I FZ 334/18

TEZY Przewidziany w art. 177 § 5 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.) wymóg zachowania zasad należytej staranności odnosi się wprost do samej czynności sporządzenia przez pełnomocnika z urzędu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej i nie obejmuje swym zakresem kwestii zachowania terminu do złożenia takiej opinii w sądzie, o którym stanowi § 4 tego artykułu. Mimo przekroczenia terminu, w jakim należało złożyć do sądu opinię, sąd ma obowiązek doręczyć jej odpis stronie, o ile została opracowana z należytą starannością (profesjonalnie), co z kolei otwiera bieg terminu na wniesienie skargi kasacyjnej przez stronę, ale już w ramach korzystania z pomocy pełnomocnika ustanowionego z wyboru. Adresowane do strony na podstawie art. 177 § 4 zdanie trzecie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a) pouczenie o terminie wniesienia skargi kasacyjnej w przypadku doręczania jej odpisu opinii o braku podstaw do wniesienia takiej skargi, powinno dodatkowo zawierać - stosownie do art. 6 P.p.s.a. - informację o wymogu sporządzenia skargi kasacyjnej przez podmiot, o którym mowa w art. 175 P.p.s.a., oraz o skutku w postaci jej odrzucenia, gdy ten wymóg nie zostanie dochowany. SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia E. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 25 kwietnia 2018 r., sygn. akt I SA/Po 1436/16, o odrzuceniu skargi kasacyjnej E. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 maja 2017 r., sygn. akt I SA/Po 1436/16, o oddaleniu skargi E. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 29 lipca 2016 r., nr [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od sierpnia do grudnia 2012 r. postanawia: oddalić zażalenie UZASADNIENIE 1. Postanowienie Sądu pierwszej instancji Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2018 r., sygn. akt I SA/Po 1436/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę kasacyjną E. Z. (dalej: Strona lub Skarżąca) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 maja 2017 r., sygn. akt I SA/Po 1436/16. [w tym miejscu należało od razu wyjaśnić, że chodziło o skargę kasacyjną zawartą w piśmie z dnia 6 kwietnia 2018 r., które zostało podpisane przez E. Z. - przyp. NSA] 2. Relacja ze stanu sprawy przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji Sąd podał, że: - powołanym wyrokiem oddalono skargę Strony na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 29 lipca 2016 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług; - po doręczeniu wyroku wraz z uzasadnieniem pełnomocnikowi Skarżącej [z wyboru - przyp. NSA], wystąpiła ona z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika oraz o zwolnienie od kosztów sądowych [wskazała, że trudna sytuacja materialna uniemożliwia jej korzystanie z usług dotychczasowego pełnomocnika - przyp. NSA]; - postanowieniem referendarza sądowego z dnia 29 sierpnia 2017 r., sygn. akt I SA/Po 1436/16, ustanowiono dla Skarżącej doradcę podatkowego celem sporządzenia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 18 maja 2017 r. i reprezentacji jej przed Naczelnym Sądem Administracyjnym; - wyznaczony z urzędu pełnomocnik Skarżącej w osobie doradcy podatkowego sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej (dalej: opinia); - opinię tę uznano [zarządzeniem z dnia 5 marca 2018 r. - przyp. NSA] za sporządzoną z zachowaniem zasad należytej staranności, aczkolwiek złożoną do Sądu z uchybieniem terminu; - odpis opinii doręczono bezpośrednio Skarżącej w dniu 8 marca 2018 r. [doręczenia dokonywał Sąd przy piśmie z dnia 6 marca 2018 r. - przyp. NSA]; - pismem z dnia 6 kwietnia 2018 r. Skarżąca złożyła skargę kasacyjną sporządzoną osobiście. 