II SA/Bd 34/24

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek (spr.) Sędziowie sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz sędzia WSA Jarosław Wichrowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2023 r. [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z dnia [...] września 2023r. nr [...] UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z [...] listopada 2023r. nr [...] Wojewoda [...] utrzymał w mocy decyzję Starosty [...] z [...] października 2023r. w przedmiocie zwrotu przez K. B. (Skarżący) nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego w postaci stypendium z tytułu odbywania stażu w kwocie [...]zł. Powyższa decyzja wydana została w następujących okolicznościach sprawy. Decyzją ostateczną Starosty [...] z [...] czerwca 2023r. nr [...] orzeczono, w oparciu o art. 33 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2023r., poz. 735 – dalej powoływanej jako "ustawa") o utracie przez K. B. statusu osoby bezrobotnej z dniem [...] lutego 2023r. z uwagi na ustalenie, że z tym dniem (wskutek czynności cywilnoprawnej - umowy darowizny) stał się on właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe. Ponieważ organ skierował Skarżącego do odbycia stażu i decyzją z [...] marca 2023r. nr [...] Starosta W. przyznał jemu prawo do stypendium od [...] marca 2023r., wznowiono postępowanie zakończone powyższą decyzją i [...] lipca 2023r. orzeczono o jej uchyleniu oraz o odmowie przyznania prawa do stypendium w okresie odbywania stażu od [...] marca 2023r. Decyzja stała się ostateczna. Pismem z [...] sierpnia 2023r. organ I instancji zawiadomił Skarżącego o wszczęciu postępowania w sprawie o zwrot nienależnie pobranego stypendium, a następnie [...] września 2023r. wydał decyzję o nr [...] orzekającą o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...]zł (za okres od [...] marca 2023r. do [...] maja 2023r.). W podstawie rozstrzygnięcia wskazano na art. 76 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy. W uzasadnieniu Starostw W. stwierdził, że strona na dzień przyznania jej prawa do stypendium tj. ([...] marca 2023r.) r. nie spełniała przesłanek osoby bezrobotnej z powodu nabycia (na podstawie umowy darowizny zawartej [...] lutego 2023r.) gospodarstwa rolnego we wsi P. G. o powierzchni przeliczeniowej użytków rolnych [...] ha - wobec czego decyzją z [...] czerwca 2023r. orzeczono o utracie statusu osoby bezrobotnej. Jak wskazał dalej organ - w konsekwencji strona nie powinna być skierowana na staż oraz mieć z tego tytułu przyznanego prawa do stypendium. Organ powołał się tu na przepis art. 2 ust. 1 lit.d ustawy. Organ powołał się nadto na okoliczność pouczenia Skarżącego o obowiązkach bezrobotnego w dniu rejestracji (tj. [...] września 2022r.). Od powyższej decyzji strona złożyła odwołanie do Wojewody [...], który wydał orzeczenie opisane na wstępie. W uzasadnieniu Wojewoda przedstawił stan faktyczny sprawy. Stwierdził ponadto, że Skarżący podczas dokonywania rejestracji był pouczony także o okolicznościach, jakie należy spełnić, aby posiadać status osoby bezrobotnej oraz związanych z tym świadczeń oraz uzyskał informacje na temat zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Stosowne pouczenie, co podkreślił Wojewoda, zawarto również na stronie 2 decyzji przyznającej stypendium stażowe. Dalej Wojewoda podzielił stanowisko organu I instancji wyrażone w uzasadnieniu jego decyzji, a dodatkowo wyjaśnił, że Skarżący stał się właścicielem gospodarstwa rolnego od [...] lutego 2023r. o czym nie poinformował urzędu pracy i odebrał skierowanie na staż [...] lutego 2023r. W skardze na decyzję Wojewody [...] K. B. nie sformułowała wobec niej konkretnych zarzutów naruszenia prawa. Uznał za krzywdzące dochodzenie od niego zwrotu wynagrodzenia za pracę wykonywaną w Domu Opieki Społecznej w K.. Podkreślił, że gospodarstwo rolne nie przynosi jeszcze dochodów i nie jest on w stanie oddać "ciężko zarobionych pieniędzy". W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. (ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2023 r. poz. 259), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami skargi, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd. W tym kontekście uznano, że skargę w niniejszej sprawie należało uwzględnić. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) wykazała bowiem, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzające ją rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne naruszają przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, a zatem należało je wyeliminować z obrotu prawnego. Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Wojewody [...], którą utrzymano w mocy decyzję organu I instancji orzekającą o obowiązku zwrotu przez K. B. nienależnie pobranego stypendium stażowego. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 20 kwietnia 2004r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy status osoby bezrobotnej może uzyskać osoba, która nie jest właścicielem lub posiadaczem samoistnym lub zależnym nieruchomości rolnej o powierzchni przekraczającej 2 ha. Z kolei art. 76 ust. 1 ustawy stanowi, że osoba, która pobrała nienależne świadczenie pieniężne, jest obowiązana do jego zwrotu. Należy wskazać, że w myśl art. 76 ust. 2 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie pieniężne uważa się między innymi: świadczenie pieniężne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do jego pobierania, jeżeli pobierający to świadczenie był pouczony o tych okolicznościach (art. 76 ust. 2 pkt 1) oraz świadczenie pieniężne wypłacone na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę pobierającą to świadczenie (art. 76 ust. 2 pkt 2). Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy należy zauważyć, że w stosunku do Skarżącego ziściła się negatywna przesłanka posiadania statusu osoby bezrobotnej od [...] lutego 2023r. albowiem od tego dnia stał się on właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe (art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy) – w konsekwencji w dacie przyznania jemu prawa do stypendium utracił on już status osoby bezrobotnej, o czym zasadnie orzeczono decyzją z [...] czerwca 2023r. Decyzja przyznającą jemu prawo do stypendium także prawidłowo została uchylona w trybie wznowienia postępowania. W związku z tym rację mają organy obu instancji wskazując, że Skarżącemu nie przysługiwało uprawnienie do stypendium stażowego, przyznane i wypłacone za okres od [...] marca 2023r. do [...] maja 2023r. Niemniej jednak zaskarżona decyzja Wojewody oraz poprzedzająca ją decyzja Starosty [...], wydane zostały co najmniej przedwcześnie, bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy i bez ich dostatecznego rozważenia. Biorąc pod uwagę charakter świadczenia pobranego przez Skarżącego, należało rozważyć, czy w niniejszej sprawie zastosowanie znajdują art. 76 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o zatrudnieniu. Sąd przyjął, iż podstawą żądania zwrotu kwoty świadczenia od Skarżącego nie może być w niniejszej sprawie art. 76 ust. 2 pkt 1 ustawy, gdyż świadczenie pieniężne pobrane przez Skarżącego nie zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do jego pobierania. Negatywna przesłanka do uzyskania przez Skarżącego prawa do stypendium nie zaistniała bowiem w trakcie pobierania świadczenia, lecz istniała przed wydaniem decyzji z [...] marca 2023r. Należy zatem uznać, iż ewentualną podstawą żądania od Skarżącego zwrotu kwoty nienależnego świadczenia mógł być w niniejszej sprawie art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy. Należy jednak zauważyć, iż organy obu instancji nie wykazały w sposób dostateczny spełnienia przesłanek zwrotu wymienionych w tym przepisie. Organ I instancji nie poczynił w tym zakresie żadnych rozważań, ograniczając się do zacytowania wymienionego przepisu i do wskazania, że Skarżącemu nie przysługiwał status osoby bezrobotnej. Natomiast organ odwoławczy wyraził stanowisko, że wystarczającą przesłanką do żądania zwrotu jest okoliczność pouczenia Skarżącego o obowiązkach bezrobotnego i przesłankach uzyskania statusu osoby bezrobotnej. Organ odwoławczy przyjął zatem, że dla spełnienia się przesłanki nienależenia pobranego świadczenia opisanego w art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy wystarczy świadomość Skarżącego wynikająca z przekazanego mu pouczenia, a zatem, że nie może być on jednocześnie bezrobotnym i posiadać gospodarstwa rolnego. Tymczasem zarówno w doktrynie, jak i judykaturze rozróżnia się "nienależne świadczenie" od "świadczenia nienależnie pobranego". Nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu jej świadomości (woli) lub zawinione zaniechanie. W przypadku świadczenia nienależnie pobranego jego pobraniu towarzyszyć musi zawinione działanie osoby zainteresowanej, która działając w złej wierze, ma świadomość nienależności pobrania (por. Z. Góral [w:] Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Komentarz, pod