II OSK 3071/19

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zofia Flasińska Sędziowie: Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz Sędzia del. WSA Jan Szuma (spr.) po rozpoznaniu w dniu 4 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 grudnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 1350/18 w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 16 marca 2018 r., nr WSO-I.621.1.33.2018 w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2018 r., IV SA/Wa 1350/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. S. na decyzję Wojewody Mazowieckiego (zwanego dalej "Wojewodą") z dnia [...] marca 2018 r., [...], utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta Piastowa (zwanego dalej "Burmistrzem") z dnia [...] grudnia 2017 r., [...] o wymeldowaniu skarżącej z pobytu stałego w budynku położonym przy ul. [...] w [...] . W motywach wyroku Sąd wskazał, że zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (na datę decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 138, dalej "u.e.l.") obywatel polski, który opuszcza miejsce pobytu stałego albo opuszcza miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu, obowiązany jest wymeldować się. Z kolei w myśl z art. 35 u.e.l., w przypadku gdy obywatel polski opuścił miejsce pobytu stałego albo opuścił miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się, organ gminy właściwy ze względu na położenie nieruchomości, wydaje z urzędu lub na wniosek właściciela lub podmiotu wskazanych w art. 28 ust. 2, decyzję w sprawie wymeldowania. Odnosząc się do okoliczności sprawy Sąd, podzielając stanowisko organów wyjaśnił, że opuszczenie przez skarżącą lokalu położonego przy ul. [...] w [...] w dniu [...] sierpnia 2017 r. miało charakter trwały i dobrowolny. Sąd zauważył, że brak dobrowolności opuszczenia lokalu występuje tylko wówczas, gdy było ono wynikiem bezprawnego działania osób trzecich – a taka sytuacja w sprawie nie miała miejsca. Organy ustaliły, że od [...] sierpnia 2017 r. aktualnym centrum bytowym skarżącej nie jest lokal w [...] , a lokal w [...] przy ul. [...] , w którym zamieszkała z rodziną i gdzie kierowana jest wszelka korespondencja. Sąd przypomniał, że według oświadczenia A. S. ta opuściła lokal w [...] z uwagi na konflikt z rodziną, zabierając rzeczy osobiste, sprzęt AGD i RTV i zamieszkała z dziećmi u swojego konkubenta w [...] . Poza tym z oględzin nieruchomości wynika, że lokal w [...] został opróżniony. Pozostawione przedmioty (puste szafki kuchenne, stół, krzesła, narożnik i wersalka) wskazują, że nikt w tym lokalu nie przebywa i nie mieszka. Nie ma bowiem niezbędnych przedmiotów codziennego użytku wskazujących na koncentrację w tym lokalu czynności życiowych. Potwierdzają to także załączone do skargi zdjęcia, jak i protokół sporządzony z oględzin w dniu [...] listopada 2017 r. Zdaniem Sądu opisane okoliczności pozwalają wnioskować, że A. S. w sposób trwały i dobrowolny opuściła lokal w [...] i swoje centrum życiowe zorganizowała w lokalu w [...] . Materiał dowodowy wskazuje na istnienie po stronie skarżącej woli koncentracji własnych spraw życiowych w innym miejscu niż lokal w [...] , albowiem opuściła ona ten lokal dobrowolnie i nie zakończyła skutecznie żadnych czynności prawnych umożliwiających jej powrót do niego. Zatem opuszczenie lokalu obecnie ma charakter trwały i stanowi następstwo jej własnej woli, choć prawdopodobnie uwarunkowane było istniejącym konfliktem rodzinnym. Podsumowując Sąd doszedł do przekonania, że zachodziły określone w art. 35 u.e.l. podstawy do wymeldowania skarżącej z pobytu stałego w lokalu w [...] . Opuściła ona bowiem lokal długotrwale i dobrowolnie nie dopełniając obowiązku wymeldowania się. Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła A. S. zarzucając naruszenie: – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm., dalej "P.p.s.a.") w zw. z art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 z późn. zm., dalej "K.p.a.") poprzez nieuzasadnione oddalenie skargi pomimo dokonania przez organy wybiórczej oceny materiału dowodowego, w szczególności dokonanie tej oceny z pominięciem, że wniosła do Sądu Okręgowego w Warszawie powództwo o przeniesienie własności nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...] oraz z pominięciem jej oświadczenia o przyczynach opuszczenia miejsca stałego pobytu. W ocenie A. S. w rezultacie wadliwie przyjęto, że opuściła ona dotychczasowe miejsce pobytu dobrowolnie i w sposób trwały; – art. 35 u.e.l. poprzez utożsamianie działań podejmowanych przez skarżącą związanych z opuszczeniem nieruchomości (podyktowanych chęcią uniknięcia konfliktu z matką i siostrą oraz zapewnienia spokoju dzieciom) z zamiarem trwałego i dobrowolnego opuszczenia miejsca pobytu stałego w [...] . Wskazując na powyższe A. S. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji. Zwróciła się także o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. W motywach skargi kasacyjnej wywiedziono, że stosowanie art. 35 u.e.l. jest warunkowane wystąpieniem elementu wolicjonalnego łączonego z dobrowolnością zmiany miejsca pobytu. Zachowanie skarżącej ukazuje, że nie miała ona zamiaru trwałego opuszczenia lokalu, co dowodzi wniesienie przez nią do Sądu Okręgowego w Warszawie powództwa o przeniesienie własności nieruchomości oraz składane w toku postępowania zeznania, iż zamierza powrócić do nieruchomości, którą opuściła w związku z zachowaniem matki B. S. oraz siostry A. B. . W piśmie procesowym z dnia 23 września 2022 r. B. S. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej. Zaprzeczyła, jakoby na A. S. wywierano jakikolwiek fizyczny bądź psychiczny nacisk nakierowany na opuszczenie przez nią nieruchomości w [...] oraz że skarżąca w zeznaniach deklarowała wolę powrotu. W ocenie uczestniczki postępowania wyprowadzka w rzeczywistości wiązała się z próbą uniknięcia czynności windykacyjnych oraz egzekucyjnych w związku z popełnionymi oszustwami. Do pisma dołączono kopię wyroku Sądu Rejonowego w [...] II Wydział Karny z dnia 27 listopada 2019 r., II K 1984/18, w którym skazano A. S. za wyłudzenie i usiłowanie wyłudzenia pożyczek na matkę B. S. oraz nieuprawnione posłużenie się danymi osobowymi matki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpatrywanej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania sądowego określone w art. 183 § 2 pkt 1-6 P.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów wyartykułowanych w podstawach skargi kasacyjnej. Oba zarzuty skargi kasacyjnej, choć mają charakter procesowy i materialny, są przedmiotowo ze sobą powiązane. A. S. twierdzi, że Sąd pierwszej instancji przyjął błędną podstawę wyroku (art. 151 P.p.s.a.), gdyż niezasadnie oddalił skargę, która zasługiwała na uwzględnienie (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.), a to wobec dopuszczenia się przez organy naruszenia przepisów z zakresu postępowania wyjaśniającego w administracji (art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a.). Zdaniem skarżącej nie wzięto pod uwagę, że wniosła ona do Sądu Okręgowego w Warszawie powództwo o przeniesienie własności nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...] oraz nie uwzględniono jej oświadczeń o tym, co było przyczyną opuszczenia lokalu. W tym kontekście miało zdaniem A. S. dojść też do naruszenia regulacji materialnoprawnej, to jest art. 35 u.e.l. Przepis ten zastosowano w sytuacji, gdy opuszczenie przez nią lokalu nie było dobrowolne, ale podyktowane chęcią uniknięcia konfliktu z matką i siostrą (w tym zapewnienia spokoju dzieciom). Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne. Dalszy wywód należy rozpocząć od podkreślenia, co zaznaczono na wstępie części merytorycznej niniejszego uzasadnienia, że Naczelny Sąd Administracyjny orzeka w granicach skargi kasacyjnej. Oznacza to, że nie rozpoznaje sprawy sądowoadministracyjnej w całokształcie, lecz koncentruje się na zagadnieniach wywiedzionych jako sporne w ramach podniesionych zarzutów. A. S. , w zakresie zagadnień dowodowych, wskazując na naruszenie przez organy art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. zaznaczyła, że sprawę należałoby inaczej ocenić uwzględniając fakt, że wystąpiła z powództwem do Sądu Okręgowego w Warszawie oraz, że opuszczenie przez nią lokalu nie było dobrowolne i nie ma charakteru trwałego. Skarżąca nie zakwestionowała innych ustaleń. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał za bezsporne, że do opuszczenia przez skarżącą lokalu położonego przy ul. [...] w [...] doszło [...] sierpnia 2017 r., a aktualnym miejscem pobytu (przynajmniej faktycznie) jest Pruszków ul. [...] . Odnosząc się do argumentów skarżącej Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że różne trudności życiowe, często związane z relacjami z bliskimi, mogą powodować, że dana osoba – z lokalu dotychczas będącego miejscem jej pobytu stałego – postanawia się wyprowadzić, na przykład, aby odseparować się od zwaśnionych członków rodziny. Doświadczenie życiowe uczy, że choć z reguły wyprowadzka nie następuje pod przymusem rozumianym jako fizyczne wyrzucenie z lokalu albo podstępne utrudnienie do niego dostępu przez osobę trzecią, to jednak mimo to osobom opuszczającym lokal w opisanych warunkach towarzyszy zrozumiałe subiektywne przeświadczenie, że zmiana miejsca pobytu nie była dobrowolna ani zamierzona. Przedstawione wyżej okoliczności życiowe są trudne do oceny przez zewnętrznego obserwatora, a z takiej pozycji działa właśnie organ administracji (czy później sąd administracyjny). Wobec trudności dowodowych związanych z uchwyceniem elementu wolicjonalnego u osoby opuszczającej