II SA/Wa 2326/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 lipca 2024 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania emerytury w drodze wyjątku oddala skargę UZASADNIENIE E.S. (dalej, jako: "skarżąca") wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: "organ" lub "Prezes ZUS") z dnia [...] października 2023 r. [...] w przedmiocie odmowy przyznania emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251, dalej, jako: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") i podniósł, że warunki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ ustalił na podstawie dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych, że na przestrzeni 74 lat życia, skarżąca udokumentowała tylko 7 lat, 9 miesięcy i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych oraz 5 lat, 7 miesięcy i 29 dni okresów pracy na gospodarstwie rolnym. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Nie bez znaczenia, zdaniem organu, pozostaje fakt, że w latach 1982-2008 wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez skarżącą zatrudnienia lub innej działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu oraz ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli osoby ubezpieczonej stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do emerytury w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącej, z tym że nie stanowiła ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W związku z powyższym Prezes ZUS, nie znalazł podstaw do przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy. Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca podniosła, że żyje na skraju ubóstwa, nie ma środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Brakuje jej pieniędzy na zakup żywności, nie potrafi dokonać bieżących płatności. Spłaca pożyczkę. Stwierdziła, że nie może liczyć na pomoc męża, ponieważ jest uzależniony od alkoholu. Również jej syn, który pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym jest uzależniony od alkoholu. Mąż otrzymuje emeryturę w wysokości 2200 zł, z której potrącane są alimenty w wysokości 850 zł miesięcznie przyznane jej wyrokiem sądowym. Jednak w chwili obecnej dochód ten po opłaceniu rachunków, żywności i leków nie wystarcza na godne życie. Wniosła o pozytywne załatwienie jej sprawy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy zauważyć, że żaden przepis ustawy emerytalnej nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788). Szczególne okoliczności to zarówno zdarzenia o charakterze siły wyższej, jak i wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców. W rozpoznawanej sprawie, z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 74 lat życia skarżącej, udokumentowano tylko 7 lat, 9 miesięcy i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych oraz 5 lat, 7 miesięcy i 29 dni okresów pracy na gospodarstwie rolnym. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W latach 1982-2008 wystąpiła przerwa w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu oraz ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku podała, że przez większość życia opiekowała się dziećmi i prowadziła gospodarstwo domowe, a okoliczności życiowe uniemożliwiły jej zatrudnienie w większym zakresie, mimo podejmowanych starań w tym kierunku. Należy jednak wyjaśnić, że argumentacja przyczyn braku aktywności zawodowej wyprowadzanej z konieczności sprawowania opieki nad dziećmi i prowadzenia domu nie pozwala na przyjęcie, że przywołane okoliczności mogły być uznane za mogące usprawiedliwić brak podjęcia pracy, a tym samym nabycia uprawnień do świadczenia emerytalnego w trybie zwykłym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20). Opieka nad członkami rodziny stanowi życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. Sprawowanie opieki nad dziećmi nie było zatem okolicznością niezależną od woli skarżącej. W ocenie Sądu, brak jest zatem obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącego. Brak jest podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sama zainteresowana nie miałby wpływu. Nie została zatem spełniona pierwsza z ww. przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, co w świetle konieczności kumulatywnego ich spełniania, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżąca nie wykazała żadnych innych okoliczności mających na celu wykazanie wskazywanej wyżej "szczególności przypadku" dla uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca koncentruje się w skardze ale także i dokumentacji zgromadzonej w postępowaniu administracyjnym, na swoim wieku, pogarszającym się stanie zdrowia i braku środków do życia. Sąd podkreśla, że rozumie trudną sytuację skarżącej i jej rodziny. Jednakże należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku – choć niewątpliwie skarżąca znalazła się w takiej właśnie sytuacji życiowej. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, zaś tego rodzaju zdarzeń Sąd nie dopatrzył się w tej sprawie. Sąd nie kwestionuje też złego stanu zdrowia skarżącej i związanych z tym problemów ale ta okoliczności sama w sobie nie może stanowić podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia. Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy.