I FZ 251/20

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. Sp. z o.o. w S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 sierpnia 2020 r. sygn. akt III SA/Wa 1770/18 odrzucające skargę P. Sp. z o.o. w S. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 15 czerwca 2018 r., nr [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe od stycznia do maja 2014 r. postanawia oddalić zażalenie. UZASADNIENIE I FZ 251/20 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2020 r., sygn. akt III SA/Wa 1770/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił skargę P. Sp. z o.o. w S. (dalej: skarżąca lub spółka) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 15 czerwca 2018 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe od stycznia do maja 2014 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że w związku ze swoją skargą spółka wniosła o przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek został uwzględniony częściowo – postanowieniem referendarza sądowego z dnia 17 października 2018 r. spółka została zwolniona od wpisu od skargi ponad kwotę 10 000 zł. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy. Na podstawie zarządzenia z dnia 6 marca 2019 r. skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 10 000 zł. Spółka jeszcze kilkakrotnie - bezskutecznie - ubiegała się o przyznanie jej prawa pomocy w szerszym zakresie. W zarządzeniu z dnia 22 czerwca 2020 r. Przewodnicząca Wydziału wezwała skarżącą do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 6 marca 2019 r. w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania pod rygorem odrzucenia skargi. Wezwanie zostało doręczone spółce w dniu 10 sierpnia 2020 r. W dniu 14 sierpnia 2020 r. skarżąca wniosła kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi. Do dnia 24 sierpnia 2020 r. wpis nie został uiszczony. Wskazując m.in. na treść art. 220 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.), sąd zauważył, że zarządzenie z dnia 22 czerwca 2020 r. stwierdzało jedynie fakt, że zarządzenie z dnia 6 marca 2019 r. było prawomocne i należy je wykonać, wskazując nowy termin na jego wykonanie i konsekwencje procesowe niespełnienia tego obowiązku. Brak jest możliwości wniesienia zażalenia na takie zarządzenie jak to z dnia 22 czerwca 2020 r. Sąd zaznaczył, że po upływie z dniem 17 sierpnia 2020 r. terminu do uiszczenia wpisu skarga podlegała odrzuceniu na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. Konsekwencji takiej nie mógł zniweczyć kolejny wniosek spółki o przyznanie prawa pomocy, gdyż – jak wynika z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego – kolejny wniosek po prawomocnym postanowieniu w przedmiocie prawa pomocy nie przerywa biegu terminu do uiszczenia wpisu. Odmienne procedowanie mogłoby doprowadzić do uniemożliwienia prowadzenia postępowania wskutek rozpoznawania kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy, co mogłoby skutkować nieuzasadnionym wydłużeniem postępowania i trudnością w jego zakończeniu orzeczeniem rozstrzygającym sprawę co do istoty. Wobec nieuiszczenia wpisu skarga podlegała odrzuceniu na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. W zażaleniu na to postanowienie skarżąca wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Skarżąca zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 220 § 3 p.p.s.a. przez odrzucenie skargi z uwagi na brak uiszczenia wpisu sądowego w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji powinien był wpierw rozstrzygnąć wniosek o przyznanie spółce prawa pomocy. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła, że zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy może zostać złożony na każdym etapie postępowania. Skarżąca nie zgodziła się z sądem pierwszej instancji, że zobowiązana była do uiszczenia wpisu od skargi w zakresie, w jakim prawomocnie odmówiono jej prawa pomocy. Odwołując się do orzecznictwa spółka wskazała, że wniosek sądu byłby prawidłowy, gdyby nie zachodziły nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę, tymczasem w sprawie spółka wniosła ponownie o przyznanie prawa pomocy odwołując się do nowej okoliczności w postaci cofnięcia jej zezwolenia na prowadzenie składu podatkowego. W takiej sytuacji odrzucenie skargi było przedwczesne. Zdaniem spółki niezasadnie zablokowano jej prawo dostępu do sądu, zwłaszcza że spółka jest stroną kilku spraw zawisłych przed sądem pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim wskazać, że wskutek działań spółki w ciągu dwóch lat od wniesienia skargi sąd pierwszej instancji nie