II SA/Gl 695/24

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 października 2024 r. sprawy ze skargi K. S. (S.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 21 marca 2024 r. nr SKO-PSŚ/41.5/464/2024/3204 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 21 marca 2024 r. nr SKO-PSŚ/41.5/464/2024/3204, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania K. S. (dalej – Skarżący, Wnioskodawca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. (dalej – organ I instancji) z dnia 26 stycznia 2024 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia 26 stycznia 2024 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącego, odmówił przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią B. M.. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżący nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Mianowicie, zdaniem organu I instancji, obowiązek alimentacyjny dzieci osoby wymagającej opieki, wyprzedza obowiązek alimentacyjny Skarżącego. Dlatego też osoby te, które nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, w pierwszej kolejności winny zapewnić swojej matce właściwą opiekę. Ponadto zauważono, że w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności babci Skarżącego zawarto informację, że nie da się ustalić daty powstania jej niepełnosprawności. W odwołaniu z dnia 6 lutego 2024 r. Wnioskodawca zanegowała decyzję organu I instancji zarzucając jej naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego błędną interpretację polegającą na jego zastosowaniu mimo, iż Trybunał Konstytucyjny uznał go za niezgodny z Konstytucją RP. W uzasadnieniu Skarżący podniósł, że jego babcia posiada troje dzieci. Jedno z nich – ojciec Wnioskodawcy – sprawuje opiekę nad swoim ojcem i z tego tytułu pobiera świadczenie pielęgnacyjne. Natomiast dwoje pozostałych dzieci to córki zamieszkujące zagranicą. Według Skarżącego, ich stan zdrowia nie pozwala na to, aby objęły opieką swą matkę. Nie wie natomiast, czy dysponują one orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. W dalszej części skargi podkreślono, że Wnioskodawca jest jedyną osobą, która może zając się babcią. Kolegium decyzją z dnia 13 października 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429) przyjęto, że zastosowanie w sprawie znajduje ustawa o świadczeniach rodzinnych w brzemieniu obowiązującym na dzień 31 grudnia 2023 r. Następnie Kolegium stwierdziło - opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w czasie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a tym samym nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia. Ponadto Kolegium zauważyło, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej – k.r.i.o.) na Skarżącym, jako wnuczku, ciąży wobec jego legitymującej się znacznym stopniem niepełnosprawności babci obowiązek alimentacyjny o jakim mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale przedmiotowy obowiązek alimentacyjny obciąża go w dalszej kolejności. W niniejszej sprawie – jak zauważył organ odwoławczy – są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (dzieci osoby niepełnosprawnej), które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tej sytuacji obowiązek alimentacyjny dzieci babci wyprzedza obowiązek Skarżącego, co stanowi przeszkodę przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze z dnia 22 kwietnia 2023 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Skarżący zanegował decyzję Kolegium zarzucając jej: 1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to: – art. 129 § 1 w związku z art. 132 k.r.i.o. poprzez jego niezastosowanie, w przypadku, gdy art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wprost odwołuje się do przepisów k.r.i.o., a co za tym idzie brak uwzględnienia przez organ sytuacji, która ma miejsce w przedmiotowej sprawie, mianowicie, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w bliższej kolejności (tutaj - dzieci osoby niepełnosprawnej) nie są w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi, powstaje obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności (tutaj - Skarżącego), – art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na stwierdzeniu, że skoro Skarżący jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, lecz inną niż osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (dzieci osoby niepełnosprawnej), to brak jest podstaw do przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, a to w sytuacji gdy zachodzą przeszkody uniemożliwiające osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu sprawowanie opieki nad niepełnosprawną babcią Skarżącego, – art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. polegające na jego błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu, wobec uznania, że w stanie faktycznym i prawnym przedmiotowej sprawy, Skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią, w sytuacji rzekomego braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek, o których mowa w przepisie art. 17 ust. 1a u.ś.r., a w konsekwencji utrzymaniu w mocy błędnej decyzji; 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie należycie postępowania wyjaśniającego przed wydaniem decyzji oraz brak ustalenia przez organ okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a mianowicie czy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu są w stanie sprawować opiekę. Wobec tych zarzutów Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazał, że jego pogląd jest zgodny z uchwałą NSA z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W art. 17 ust. 1b u.ś.r. stwierdza się, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Co do wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium zajęło prawidłowe stanowisko przyjmując, że z racji na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, Lex nr 3309547). Oznacza to, że kryterium czasu wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma jakiegokolwiek wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą sporu jest natomiast to, czy osoba zobowiązana do alimentacji na rzecz niepełnosprawnego w dalszej kolejności (w tym przypadku wnuk) jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego (przy założeniu spełniania pozostałych przesłanek), w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki posiada dzieci, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak stanowi art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na gruncie przedstawionego zagadnienia orzecznictwo sądów administracyjnych nie było jednolite. Wobec rozbieżności na tym tle, na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich, w dniu 14 listopada 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę o sygn. akt I OPS 2/22 w następującej treści: 1) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.); 2) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 - dalej p.p.s.a.). Przepis ten nie pozwala bowiem żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2020 r. sygn. akt II GSK 3773/17, Lex nr 3089485). W orzecznictwie podkreśla się również, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Skutkiem takiego związania jest to, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r. sygn. akt II OSK 378/16, Lex nr 2415862). Z przedstawionej uchwały NSA wynika jednoznaczny wniosek, że dopóki osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (w tym przypadku syn i dwie córki babci Skarżącego), nie może być mowy o tym, aby dalsi krewni uzyskali prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem podnoszona okoliczność, że to Wnioskodawca faktycznie sprawuje opiekę nad babcią pozostaje bez znaczenia dla rozpatrywanej sprawy. Mianowicie tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności może zwolnić dzieci osoby wymagającej opieki z obowiązku sprawowania opieki, a to z kolei zaktualizuje uprawnienie Skarżącego względem tego świadczenia. Tymczasem w toku postępowania administracyjnego nie został przedstawiony dowód z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności syn oraz dwóch córek osoby wymagającej opieki. Taki stan rzeczy wyłącza uprawnienie Skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego nad babcią, której w pierwszej kolejności opiekę winno zapewnić jej dzieci. Końcowo wyjaśnić należy, że wobec zaistnienia przedstawionej wyżej przeszkody w przyznaniu Wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego, gdzie skład orzekający działał w warunkach związania uchwałą NSA z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22, niecelowym było przeprowadzania rozważań co do tego, czy zakres opieki nad babcią uzasadniał rezygnację Skarżącego z zatrudnienia. W tej sytuacji skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935).