red. Z. Górala, wyd. II, Wolters Kluwer, 2016, t. 2 komentarza do art. 76 ustawy i powołane tam orzecznictwo). Tym samym o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wtedy, gdy strona w momencie zgłoszenia się do urzędu pracy w celu uzyskania statusu bezrobotnego i przysługujących mu w związku z tym statusem świadczeń, będąc świadoma - w wyniku udzielonego jej pouczenia - prawnego znaczenia określonych faktów oraz okoliczności decydujących o uznaniu za osobę bezrobotną, okoliczności lub fakty te zataja lub oświadcza nieprawdę. Jednocześnie, przyjmuje się zgodnie, że pouczenie, o jakim wyżej mowa, powinno być udzielone w sposób zrozumiały i niebudzący wątpliwości co do utraty prawa do świadczenia. Nie może być przy tym uznane za należyte pouczenie polegające jedynie na przytoczeniu przepisu ustawy bez jego wyjaśnienia. Po drugie, za nienależne trzeba też uznać świadczenie pieniężne wypłacone na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę świadczenie pobierającą. Tak więc warunkiem orzeczenia o obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia jest zaistnienie równocześnie dwóch przesłanek: obiektywnej, polegającej na tym, że świadczenie wypłacono mimo wystąpienia okoliczności skutkujących utratą prawa do jego pobierania (oraz w sytuacji gdy wystąpiła negatywna przesłanka do uzyskania statusu osoby bezrobotnej), i subiektywnej, polegającej na tym, że osoba, która świadczenie pobrała była prawidłowo pouczona o okolicznościach powodujących utratę uprawnień do tego świadczenia, a mimo tego w pełni świadomie złożyła fałszywe oświadczenie (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 września 2020 r., sygn. akt I OSK 619/20 – dostępny na stronie internetowej;www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Za powyższym stanowiskiem przemawia również sama konstrukcja art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy. Przepis ten stanowi, iż za nienależnie pobrane świadczenie pieniężne uważa się świadczenie wypłacone na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę pobierającą to świadczenie. Sposób sformułowania powyższego przepisu nakazuje przyjąć, iż złożenie nieprawdziwych oświadczeń lub posłużenie się sfałszowanynymi dokumentami stanowi podstawową formę świadomego wprowadzenia organu w błąd. Forma syntaktyczna przepisu art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy odnosi zatem świadome wprowadzenie w błąd zarówno do złożenia nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów, jak i innych przypadków świadomego wprowadzenia w błąd organu przez osobę pobierającą to świadczenie. W aktach administracyjnych badanej sprawy nie sposób jednak odnaleźć śladu potwierdzającego, iż organy administracji podjęły starania, by zbadać, czy Skarżący w sposób świadomy wprowadził organ I instancji w błąd. Co więcej organy obu instancji w ogóle nie oceniły w tym kontekście twierdzeń Skarżącego – który nabył nieruchomość rolną w drodze darowizny krótko przed skierowaniem go do odbycia stażu i pozostawał w przekonaniu, że pobiera należne wynagrodzenie za pracę. Sąd uznał zatem, że zarówno Wojewoda, jak i Starosta W., wydając kwestionowane decyzje administracyjne, dopuścili się przede wszystkim istotnego naruszenia przepisów procedury administracyjnej, a w szczególności art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., a także art. 80 k.p.a., a w konsekwencji przedwcześnie zastosowali przepis art. 76 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy poprzez przyjęcie, że w sprawie doszło do pobrania przez stronę skarżącą nienależnego świadczenia pieniężnego, pomimo braku zbadania, czy Skarżący, jako pobierający to świadczenie, w sposób świadomy wprowadził organ w błąd. Uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając na względzie powyższe, Sąd w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z [...] września 2023 r. Rozpatrując sprawę ponownie, należy ustalić – mając na względzie ocenę prawną sformułowaną przez Sąd powyżej – istotne okoliczności związane ze złożeniem przez Skarżącego stosownych oświadczeń w chwili rejestracji jako osoby bezrobotnej oraz o zapoznaniu się z pouczeniem stanowiącym element decyzji przyznającej prawo do stypendium. W szczególności obowiązkiem organu będzie ustalenie, czy Skarżący działał z zamiarem świadomego wprowadzenia organu w błąd. Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, a Skarżący nie sprzeciwił się temu wnioskowi i nie zgłosił żądania rozpoznania skargi na rozprawie.