był w stanie wyjść poza etap uzupełniania braków skargi (przede wszystkim w zakresie braku fiskalnego, tj. wpisu od skargi). Z akt sprawy wynika, że przed doręczeniem pierwszego wezwania do uiszczenia wpisu od skargi (na podstawie zarządzenia z dnia 6 marca 2019 r.) spółka już dwukrotnie złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy (wniosek w skardze, wniosek przesłany w grudniu 2018 r.). Kolejne dwie "rundy" postępowania z zakresu prawa pomocy miały miejsce po otrzymaniu tego wezwania (wnioski z dnia 1 kwietnia 2019 r. i z dnia 18 lipca 2019 r.). Na podstawie zarządzenia z dnia 22 czerwca 2020 r. skarżąca została wezwana do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 6 marca 2019 r. W reakcji na to wezwanie spółka złożyła kolejny (piąty) wniosek o przyznanie prawa pomocy - tym razem w piśmie z dnia 16 lipca 2020 r. W zarządzeniu z dnia 22 lipca 2020 r. Przewodnicząca Wydziału zdecydowała o pozostawieniu tego ostatniego wniosku w aktach sprawy bez nadawania mu dalszego biegu, jednocześnie nakazując ponowne wezwanie skarżącej do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 6 marca 2019 r. z pouczeniem, że od obowiązku uiszczenia wpisu nie zwalnia strony ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W wezwaniu z dnia 28 lipca 2020 r. spółka została wezwana do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 6 marca 2019 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 10 000 zł w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania. Skarżąca została pouczona zarówno o tym, że nieuiszczenie wpisu sądowego we wskazanym terminie spowoduje odrzucenie skargi na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a., jak i o tym, że od obowiązku uiszczenia wpisu nie zwalnia ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wezwanie zostało skutecznie doręczone w dniu 10 sierpnia 2020 r. W odpowiedzi spółka - po raz szósty - złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy. Zawierające ten wniosek pismo z dnia 14 sierpnia 2020 r. stanowiło kopię wniosku z dnia 16 lipca 2020 r. Należy w związku z tym uznać, że na tym etapie reprezentujący spółkę Prezes Zarządu działał z pełną świadomością możliwych konsekwencji swoich działań. Należy podkreślić w związku z tym, że w sytuacji, gdy i zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu i postanowienie w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie jedynie częściowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu są prawomocne, podobnie jak prawomocne jest postanowienie o odmowie zmiany postanowienia referendarza sądowego poprzez przyznanie prawa pomocy w szerszym zakresie, należało wobec spółki wyciągnąć konsekwencje z art. 220 § 3 p.p.s.a. Wszystkie wymogi do zastosowania tego przepisu zostały w okolicznościach sprawy spełnione. Złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie przerwało biegu terminu do uiszczenia wpisu sądowego, gdyż wniesienie to nastąpiło po merytorycznie i prawomocnie rozstrzygniętym uprzednim wniosku w tym przedmiocie. Ponowne złożenie wniosku, nawet w terminie przewidzianym dla uiszczenia wpisu, nie może uchylić skutków prawomocności pierwotnego rozstrzygnięcia w kwestii prawa pomocy. Trafnie w tym zakresie sąd pierwszej instancji odwołał się nie tylko do orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (prócz powołanego przez sąd postanowienia w sprawie I OZ 1047/11 można przykładowo wskazać na postanowienia NSA z dnia: 12 maja 2014 r., II OZ 491/14 i I OZ 391/14; 14 czerwca 2019 r., II FZ 322/19; 20 września 2019 r., II OZ 778/20) , ale także Sądu Najwyższego. Konstatacji o zgodnym z prawem zastosowaniu w sprawie art. 220 § 3 p.p.s.a. nie zmieniają argumenty zażalenia. To, że wniosek o przyznanie prawa pomocy może być wniesiony na każdym etapie postępowania nie może oznaczać, że wnosząc kolejne wnioski wpadkowe w tym zakresie strona może w istocie całkowicie sparaliżować tok postępowania głównego. Prawomocność szeregu postanowień odmawiających przyznania spółce prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie w połączeniu z prawomocnością zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu i niekwestionowanym przez spółkę faktem niezastosowania się do tego wezwania, świadczy o braku podstaw do podzielenia stanowiska skarżącej o skutecznym "zablokowaniu" możliwości odrzucenia skargi w związku z kolejnym (szóstym!) wnioskiem o prawo pomocy. Toku rozumowania skarżącej nie potwierdzają przy tym przywołane w zażaleniu orzeczenia. W postanowieniu z dnia 18 listopada 2011 r., II OSK 2375/11. Naczelny