lokal w orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowano pewne metody kwalifikacji określonych zachowań. Przyjmuje się, że osoba objęta postępowaniem o wymeldowanie manifestuje zamiar powrotu do lokalu, czyli zarazem brak zamiaru opuszczenia go, jeżeli w rozsądnym terminie od momentu opuszczenia lokalu podejmuje działania nakierowane na przywrócenie stanu zamieszkania w nim. Może mieć to, w zależności od sytuacji, formę działań faktycznych (fizyczny powrót do lokalu) albo prawnych (powództwo bezpośrednio nakierowane na przywrócenie utraconego posiadania albo wniosek o zabezpieczenie możliwości zamieszkania w lokalu). Jeżeli natomiast osoba, która opuściła lokal, w rozsądnym terminie nie powraca do niego, a gdy to jest niemożliwe, nie korzysta ze środków prawnych nakierowanych na przywrócenie stanu zamieszkania w nim, to wówczas przyjmuje się za domniemany stan przeciwny – to jest, że osoba pogodziła się z pobytem stałym poza lokalem i opuszczenie lokalu może być ostatecznie traktowane w tym sensie za dobrowolne. W niniejszej sprawie A. S. , choć twierdzi, że w jej subiektywnym przekonaniu wyprowadzce z lokalu w [...] towarzyszył rodzaj przymusu wywołanego konfliktem rodzinnym, to jednak nie podjęła działań nakierowanych na uregulowanie zaistniałej sytuacji i zapewnienie faktycznej możliwości powrotnego zamieszkania w nim. Nie wywiodła też środków prawnych bezpośrednio nakierowanych na przywrócenie stanu takiego zamieszkania. Środkiem takim nie jest powództwo, na które powołała się w skardze kasacyjnej. Kopia pozwu do Sądu Okręgowego w Warszawie znajduje się na k. 67-74 akt administracyjnych organu pierwszej instancji. Wynika z niego, że jest to pozew o zapłatę, a A. S. i jej partner oczekują przede wszystkim od B. S. uiszczenia kwoty [...] zł z tytułu nakładów poczynionych przez nich na jej gruncie. Dopiero jako wniosek drugorzędny przedstawili żądanie przeniesienia na ich rzecz prawa własności nieruchomości położonej w [...] , co w kontekście charakteru prawnego roszczenia głównego jawi się jako rodzaj alternatywnego rozliczenia z pozwaną. Pozew nie zawiera żądania przywrócenia utraconego posiadania lokalu (budynku) ani także żądania zabezpieczenia możliwości zamieszkiwania w nim. W takich okolicznościach należy przyjąć, że A. S. opuściła lokal przy ul. [...] w [...] w sposób zamierzony, zaakceptowała ten stan i powinno to skutkować jej wymeldowaniem z tego dotychczasowego miejsca pobytu stałego. Naczelny Sąd Administracyjny zdaje sobie sprawę, że skarżącej, gdy opuszczała lokal, towarzyszyło zapewne poczucie przymusu związanego z relacjami rodzinnymi, jednakże wobec faktu, iż z upływem czasu nie podjęła ona działań faktycznych ani środków prawnych nakierowanych bezpośrednio na realny powrót do Piastowa, uznać należało, iż zamiaru powrotu do lokalu nie podtrzymała. W tym miejscu trzeba jeszcze raz podkreślić, że żądanie główne pozwu, na który powoływała się w skardze kasacyjnej, to zapłata za nakłady poniesione w związku z budową domu na gruncie pozwanej. Oczekuje ona więc przede wszystkim rozliczenia się przez matkę z uzyskanych korzyści, a nie wprowadzenia jej na powrót w stan posiadania lokalu. Na marginesie można wskazać, że jeżeli w wyniku procesu prowadzonego przed Sądem Okręgowym w Warszawie doszłoby do przeniesienia własności spornego budynku na rzecz A. S. i w dalszej perspektywie do wprowadzenia jej w jego posiadanie, to wówczas perspektywicznie będzie ona także legitymowana do zameldowania się w budynku (jeśli by w nim ponownie zamieszkała). Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał zarzutów naruszenia art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. oraz art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. za trafne. Sądowi pierwszej instancji nie można bowiem skutecznie zarzucić, że uchybił wskazanym tu regulacjom nie uwzględniając faktu wywiedzenia przez skarżącą powództwa przez Sądem Okręgowym w Warszawie. Powództwo to, jak wyjaśniono, nie było nakierowane na przywrócenie posiadania lokalu w [...] , ale był powództwem o zapłatę, z alternatywnym tylko żądaniem przeniesienia własności. Z opisanych powodów nie można także uznać podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu materialnoprawnego dotyczącego naruszenia art. 35 u.e.l. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że A. S. , choć wprawdzie opuściła lokal w [...] w atmosferze konfliktu rodzinnego, to jednak ostatecznie swym zachowaniem dowiodła, że z takim stanem rzeczy pogodziła się (co wyjaśniono wyżej). Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną uznając, że jest ona pozbawiona usprawiedliwionych podstaw. Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 z późn. zm.), na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 27 czerwca 2022 r. (k. 178 akt sądowych).