I FZ 268/24

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Syndyka masy upadłości K. sp. j. w upadłości w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 sierpnia 2024 r. sygn. akt III SA/Wa 789/24 odrzucające zażalenie w sprawie ze skargi Syndyka masy upadłości K. sp. j. w upadłości w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 22 stycznia 2024 r. nr 1401-IOV-1.613.4.2023.ES, w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od listopada 2013 r. do grudnia 2014 r. postanawia oddalić zażalenie. Sylwester Marciniak Sędzia NSA UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2024 r., sygn. akt III SA/Wa 789/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił zażalenie Syndyka masy upadłości K. sp. j. w upadłości w W. (dalej: Syndyk) na postanowienie o odrzuceniu wniosku o zbadanie spełnienia przez Sędzię WSA Hannę Filipczyk wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawie ze skargi Syndyka na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 22 stycznia 2024 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie podatku od towarów i usług za okres od listopada 2013 r. do grudnia 2014 r. Uzasadniając rozstrzygnięcie, sąd pierwszej instancji wskazał, że złożone przez Syndyka zażalenie jest niedopuszczalne, gdyż z regulacji zawartych w art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm., dalej: p.u.s.a.) wynika, że zażalenie przysługuje jedynie w przypadku merytorycznego rozpoznania wniosku, a nie jego odrzucenia. Sąd zaznaczył, że możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie o odrzuceniu wniosku o zbadanie spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności nie przewidują również przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.). W zażaleniu na powyższe postanowienie Syndyk wniósł o jego uchylenie, zarzucając naruszenie art. 178 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 13 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm., dalej: EKPC) w zw. z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.U.UE.C.2007.303.1, dalej: KPP) w zw. z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji RP przez odrzucenie zażalenia w sytuacji, gdy uprawnienie do wniesienia zażalenia, jako prawo do skutecznego środka odwoławczego na postanowienie ingerujące w prawa i wolności jednostki przewidziane w przepisach EKPC, tj. prawo do rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą wynika wprost z art. 13 EKPC, który to przepis w polskim porządku prawnym jest stosowany bezpośrednio i ma pierwszeństwo stosowania przed przepisami ustawowymi, co skutkować powinno przyjęciem zażalenia, celem jego merytorycznego rozpoznania, zaś pozbawienie Syndyka prawa do spowodowania przeprowadzenia merytorycznej kontroli postanowienia z dnia 18 czerwca 2024 r. nie tylko stoi w sprzeczności z przepisami EKPC i KPP, lecz także narusza konstytucyjne prawo do rozpatrzenia sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd oraz prawo do zaskarżania rozstrzygnięć wydanych w pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zagadnienie sporne w sprawie, tj. dopuszczalność zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu wniosku o zbadanie spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności (art. 5a § 1 p.u.s.a.), było już wielokrotnie rozważane przez Naczelny Sąd Administracyjny, a stanowisko orzecznictwa wypracowane w tym względzie należy uznać za ugruntowane. Stanowisko to jest zgodne z tym, które zajął sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu. Naczelny Sąd Administracyjny badający zasadność zażalenia Syndyka podziela to stanowisko. Jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2022 r., III FZ 573/22 (por. też np. postanowienia NSA z dnia: 20 września 2022 r., II GSK 1396/22; 27 października 2023 r., III OZ 540/23), zażalenie, o którym mowa w art. 5a § 16 zd. 1 p.u.s.a. (tj. od postanowienia wydanego na skutek rozpoznania wniosku o zbadanie niezawisłości i bezstronności sędziego) przysługuje jedynie w przypadku merytorycznego rozpoznania wniosku, czyli jego oddalenia lub uwzględnienia poprzez wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy. Skoro tak, to na postanowienie wydane na podstawie art. 5a § 6 p.u.s.a., czyli o odrzuceniu wniosku, zażalenie, o którym mowa w art. 15a § 16 zd. 1 p.u.s.a., nie przysługuje. Prawa do zaskarżenia takiego postanowienia nie przewidują też inne przepisy prawa. Należy zauważyć, że przepisy regulujące procedurę rozpoznawania wniosku, dodane art. 5 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r., poz. 1259), w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania toczącego się na skutek wniosku odsyłają do odpowiedniego stosowania przepisów o zażaleniu (art. 5a § 18 p.u.s.a.). Skoro zatem ustawodawca w art. 5a p.u.s.a. nie uregulował procedury związanej z odrzuceniem wniosku, to mocą przywołanego art. 5a § 18 tej ustawy w omawianym zakresie należy odpowiednio stosować przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie natomiast z treścią przepisu art. 194 § 1 p.p.s.a. zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego przysługuje na postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego w przypadkach przewidzianych w ustawie, a ponadto na postanowienia wymienione enumeratywnie w punktach od 1 do 10 tego przepisu. W żadnym z tych punktów ustawa nie wskazuje na możliwość wnoszenia zażalenia na postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego odrzucające wniosek strony złożony na podstawie art. 5a p.u.s.a. Warto również zwrócić uwagę, że w zakresie zbliżonej instytucji procesowej, tj. wniosku o wyłączenie sędziego (asesora, referendarza) w przepisie art. 194 § 1 pkt 6 p.p.s.a., dano stronie postępowania prawo do wniesienia zażalenia, ale tylko na postanowienie, którego przedmiotem jest oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego. W art. 194 § 1 pkt 6 p.p.s.a. nie zastosowano zwrotu "w sprawie wniosków o wyłączenie sędziego lub sędziów". Ustawodawca wskazał wprost w treści przepisu art. 194 § 1 pkt 6 p.p.s.a. na możliwość zaskarżenia zażaleniem tylko postanowienia, którego przedmiotem jest oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego. Nie może zatem budzić wątpliwości, że wnoszenie zażalenia na postanowienie odrzucające wniosek o wyłączenie sędziego nie jest dopuszczalne. Brak jest w konsekwencji podstaw do tego, by wbrew wykładni literalnej i systemowej tych przepisów przyznać prawo do zaskarżenia postanowienia wydanego na podstawie art. 5a § 6 p.u.s.a. Nietrafnie zatem autor zażalenia wywodzi, że "jeżeli dopuszczalne jest wywiedzenie zażalenia na postanowienie w przedmiocie wyłączenia sędziego, to tym bardziej dopuszczalne powinno być wniesienie zażalenia na postanowienie w przedmiocie odrzucenia wniosku o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i niezależności sędziego". Podstawy do zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu wniosku nie mogą też stanowić same w sobie przywołane w zażaleniu przepisy Konstytucji RP, EKPC i KPP. Wymaga podkreślenia, że prawo do sądu nie jest nieograniczone. Warto w tym względzie wskazać na wyrok z dnia 10 maja 2000 r., sygn. akt K 21/99 (publ. OTK 2000/4/109), w którym Trybunał Konstytucyjny wskazał pewne ograniczenia prawa do sądu, które nie jest prawem absolutnym i bezwzględnym. Już sam kształt postępowania przed sądem stwarza pewne ograniczenia. Do ograniczeń tych można zaliczyć m.in.: terminy procesowe i materialne, opłaty, zasady inicjowania postępowania, rygory postępowania dowodowego. Są one niezbędne ze względu na pozostałe wartości państwa prawnego, jak np. zaufanie do prawa czy bezpieczeństwo prawne. Te ograniczenia formalne postępowania zakreślają wyraźne granice realizacji prawa do sądu. Ogół zasad postępowania stanowi pewien model. Nie można wiązać ograniczenia prawa do sądu z obowiązkiem wypełnienia przez stronę czy też jej pełnomocnika obowiązków nałożonych przez sąd zgodnie z obowiązującą procedurą. Nie stanowi to pozbawienia strony prawa do sądu. Nie jest zatem trafny zarzut naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 EKPC, czy innych przepisów powołanych w tym względzie w zażaleniu. W doktrynie i judykaturze prawo do sądu jest ujmowane trójelementowo (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 9 września 1998 r., K 28/97, OTK 1998, nr 4, poz. 50). Zatem składa się ono z: 1) prawa dostępu do sądu, 2) prawa do odpowiednio ukształtowanego procesu i 3) prawa do uzyskania wyroku sądowego. W rozpoznawanej sprawie Syndyk uważa, że prawo do sądu zostało naruszone przez zaniechanie rozpoznania merytorycznego zażalenia i wydanie orzeczenia formalnego o odrzuceniu tego środka prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela takiego poglądu. Wprawdzie prawo do rozstrzygnięcia sprawy jest elementem prawa do sądu, jednak należy uznać, że prawo do rozstrzygnięcia sprawy oznacza możliwość uzyskania rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym, przy założeniu, że postępowanie mogło być skutecznie wszczęte i mogło w ten sposób toczyć się (zob. P. Grzegorczyk, K. Weitz, M. Safjan, L. Bosek [red.], Konstytucja. Komentarz, T. I, Warszawa 2016, s. 1149; por. też np. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2022 r., II FZ 49/22). Dlatego z zakresu prawa do rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym nie można wyłączyć tych rozstrzygnięć, które mają charakter formalny, jeżeli zapadły one w ramach właściwej procedury. Końcowo należy zwrócić uwagę na art. 191 p.p.s.a., zgodnie z którym Naczelny Sąd Administracyjny, na wniosek strony złożony w toku postępowania kasacyjnego, rozpoznaje również te postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W podsumowaniu powyższego należy uznać, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, a zażalenie nie zawiera uzasadnionych podstaw. Ze wskazanych przyczyn, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie. Sylwester Marciniak Sędzia NSA