Sąd Administracyjny odnosił się do sytuacji, gdy po pierwotnym wezwaniu strony do uiszczenia wpisu został złożony (w terminie do uiszczenia wpisu) pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy, a mimo to sąd odrzucił skargę. Sytuacja ta nie może być porównywana z tą, która zaszła w sprawie, gdzie merytorycznie rozpatrywane były cztery kolejne wnioski spółki o przyznanie prawa pomocy. Z kolei odwołując się postanowienia NSA z dnia 8 kwietnia 2014 r., II OSK 810/14, zgodnie z którym "nie przerywa biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony po prawomocnym oddaleniu uprzednio złożonego wniosku w tym przedmiocie, jeżeli nie zachodzą nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę", spółka wskazuje, że w istocie jej kolejny wniosek został oparty na całkowicie nowej okoliczności w postaci cofnięcia jej zwolnienia na prowadzenie składu podatkowego. Nie jest to prawda, we wniosku z dnia 16 lipca 2020 r. i - będącym w istocie jego kopią - wniosku z dnia 14 sierpnia 2020 r. spółka z jednej strony powołuje się na przyznanie jej prawa pomocy w innych sprawach, z drugiej wskazuje generalnie, że "obecnie utraciła możliwość prowadzenia jakiejkolwiek działalności gospodarczej, która umożliwiałaby uzyskanie środków na pokrycie opłaty od skargi", gdyż prowadzone wobec niej są liczne egzekucje, a wszelkie środki zostały zajęte. Powołanie się na inne - korzystne dla spółki - rozstrzygnięcia w zakresie prawa pomocy - miało po raz pierwszy miejsce w drugim wniosku (przesłanym w grudniu 2018 r.), a nadto twierdzenie to dotyczy orzeczeń wydanych w 2017 r., a więc nawet przed wszczęciem postępowania w niniejszej sprawie. Na niemożność prowadzenia "jakiejkolwiek działalności gospodarczej" i brak możliwości uzyskania dochodu, który spółka mogłaby przeznaczyć na uiszczenie wpisu od skargi, skarżąca wskazała natomiast już we wniosku z dnia 1 kwietnia 2019 r. Prowadzenie wobec spółki szeregu postępowań egzekucyjnych (jak i umorzenie ich części już w 2018 r.), także wynika z akt sprawy, a ogólne sformułowanie wniosku w tym względzie nie sugeruje wystąpienia "nowych okoliczności uzasadniających odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę". Wbrew stanowisku skarżącej nic nie wskazuje na wyjątkowość sytuacji, w której rzekomo spółka znajduje się obecnie (tj. od czasu prawomocnego zakończenia ostatniego postępowania w przedmiocie prawa pomocy). Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela też poglądu spółki, że zaskarżone postanowienie w sposób nieusprawiedliwiony blokuje jej prawo do sądu. Wnioski skarżącej o przyznanie prawa pomocy w badanej sprawie były wielokrotnie oceniane, a wraz z ostatnim z wezwań o uiszczenie wpisu od skargi skarżąca została jednoznacznie pouczona, że nie zwolni jej od obowiązku uiszczenia tego wpisu złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podzielenie poglądu skarżącej prowadziłoby do sytuacji, w której to nie sąd, a strona decydowałaby, jaki zakres przyznania prawa pomocy jest w okolicznościach danej sprawy adekwatny (gdyż w sytuacji niezadowolenia z rozstrzygnięcia sądu strona paraliżowałaby tok postępowania ciągle ponawiając wnioski o przyznanie prawa pomocy, aż do uzyskania satysfakcjonującego ją rozstrzygnięcia). Należy zauważyć, że sądy administracyjne – jako konstytucyjne organy władzy publicznej – działają tylko na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP). Przepisy art. 220 § 1 i 3 p.p.s.a. nakładają na przewodniczącego obowiązek wezwania skarżącą do uiszczenia wpisu od skargi, a w razie niewykonania tego wezwania obligowały sąd do odrzucenia skargi. W wyroku z dnia 8 kwietnia 2014 r., SK 22/11, Trybunał Konstytucyjny wyraźnie stwierdził, że postanowienia Konstytucji nie wykluczają ustanowienia określonych wymogów formalnych, zmierzających do przyspieszenia postępowania, a formalizm procesowy - sam w sobie - jest niezbędny w demokratycznym państwie prawnym dla zapewnienia sprawności i rzetelności postępowania, ponieważ brak rygorów formalnych niechybnie prowadziłby do arbitralności rozstrzygnięć i destrukcji wymiaru sprawiedliwości. Stwierdzenie przez sąd pierwszej instancji, że spółka nie uiściła wpisu od skargi nie skutkowało "automatycznym" odrzuceniem tego środka prawnego. Spółka wzywana była kilkakrotnie do uiszczenia wpisu, a odrzucenie skargi było skutkiem niewykonania wezwania sądu. Takie działania sądu pierwszej instancji nie naruszały konstytucyjnego prawa do sądu. Ze wskazanych przyczyn, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie. ----------------------- 1