I SA/Lu 409/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Kazubińska-Kręcisz (sprawozdawca) Sędziowie WSA Małgorzata Fita WSA Andrzej Niezgoda po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 listopada 2020 r. sprawy ze skargi B. M. i R. M. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia z egzekucji składnika majątkowego - uchyla zaskarżone postanowienie. UZASADNIENIE I SA/Lu 409/20 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej, po rozpatrzeniu zażalenia B. M. i R. M. na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z [...]. w przedmiocie odmowy zwolnienia z egzekucji składnika majątkowego w postaci wynagrodzenia za pracę, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu wskazano, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] prowadzi wobec małżonków M. postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] obejmującego zaległość w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008 r. w kwocie [...]zł wraz z odsetkami. Odpis tego tytułu doręczono zobowiązanym 28 września 2011 r. W toku podjętych czynności organ egzekucyjny dokonał zajęcia wynagrodzenia za pracę B. M. w Powiatowej Stacji Sanitarno – Epidemiologicznej w [...]. Postanowieniami z dnia [...]. organ egzekucyjny zwolnił z egzekucji ten składnik majątkowy, łącznie do dnia 31 marca 2020 r. W dniu 10 marca 2020 r. B. M. i R. M. wystąpili z kolejnym wnioskiem o przedłużenie terminu zwolnienia z egzekucji wynagrodzenia za pracę. Postanowieniem z dnia [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] odmówił zwolnienia z egzekucji wskazanego składnika majątkowego od dnia1 kwietnia 2020 r. W złożonym zażaleniu zobowiązani wskazali, iż od 1 grudnia 2019 r. B. M. powróciła do pracy po pobycie na zasiłku rehabilitacyjnym, jednak jej sytuacja zdrowotna oraz ogólna sytuacja epidemiczna wywołana [...] spowodowały, że musiała skorzystać ze zwolnienia lekarskiego. Małżonkowie nie mogą podjąć innej pracy, m.in. z uwagi na opiekę sprawowaną nad rodzicami i kuzynką. R. M. ie pracuje zawodowo i nie prowadzi działalności gospodarczej. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej, w rozpoznaniu zażalenia podkreślił, że instytucja zwolnienia z egzekucji określonego składnika majątkowego zobowiązanego została uregulowana w art. 13 u.p.e.a. Zgodnie z art. 13 § 1 u.p.e.a., organ egzekucyjny na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes może zwolnić na czas oznaczony lub nieoznaczony z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego. W myśl powyższego, podstawową przesłanką upoważniającą organ egzekucyjny do pozytywnego załatwienia wniosku w sprawie zwolnienia z egzekucji określonych składników majątkowych, jest istnienie przemawiającego za tym ważnego interesu zobowiązanego, który przez zobowiązanego musi zostać wykazany. Pojęcie "ważnego interesu zobowiązanego" nie zostało przez ustawodawcę zdefiniowane. Dlatego też przesłankę tę należy rozpatrywać w każdej sprawie indywidualnie i jej oceny należy dokonywać w oparciu o zobiektywizowane kryteria zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego podejmowane w trybie art. 13 u.p.e.a. opiera się na zasadzie uznania administracyjnego. Oznacza to, że do organu egzekucyjnego należy wybór jednego z możliwych sposobów rozstrzygnięcia sprawy - może on, ale nie musi, dokonać zwolnienia z egzekucji administracyjnej. Odmowa nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki do zwolnienia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca. Uwzględniając powyższe, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej nie znalazł podstaw do uchylenia kontrolowanego postanowienia. Podkreślił przy tym, że ważny interes zobowiązanego nie może wynikać tylko z subiektywnego przekonania strony o jego istnieniu, a musi wiązać się z zaistnieniem nadzwyczajnych, niezależnych od zobowiązanego okoliczności. Takimi okolicznościami nie są: choroba B. M. i jej rehabilitacja, pandemia, opieka nad rodzicami i kuzynką. Organ podkreślił, że nawet przy uznaniu przedstawianej sytuacji zobowiązanych za trudną, nie wykazali oni możliwości prowadzenia egzekucji i uzyskania egzekwowanych kwot z innych składników