I FZ 284/24

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. sp.j. w D na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 lipca 2024 r. sygn. akt I SPP/Kr 34/24 (I SA/Kr 14/24) oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi S. sp.j. w D. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Krakowie z dnia 18 października 2023 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad i grudzień 2012 r. postanawia: oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z 25 lipca 2024 r., sygn. akt I SPP/Kr 34/24 (I SA/Kr 14/24) oddalił wniosek S. sp.j. w D. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. sp.j. w D. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Krakowie z 18 października 2023 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad i grudzień 2012 r. We wniosku S. sp.j. w D. (dalej: "spółka" lub "skarżąca") podała, że jej kapitał zakładowy wynosi -8.570,97 zł, wartość środków trwałych to 674.508,72 zł, a w ostatnim roku obrotowym uzyskała stratę w wysokości -10.688,38 zł. Spółka dysponuje trzema rachunkami bankowymi, których stan wynosi: -1.131 zł, 0 zł i -784,82 zł. Uzasadniając wniosek spółka podniosła, że znajduje się w ciężkiej sytuacji finansowej spowodowanej prowadzonymi wobec niej postępowaniami w zakresie podatku od towarów i usług. Podkreśliła, że jeszcze do niedawna była rentowna, jednak obecnie zmaga się z poważnymi problemami. Wskazała, że Urząd Skarbowy zajął konta bankowe, zarówno firmowe, jak i osobiste, a także jej majątek oraz majątki współwłaścicieli firmy. Ponadto Urząd rozsyła zajęcia egzekucyjne do jej stałych klientów o dokonywanie płatności bezpośrednio na konto Urzędu, co powoduje utratę wizerunku spółki na rynku. Spółka stwierdziła również, że obecnie dokonuje wpłat wszelkich zobowiązań ratalnie i każdy dodatkowy koszt jest dla niej ogromnym obciążeniem. Do wniosku dołączono m.in. sprawozdanie finansowe za 2023 r., wystawione przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w M. wezwanie z 14 lutego 2024 r. w sprawie zajętych ruchomości, zawiadomienia z 10 października 2023 r. o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego na poczet należności pieniężnej, zawiadomienie z 10 października 2023 r. o zagrożeniu ujawnieniem w rejestrze należności publicznoprawnych, postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] VIII Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych z dnia 18 października 2021 r. o zatwierdzeniu układu przyjętego przez wierzycieli strony skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w zaskarżonym postanowieniu uznał, że skarżącą nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Spółka nadal prowadzi działalność gospodarczą uzyskując z tego tytuły przychody. Z informacji dostępnych w Krajowym Rejestrze Sądowym nie wynika by prowadzona działalność gospodarcza została formalnie zawieszona. Nie złożono też wniosku o ogłoszenie jej upadłości ani nie wszczęto postępowania likwidacyjnego. WSA podkreślił, że ponoszenie przez spółkę kosztów z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie uzasadnia potrzeby kredytowania należnych opłat sądowych, związanych z wniesioną skargą. Sąd zaznaczył, że w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2023 r. skarżąca osiągnęła przychód w wysokości 6.095.389,59 zł (przy 7.772.989,36 zł przychodu w 2022 r.), który wielokrotnie przewyższa kwotę wpisu sądowego od skargi w niniejszej sprawie. Oprócz tego do spółki należy majątek, w tym środki trwałe, w wartości których wydatek ten również znajduje pokrycie. Spółka wniosła zażalenie na powyższe postanowienie. Zarzuciła sprzeczność istotnych ustaleń Sądu poprzez przyjęcie, że nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania oraz zarzuciła naruszenie art. 252 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w następstwie przyjęcia, że: - skarżąca nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, - ponoszenie przez spółkę straty z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie uzasadnia potrzeby kredytowania należnych opłat sądowych związanych z wniesioną skargę, - osiągnięty przez spółkę przychód w 2023 r. może stanowić podstawę odmowy zwolnienia od kosztów sądowych w lipcu 2024 r., - posiadanie przez spółkę niezbywalnego bo zajętego przez Urząd Skarbowy majątku, w tym środki trwałe, może stanowić podstawę odmowy zwolnienia od kosztów w lipcu 2024 r., - pomimo wytoczonej nie przez skarżącą, a przez organy podatkowe z przyczyny od skarżącej niezależnych nierównej batalii, wydanie nie przez skarżącą, a organy podatkowe z naruszeniem przepisów kolejnych decyzji stwierdzających rzekome zobowiązania spółki i jej wspólników, prowadzeniu przez organy podatkowe egzekucji z całego majątku spółki wspólników, skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na prowadzone przez nią postępowania sądowe w celu realizacji koniecznej obrony przed takim działaniem organów podatkowych. Wskazując na powyższe wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Świadczy o tym użycie we wskazanym przepisie zwrotu "gdy wykaże". Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem, to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z 19 grudnia 2013 r., sygn. akt I GZ 566/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA"). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. postanowienia NSA: z 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07; z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09; z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie nr 56547/00, LEX nr 75481). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej strony interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa, a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gonez de la Torre przeciwko Hiszpanii). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, iż skarżąca nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Spółka nadal prowadzi działalność gospodarczą, uzyskując z tego tytuły przychody. Z informacji dostępnych w Krajowym Rejestrze Sądowym nie wynika by prowadzona przez skarżącą działalność gospodarcza została formalnie zawieszona. Nie złożono też wniosku o ogłoszenie jej upadłości ani nie wszczęto postępowania likwidacyjnego. Prawidłowo również Sąd pierwszej instancji wskazał, że w przypadku przedsiębiorców pod uwagę należy brać nie dochód czy straty, lecz wartość przychodu. Z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z załączonego do niego sprawozdania finansowego wynika, że w ostatnich dwóch latach (2022 i 2023) spółka z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej poniosła stratę. Należy jednak zauważyć, że strata w prowadzonej działalności gospodarczej jest wynikiem bilansowym kosztów nad przychodami, co prowadzi do braku dochodu, jako podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że z urzędu jest mu wiadome, iż postanowieniem z 28 listopada 2024 r., sygn. akt I FZ 270/24, NSA oddalił zażalenie w sprawie odmowy przyznania prawa pomocy wspólnikowi skarżącej bowiem z przedstawionej tam argumentacji wynikało, że łączne miesięczne przychody wspólników (rodzice i syn prowadzący wspólne gospodarstwo domowe) wynoszą ponad 36.000 zł. Naczelny Sąd Administracyjny nie może się jedynie zgodzić ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, aczkolwiek nie ma to wpływu na zmianę powyższej oceny, co do konieczności gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych. Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna opierać się wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony. Nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków prowadzenia przez niego działalności gospodarczej będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.