3. Motywy orzeczenia Sądu pierwszej instancji Sąd postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2018 r. odrzucił skargę kasacyjną Skarżącej jako niedopuszczalną na podstawie art. 178 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.) Wskazał bowiem, że nie została ona sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika, względnie przez osobę o odpowiednich kwalifikacjach prawniczych, jak tego wymaga art. 175 P.p.s.a. 4. Zażalenie W zażaleniu, które sporządził adwokat ustanowiony na tę okoliczność dla Strony w ramach kolejnego prawa pomocy, wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Skarżąca zarzuciła Sądowi naruszenie: - art. 175 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 8 i art. 15 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: K.p.a.) przez bezpodstawne odrzucenie skargi kasacyjnej, które polegało na pozbawieniu Strony możliwości dochodzenia swoich praw; - art. 177 § 4 i § 5 P.p.s.a. przez niezastosowanie, co przejawiało się doręczeniem Skarżącej opinii prawnej sporządzonej przez doradcę podatkowego, mimo że złożono ją po terminie, a nadto prowadziło do zaniechania przez Sąd czynności zwrócenia się do Krajowej Rady Doradców Podatkowych w celu wyznaczenia innego pełnomocnika, gdyż dotychczasowy pełnomocnik nie dochował należytej staranności przy sporządzeniu opinii, bo złożył ją po terminie; - art. 112 K.p.a. przez niezastosowanie, w sytuacji gdy nie pouczono Strony o konieczności złożenia skargi kasacyjnej przez osoby wskazane w art. 175 P.p.s.a.; - art. 9 K.p.a. przez niedopełnienie obowiązku w zakresie poinformowania Strony działającej bez zawodowego pełnomocnika o konieczności złożenia "skargi na postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 25 kwietnia 2018 r. o odrzuceniu skarg[i] kasacyjnej przez podmioty uprawnione i określone w art. 175 p.p.s.a." [z uzasadnienia zażalenia wynika jednak wyraźnie, poprzez odwołanie się do karty 202 akt sądowych, że Skarżącej chodziło o brak tego rodzaju informacji w ramach powiadomienia przez Sąd o możliwości złożenia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 18 maja 2017 r. przy doręczaniu odpisu opinii o braku podstaw do jej wniesienia sporządzonej przez pełnomocnika z urzędu - przyp. NSA] 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie zawierało usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlegało oddaleniu. 5.2. Kluczowa dla wyrażenia takiej właśnie oceny zażalenia była kwestia, czy skargę kasacyjną sporządził (tu: w znaczeniu równoważnym z jej podpisaniem) podmiot spełniający ustawowe kryteria umożliwiające dokonanie tego rodzaju czynności procesowej. Wyłącznie ten bowiem element w okolicznościach niniejszej sprawy zadecydował o odrzuceniu skargi kasacyjnej Strony z dnia 6 kwietnia 2018 r. jako niedopuszczalnej z przyczyn podmiotowych (niespełnienia przewidzianego w art. 175 P.p.s.a. wymogu co do jej sporządzenia przez kwalifikowany podmiot). 5.3. W następstwie uwagi z punktu poprzedniego, wywody autora zażalenia, które nawiązywały do ważkiej skądinąd problematyki zakresu i prawidłowości pouczenia przez Sąd pierwszej instancji Strony działającej na danym etapie sprawy już bez zawodowej pomocy prawnej (zob. art. 177 § 4 w związku z art. 175 oraz art. 6 P.p.s.a.), nie mogły wpłynąć na zniesienie rzeczonego wymogu dotyczącego kwalifikowanego autorstwa skargi kasacyjnej. Mogły jednak mieć istotne znaczenie przy ewentualnym rozpoznawaniu wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, gdyby taki został złożony wraz ze skargą kasacyjną sporządzoną przez ustanowionego z wyboru zawodowego pełnomocnika (zob. pkt 5.9 niniejszego uzasadnienia). 