majątkowych. Tylko w taki sposób można ochronić interes wierzyciela (celem egzekucji jest bowiem jak najszybsze wyegzekwowanie zobowiązań). Wynagrodzenie za pracę przysługujące B. M. było zwolnione z egzekucji w okresie od 10 maja 2018 r. do 31 marca 2020 r. W tym czasie zobowiązani nie dokonali dobrowolnie żadnych wpłat na poczet zaległości podatkowej, nie doszło też do ich wyegzekwowania w inny sposób. W tych okolicznościach organ uznał, że dalsze przedłużanie zwolnienia jedynego składnika majątkowego, z którego można prowadzić egzekucję, jest nieuzasadnione. Zwolnienie z egzekucji stałoby w sprzeczności z podstawowymi zasadami postępowania egzekucyjnego w administracji, tj. zasadą celowości i zasadą obowiązku prowadzenia egzekucji (art. 7 ustawy egzekucyjnej), które nie pozostawiają organowi egzekucyjnemu dowolności postępowania przy dochodzeniu przekazanych mu do egzekucji należności. Odnosząc się do postawionego w zażaleniu zarzutu naruszenia art. 15 zzs ustawy z 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacjikryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r., poz. 568), organ podniósł, że zawieszenie terminów procesowych nie jest tożsame z zawieszeniem egzekucji administracyjnej (stosowaniem środków egzekucyjnych). W dniu wydania postanowienia przez organ egzekucyjny mógł on zatem prowadzić egzekucję z wynagrodzenia za pracę B. M.. Na powyższe rozstrzygnięcie B. M. i R. M. złożyli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie. Zarzucili naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, 11, 80 k.p.a. oraz art. 68 ust. 1 Konstytucji RP. Wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej i poprzedzającego go postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawili wywód na temat szkodliwego wpływu stresu wywołanego czynnościami organu egzekucyjnego na ich zdrowie. Odnosząc się do konstrukcji uznania administracyjnego skarżący wskazali, że jego istotą jest wprawdzie pozostawienie organowi swobody wyboru określonego rozwiązania, ale nie zwalnia to organu od prawidłowego przeprowadzenia postępowania. Sformułowanie przez ustawodawcę słowa "może" nie oznacza, że przepis ten pozostawia do uznania organu egzekucyjnego istnienie lub nieistnienie w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających podjęcie danego rozstrzygnięcia. Nie może to oznaczać dowolności rozstrzygnięcia. Organ powinien odpowiednio wyważyć pomiędzy potrzebami jednostki i ogółu i powiązać to z określoną konsekwencją prawną. Według orzecznictwa, w państwie prawa nie ma miejsca dla automatycznego stosowania zasady nadrzędności interesu społecznego nad interesem indywidualnym. Dlatego też w uzasadnieniu postanowienia organ winien określić ważny interes ogólny i zestawić go z inetresem jednostki, szczególnie gdy poprzez rozstrzygnięcie dochodzi do ograniczenia praw obywatela ustanowionych w Konstytucji RP. Nadmierny i nieuzasadniony fiskalizm państwa prowadzi do zagrożenia podstawowych praw i wolności obywatelskich. Tymczasem organ winien być również obrońcą interesów jednostki (zwłaszcza ze względu na jej stan zdrowia). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, popierając stanowisko zawarte w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Zgodnie z treścią art. 119 pkt 3 p.p.s.a. sprawa skierowana została do rozpoznania w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna i z tych względów kontrolowane postanowienie podlega uchyleniu. Stwierdzić przy tym należy, że sąd nie jest związany granicami skargi (jej zarzutami i wnioskami oraz wskazaną podstawą prawną) i rozstrzyga sprawę w granicach sprawy (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Zdaniem Sądu, zarówno organ nie rozpoznał w sposób należyty istoty sprawy, bowiem rozstrzygnięciu wniosku z dnia 6 marca 2020 r. (k. 60 akt administracyjnych) nie towarzyszyły żadne czynności o charakterze wyjaśniającym i dowodowym. Odnieść należy wrażenie, że organ poprzestał na stwierdzeniu, że czterokrotne czasowe zwolnienia przedmiotu majątkowego w postaci wynagrodzenia za pracę B. M. same w sobie powodują, że kolejny wniosek w tym przedmiocie nie może zostać uznany za zasadny. Przypomnienia wymaga, że przedmiotem rozstrzygnięcia organu był wniosek, w którym skarżący – posiadający niespornie status zobowiązanych w postępowaniu egzekucyjnym - domagali się kolejnego zastosowania wobec nich i tego samego składnika majątkowego, art. 13 § 1 u.p.e.a. Regulacja ta stanowi, że organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes może zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części, określone składniki majątkowe zobowiązanego. Zobowiązani wnieśli o zwolnienie z egzekucji wynagrodzenia za pracę uzyskiwanego przez B. M. w Stacji Sanitarno - Epidemiologicznej w [...]