonaniami religijnymi albo wyznawanymi zasadami moralnymi a niemożliwością odbycia zasadniczej służby wojskowej bez sprzeniewierzenia się tym przekonaniom lub zasadom. Przedstawione przez poborowego okoliczności podlegają weryfikacji przez organy właściwe do orzekania w przedmiocie skierowania do służby zastępczej z punktu widzenia roli powołanych we wniosku zasad w życiu poborowego. Organy te winny w szczególności dokonać oceny czy zasady te są utrwalone i faktycznie znajdują potwierdzenie w jego dotychczasowym sposobie życia. W niniejszej sprawie organy administracji słusznie stwierdziły, że skarżący nie zdołał wykazać, że zasady moralne, na które powoływał się w swym wniosku są utrwalonym wyznacznikiem jego drogi życiowej. W toku przesłuchania przed organem administracji podał, że " .. jedyną i główną zasadą jest to, że nie weźmie do ręki broni...". Równocześnie skarżący nie wykazał, by realizacja zasad, uniemożliwiających mu służbę wojskową znajdowała potwierdzenie w jego dotychczasowym życiu. To rzeczą poborowego, ubiegającego się o skierowanie do służby zastępczej jest powołanie okoliczności świadczących o trwałości i niezmienności w stosowaniu przez niego zasad, które według niego uniemożliwiają mu odbycie służby wojskowej w trybie zwykłym. Skoro okoliczności takich w toku postępowania nie przedstawił to odmowa uwzględnienia jego wniosku nie naruszała prawa. Wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka zawarty w skardze do wojewódzkiego sądu administracyjnego nie mógł być uwzględniony, gdyż sąd ten nie ma prawnej możliwości przeprowadzenia takiego dowodu. Art. 106§3 p.p.s.a. dopuszcza bowiem jedynie w określonych przypadkach przeprowadzenie dowodu z dokumentów. Także rozpoznający skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł oczywiście odnieść się do okoliczności faktycznych wskazanych dopiero w skardze kasacyjnej, których strona nie powoływała w toku całego dotychczasowego postępowania. Zwrócić należy równocześnie uwagę, że przepis art. 11 ust. 4 ustawy o służbie zastępczej stanowi, że poborowy, którego wniosek o przeznaczenie do służby zastępczej został rozstrzygnięty negatywnie ostatecznym orzeczeniem, może wystąpić z kolejnym wnioskiem w tej sprawie nie wcześniej niż po upływie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia. Skoro tak, to skarżący może w terminie wynikającym z powyższego przepisu złożyć kolejny, należycie umotywowany wniosek. W tym stanie sprawy Sąd na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę kasacyjną oddalił.