5.4. Pominąć też w całości należało zupełnie bezpodstawnie przywołane w zażaleniu przez adwokata reprezentującego Skarżącą przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepisy te w sposób oczywisty odnoszą się do postępowania organów administracji publicznej i ewentualnie etapu wnoszenia skargi do sądu administracyjnego (formułowania pouczenia co do niej), a nie do czynności podejmowanych przez sąd w trakcie prowadzonego już postępowania sądowego. Jako takie pozostawały więc obojętne z punktu widzenia działań Sądu pierwszej instancji, które realizował on już po wydaniu wyroku z dnia 18 maja 2017 r. Wymienione przepisy art. 7, art. 8, art. 9, art. 15 i art. 112 K.p.a. nie miały zatem i nie mogły mieć jakiegokolwiek zastosowania przy wydawaniu postanowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Sąd nie dopuścił się zatem ich naruszenia. 5.5. Z kolei wracając do oceny powodu odrzucenia skargi kasacyjnej pochodzącej wprost od Strony stwierdzić trzeba było, że rację miał Sąd pierwszej instancji, iż w stosunku do sporządzenia tego rodzaju skargi przepisy ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewidują tzw. przymus adwokacko-radcowski. Dotyczy to również sytuacji objętej przepisem art. 177 § 4 zdanie trzecie tej ustawy, który w żadnej mierze nie znosi wspomnianego wymogu. W art. 175 P.p.s.a. wymieniono natomiast, do czego odwołał się wprost Sąd w objętym zażaleniem postanowieniu z dnia 25 kwietnia 2018 r., możliwe podmioty przez które powinna zostać sporządzona skarga kasacyjna, aby czyniła zadość przesłance jej dopuszczalności od strony podmiotowego jej opracowania. W realiach niniejszej sprawy skargę kasacyjną sporządziła osobiście Skarżąca, która nie jest - jak wynika z akt sądowych - jednym z kwalifikowanych podmiotów mogących sporządzać skargi kasacyjne. Zażalenie nie podważało przedstawionego ustalenia. W żadnej jego części nie wywodzono także, aby skarga kasacyjna sporządzona przez inny podmiot niż wskazany ustawą, mogła być uznana za skutecznie wniesioną, a tym samym za dopuszczalną. Skoro tak, to prawidłowo Sąd pierwszej instancji odrzucił skargę kasacyjną jako sporządzoną bez zachowania wymogu przewidzianego w art. 175 P.p.s.a. 5.6. Dodatkowym jeszcze zagadnieniem wymagającym rozważenia były skutki prawne, jakie należało wywodzić z art. 177 § 4 w związku z § 5 P.p.s.a. W zażaleniu na ich tle eksponowano dwa elementy, mianowicie że: po pierwsze, opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej została złożona po terminie, co miało być równoznaczne z niedochowaniem zasad należytej staranności przy jej sporządzeniu i koniecznością wystąpienia przez Sąd do właściwej korporacji zawodowej o wyznaczenie innego pełnomocnika; po drugie, sądowe pouczenie - towarzyszące doręczanemu odpisowi opinii - co do prawa wniesienia przez Stronę skargi kasacyjnej nie zawierało informacji o wymogu z art. 175 P.p.s.a., czyli powinności sporządzenia jej przez jeden z podmiotów kwalifikowanych wymienionych w tym artykule, i z tej przyczyny nie powinno szkodzić Stronie. 5.7. Zgodnie z art. 177 § 4 P.p.s.a.: "Jeżeli pełnomocnik wyznaczony na podstawie art. 253 § 2 nie stwierdza podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, składa w sądzie, w terminie do wniesienia skargi kasacyjnej, sporządzoną przez siebie opinię w tym przedmiocie wraz z odpisem dla strony, dla której został ustanowiony. Sąd doręcza odpis opinii stronie. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej przez stronę biegnie od dnia doręczenia odpisu opinii, o czym sąd poucza stronę, dokonując doręczenia." Wprawdzie przepis ten (zdanie pierwsze) stanowi o złożeniu w sądzie opinii w terminie przewidzianym jak dla skargi kasacyjnej wnoszonej przez pełnomocnika wyznaczonego z urzędu (tj. liczonym od daty jego wyznaczenia), ale nie oznacza, że niedochowanie rzeczonego terminu (w tej sprawie spóźnione o 8 dni) uniemożliwia wdrożenie działań zmierzających do otwarcia nowego terminu do wniesienia skargi kasacyjnej już przez samą stronę (w znaczeniu skorzystania przy realizacji tej czynności z pełnomocnika ustanowionego z wyboru). Ustawa przewiduje bowiem - po sporządzeniu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej przez pełnomocnika z urzędu - że rozpoczyna się nowy bieg terminu do wniesienia skargi kasacyjnej przez stronę z datą doręczenia bezpośrednio jej samej odpisu tej opinii przez sąd. Sąd doręcza taką opinię, ale - co należy uznać za następstwo stosunkowo oczywiste - po uprzednim stwierdzeniu, że została sporządzona z zachowaniem należytej staranności. Innymi słowy, decydując się na doręczenie opinii stronie sąd poprzedza to działanie oceną, czy pełnomocnik z urzędu wykonał ciążący na nim obowiązek udzielenia pomocy prawnej reprezentowanej przez niego stronie w sposób czyniący zadość zawodowemu charakterowi i zakresowi świadczonej pomocy prawnej. W takim przypadku ocena formułowana jest z punktu widzenia dostatecznego merytorycznego rozważenia i wykazania powodów, które zdaniem pełnomocnika świadczą o nieistnieniu podstaw do sporządzenia skargi kasacyjnej (od wyroku lub od niektórych postanowień). Samo zatem przekroczenie terminu, w jakim należało złożyć w sądzie przygotowaną opinię, nie może być utożsamiane i traktowane jako brak jej merytorycznej zawartości, do której odnosi się pojęcie "należytej staranności". Opinia ma być sporządzona z zachowaniem właściwej staranności (profesjonalizmu), a jej istotą jest wykazanie stosowną argumentacją braku podstaw do wywiedzenia skargi kasacyjnej w konkretnym przypadku analizowanym pod tym kątem przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu. Natomiast czym innym jest kwestia samego dochowania terminu na dostarczenie sądowi opinii przygotowanej w takim przedmiocie, które następuje przecież po pisemnym już sporządzeniu owej opinii. Jego przekroczenie nie może zatem prowadzić do konieczności wystąpienia przez sąd do właściwego samorządu zawodowego o wyznaczenie nowego pełnomocnika w trybie art. 177 § 5 zdanie drugie P.p.s.a. Nie ma przy tym żadnej dodatkowej regulacji prawnej, która przewidywałaby w omówionym przypadku inny moment mający otworzyć na nowo termin do wniesienia skargi kasacyjnej przez stronę, wcześniej reprezentowaną przez pełnomocnika z urzędu, zaś później - jeśli już - to przez pełnomocnika z wyboru. Podsumowując, przewidziany w art. 177 § 5 zdanie pierwsze P.p.s.a. wymóg zachowania zasad należytej staranności odnosi się wprost do samej czynności sporządzenia przez pełnomocnika z urzędu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej i nie obejmuje swym zakresem kwestii zachowania terminu do złożenia takiej opinii w sądzie, o którym stanowi § 4 tego artykułu. Mimo przekroczenia terminu, w jakim należało złożyć do sądu opinię, sąd ma obowiązek doręczyć jej odpis stronie, o ile została opracowana z należytą starannością (profesjonalnie), co z kolei otwiera bieg terminu na wniesienie skargi kasacyjnej przez stronę, ale już w ramach korzystania z pomocy pełnomocnika ustanowionego z wyboru. 5.8. W realiach niniejszej sprawy opinia doradcy podatkowego o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej została złożona do Sądu pierwszej instancji po terminie (okoliczność bezsporna). Autor zażalenia z tego tylko powodu wywodził, że świadczyło to o nienależytej staranności w jej sporządzeniu. Nie podnosił żadnych uwag co do treści zawartych w opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, które miałyby świadczyć o nienależytym jej przygotowaniu. Jak zostało wcześniej wyjaśnione, podniesione w zarzutach zażalenia uchybienie proceduralne pełnomocnika ustanowionego z urzędu nie pozbawiało jednak skutków prawnych opinii przez niego złożonej. Właściwe było zatem doręczenie jej odpisu Stronie przez Sąd, skoro ten uznał ją za sporządzoną z należytą starannością, czego w warstwie merytorycznej Skarżąca w ogóle nie podważała. W konsekwencji chybione było domaganie się w zażaleniu, że Sąd winien w takiej sytuacji wystąpić do Krajowej Rady Doradców Podatkowych o wyznaczenie nowego pełnomocnika w miejsce doradcy podatkowego, który złożył opinię po terminie. 