. Składnik ten podlegał już kilkukrotnemu zwolnieniu okresowemu z egzekucji. W każdym z wniosków (także w tym ostatnim) zobowiązani podnosili, że B. M. przeszła operację onkologiczną i podlega leczeniu oraz rehabilitacji związanej z chorobą nowotworową. W aktach administracyjnych znajdują się zaświadczenia lekarskie, potwierdzające ten fakt – ostatnie z nich pochodzą z lutego i marca 2020 r., a zatem z okresu, kiedy organ rozstrzygnął o braku podstaw do zwolnienia wynagrodzenia za pracę z egzekucji, przy niemal tożsamych okolicznościach, jakie uprzednio uznał za uzasadniające to zwolnienie. Wskazano wprawdzie, że skarżąca – pomimo stwierdzonego stopnia niepełnosprawności do września 2020 r. - podjęła pracę od 1 grudnia 2019 r., jednak w dacie wydania postanowienia przez organ egzekucyjny (a w zasadzie daleko wcześniej) znów podlegała zwolnieniu lekarskiemu (co wskazała organowi), z uwagi m.in. na szczególne zagrożenie pandemiczne i trwajace nadal leczenie pooperacyjne. Należy przy tym podkreślić, że organ nie wyznaczył stronie terminu i nie wezwał jej do szczegółowego uzasadnienia wniosku poprzez złożenie wyjaśnień i złożenie dokumentów, w tym aktualnych i szczegółowych zaświadczeń lekarskich (skarżący podawali w pismach, że wymaga to nieco dłuższego czasu), a przez to nie ustalono, czy nadal trwa i jak długo może trwać leczenie zobowiązanej, jakie konkretnie koszty za sobą aktualnie pociąga (koszty leków, wizyt medycznych, zabiegów, dojazdów do miejsca ich wykonywania, itp.). Na żadnym etapie postępowania nie ustalono też rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny zobowiązanych – z czego się ona utrzymuje, jakie dochody mają pozostali członkowie partycypujący w gospodarstwie domowym, jeśli nie pracują – to czy istnieją uzasadnione tego przyczyny. Dopiero tak ustalony obraz może stanowić podstawę do rozstrzygania o wniosku, tylko bowiem wówczas można stwierdzić, czy skarżąca i jej najbliżsi są w stanie sprostać utrzymaniu się (przy zajęciu wynagrodzenia za pracę B. M.), przy założeniu ponoszenia normalnych kosztów życia oraz kosztów nadzwyczajnych związanych m.in. z chorobą zobowiązanej. Tymczasem ostatnie (i to bardzo ogólne w swej treści) informacje dotyczące stanu rodzinnego i majątkowego zobowiązanych, pochodzą z 2012 r. (protokół o stanie majątkowym zobowiązanego w aktach administracyjnych – 11). Zasadą jest, że na gruncie art. 13 § 1 u.p.e.a. zobowiązany musi określić składnik, który miałby zostać objęty zwolnieniem i wykazać, na czym polega jego interes w uzyskaniu zwolnienia oraz z jakich powodów należy uznać go za ważny. Nie oznacza to jednak, że organ nie jest w tym względzie zobowiązany do należytego wyjaśnienia sprawy, jeśli wniosek i jego uzasadnienie są niewystarczające do rozstrzygnięcia (nie dość szczegółowe i wykazane). Ważny interes zobowiązanego nie może abstrahować od konkretnej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i finansowej zobowiązanego co oznacza, że organ winien te okoliczności należycie zweryfikować przed podjęciem rozstrzygnięcia. Stanowią one nie tylko podstawę oceny istnienia przesłanki zwolnienia składnika majątkowego z egzekucji, ale też dają podstawę do ważenia interesu prywatnego (osobistego) zobowiązanego z interesem publicznym, w ramach którego obowiązuje zasada powszechności opodatkowania. Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie sygn. II FSK 789/08 podniósł, że "przesłanka ważnego interesu zobowiązanego" jest swoistą klauzulą generalną, której znaczenie należy rozpatrywać w kontekście okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. O istnieniu "ważnego interesu" po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria (tak też w sprawach sygn.: II FSK 489/10, I SA/Gd 189/13). Korzystając z kompetencji o charakterze uznaniowym (jak ma to miejsce w wypadku stosowania instytucji z art. 13 § 1 u.p.e.a.), organy muszą mieć na uwadze nie tylko ważny interes zobowiązanego, ale także interes społeczny, bowiem przepis ten ma na celu również ochronę wierzyciela. Rozważana regulacja prawna nie może być w praktyce traktowana jako odejście od zasady celowości postępowania egzekucyjnego i obowiązku organu egzekucyjnego prowadzenia egzekucji administracyjnej w okolicznościach uchylania się zobowiązanego od dobrowolnego wykonania ciążących na nim obowiązków. Jakkolwiek w niniejszej sprawie organ na zasadę tę zwrócił uwagę wskazując, że skarżący dobrowolnie nie wykonali świadczenia, ale też nie wskazali we wniosku innego skadnika majątkowego, z którego może być prowadzona egzekucja, to jednak równocześnie – całkowicie świadomie, o czym świadczy lektura akt administracyjnych – pominął fakt, że organ egzekucyjny dysponuje zajętym składnikiem majątkowym zobowiązanych w postaci nieruchomości, z której w sposób zupełnie nieuzasadniony procesowo (bezpodstawny procesowo) zaniechał prowadzenia egzekucji. Postępowanie egzekucyjne polega wprawdzie na wyborze kolejno takich składników majątkowych, z których wierzyciel najszybciej uzyska zaspokojenie, jednak w opisywanej sytuacji nie może to prowadzić do zaniechań, które – z winy organu – mogą prowadzić do nieskuteczności egzekucji. Zastanawiające przy tym jest i to, że organ egzekucyjny, kierowany emaptią wobec skarżących (pismo Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] do Dyrektora Administracji Skarbowej z dnia 1 czerwca 2020 r. - k. 68 akt administracyjnych), zaniechał prowadzenia czynności egzekucyjnych z nieruchomości, odmawiając równocześnie zwolnienia tego składnika majątkowego, który zapewnia bezpośrednio utrzymanie rodzinie, czyli wynagrodzenia za pracę. Jak już wskazano powyżej, instytucja zwolnienia z egzekucji działa na zasadzie rozstrzygania w oparciu o uznanie administracyjne. Nie oznacza to jednak dowolności w działaniu organu. Kontroli sądu podlega to, czy rozstrzygnięcie zostało podjęte w zgodnie z podstawowymi regułami postępowania, a w szczególności czy wydano je w oparciu o należycie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności. W niniejszej sprawie, w ocenie Sądu, zasady powyższe zostały przez organy naruszone, co w istotny sposób wpłynęło na treść kontrolowanego rozstrzygnięcia. Nie zostało ono bowiem oparte na faktach, które wynikają wprost z dołączonych do sprawy akt administracyjnych, a istniejące wątpliwości co do stanu faktycznego nie zostały wyjaśnione. W uzasadnieniu postanowienia organ nie przedstawił argumentów odwołujących się wprost do badanej sprawy (do obecnego stanu zdrowia skarżącej, kosztów związanych z ewentualnym leczeniem wobec dochodów rodziny, etc.), a wcześniej nie ustalił tych faktów, które – w kontekście zapadłych wcześniej orzeczeń co do analogicznych w swej treści wniosków zobowiązanych – przemawiałyby za podjęciem w tym konkretnym wypadku decyzji odmownej. Można co prawda domniemywać, że wraz z upływem czasu stan zdrowia zobowiązanej ulega poprawie, zaś orzeczenie o stopniu niepełnosprawności ma charakter czasowy, ale te okoliczności winny zostać stosownie wyjaśnione. Tym bardziej, że skarżący podnieśli, że z powodu wykorzystania dostępnych w pakiecie ubezpieczeniowym świadczeń medyczno – rehabilitacyjnych, będą musieli sięgnąć po zabiegi komercyjne, co wiąże się z ponoszeniem znaczących kosztów. Okoliczność ta została przez organ zignorowana. Powyższe stanowi podstawę do uchylenia zaskarżonego postanowienia, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. Rzeczą organu w ponownie prowadzonym postępowaniu będzie uwzględnienie wskazań sądowych, dotyczących przede wszystkim potrzeby należytego wyjaśnienia sprawy z punktu widzenia przesłanek wskazanych w art. 13 § 1 u.p.e.a. Zobowiązani korzystali w sprawie ze zwolnienia od kosztów sądowych.