5.9. Natomiast co się tyczyło drugiej kwestii, zgodzić trzeba było się z autorem zażalenia, że sądowe pouczenie towarzyszące doręczanemu odpisowi opinii Stronie odnośnie do prawa wniesienia przez nią skargi kasacyjnej nie zawierało informacji o wymogu z art. 175 P.p.s.a., a także o konsekwencjach związanych z pominięciem tego wymogu. Przywołanie w piśmie sądowym z dnia 6 marca 2018 r. wyłącznie zapisu w formie ustawowej (zacytowanie art. 177 § 4 P.p.s.a.) z dodaniem, że 30-dniowy termin do wniesienia skargi kasacyjnej przez stronę biegnie od dnia doręczenia odpisu opinii, w sytuacji doręczania takiej korespondencji bezpośrednio do rąk Strony (gdyż pełnomocnik z urzędu wypełnił już swoją rolę poprzez opracowanie stosownej opinii), nie czyniło zadość prawidłowemu pouczeniu. Sugerowało bowiem, że Strona może sama wnieść skargę kasacyjną, czyli też ją sporządzić, skoro pełnomocnik z urzędu odmówił dokonania takiej czynności. Udzielone pouczenie, adresowane wprost do Strony występującej już bez zawodowego pełnomocnika, było więc w istotnym jego elemencie niepełne, co trafnie eksponowała Skarżąca. Sąd, mimo uzasadnionej potrzeby na wspomnianym etapie prowadzonej sprawy, nie uczynił zadość udzieleniu Stronie niezbędnego pouczenia co do czynności procesowej (w tym przypadku w obszarze powinności sporządzenia skargi kasacyjnej przez zawodowego pełnomocnika ustanowionego we własnym zakresie) i skutków jej zaniedbań (tj. o odrzuceniu skargi kasacyjnej, która nie będzie spełniać takiego warunku), do czego zobowiązywała go treść art. 6 P.p.s.a. Adresowane do strony na podstawie art. 177 § 4 zdanie trzecie P.p.s.a. pouczenie o terminie wniesienia skargi kasacyjnej w przypadku doręczania jej odpisu opinii o braku podstaw do wniesienia takiej skargi, powinno dodatkowo zawierać - stosownie do art. 6 P.p.s.a. - informację o wymogu sporządzenia skargi kasacyjnej przez podmiot, o którym mowa w art. 175 P.p.s.a., oraz o skutku w postaci jej odrzucenia, gdy ten wymóg nie zostanie dochowany. Wadliwość tego rodzaju, o czym była mowa (pkt 5.3 niniejszego uzasadnienia), nie miała wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia o odrzuceniu skargi kasacyjnej, którą sporządziła Strona nieposiadająca cech przewidzianych w art. 175 P.p.s.a. Niemniej mogła stać się przedmiotem rozważań i ocen mogących mieć znaczenie na płaszczyźnie przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, gdyby wniosek w takim przedmiocie został złożony wraz z towarzyszącą mu skargą kasacyjną sporządzoną przez zawodowego pełnomocnika ustanowionego przez samą Stronę. 5.10. Mając na uwadze zapatrywania wyrażone w poprzednich punktach, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 in fine w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. 5.11. Rozpoznając zażalenie Naczelny Sąd Administracyjny nie rozstrzygał w zakresie wniosku o zwrot wynagrodzenia dla adwokata ustanowionego z urzędu. Wynagrodzenie dla takiego pełnomocnika za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 § 1 P.p.s.a.), przyznawane jest w wojewódzkim sądzie administracyjnym w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a. Tym samym, przedmiotowy wniosek będzie przedmiotem rozpoznania w Sądzie pierwszej instancji po zwróceniu akt.