II SA/Po 548/22

SENTENCJA Dnia 16 listopada 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 listopada 2022 roku sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 1 czerwca 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "Kolegium") decyzją z 1 czerwca 2022 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania A. G. (dalej: "strona") od decyzji Burmistrza K. (dalej: "Burmistrz") z 4 kwietnia 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie wydane zostało w następującym stanie faktycznym. Strona 15 marca 2022 r. wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną M. M.. W dniu 22 marca 2022 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy, w trakcie którego ustalono, że M. M. jest panną, osobą samotną, nie ma własnych dzieci, rodzice nie żyją. Siostrzenica jest jedyną osobą, która sprawuje opiekę nad niepełnosprawną. Burmistrz K. decyzją z 4 kwietnia 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "K.p.a."), a także art. 17, art. 20 ust. 1, ust. 2, art. 23 i art. 24 ust. 1, ust. 2a, ust. 4, art. 32 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej: "u.ś.r."), odmówił stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na ciotkę M. M.. Kolegium rozpatrując odwołanie wskazało, że odwołująca jako siostrzenica M. M. nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "K.r.o."), z którego istnieniem łączy się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest ona spokrewniona z ciotką w linii prostej, nie jest także jej rodzeństwem, a zatem nie wchodzi do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, co wyłącza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na jednoznaczną treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zw. z art. 128 K.r.o. SKO stwierdziło, że o przyznaniu prawa do rzeczonego świadczenia nie przesądza sam fakt sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, bez istnienia obowiązku alimentacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych, czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej kategorii osób. To nie rodzina decyduje komu z jej członków świadczenie to powinno być przyznane, a przepis prawa. W skardze skierowanej do tut. Sądu, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, skarżąca podniosła, że decyzja wydana została z naruszeniem prawa. Zdaniem skarżącej przy rozpatrywaniu sprawy nie uwzględniono celu ustawy, która ma wzmacniać więzi rodzinne, a także pomagać w wymagającej i czasochłonnej opiece nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Art. 17 ust. 1a pkt 1 w zw. z ust. 1 pkt 4 u.ś.r. odnosi się do osób powiązanych więzami krwi z osobą wymagającą opieki, będącymi jej dalszymi krewnymi. Skarżąca spełnia ten warunek, ponieważ z uwagi na brak innych członków rodziny osoby wymagającej opieki (jest to osoba samotna, która ma jedynie siostrę, która z uwagi na odległe miejsce zamieszkania ma z nią bardzo ograniczony kontakt) jest dla ciotki najbliższym członkiem rodziny. Ciotka skarżącej wymaga stałej, całodobowej opieki innych osób. Opiekę tę skarżąca sprawuje samodzielnie, wykonując obowiązek rodzinny. Z tego powodu nie może podjąć żadnego zatrudnienia. Nie ma podstaw, dla których skarżąca miałaby być traktowana gorzej, tylko przez niewystarczające więzi rodzinne, gdy wszystkie pozostałe warunki zostały spełnione. Skarżąca została zobligowana do opieki nad ciotką przez jej matkę, a swoją babcię, w jej ostatniej woli. Decyzja odmawiająca zasiłku pielęgnacyjnego osobie, która poświęca się dla dobra chorego członka rodziny tylko dlatego, że nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji względem osoby wymagającej stałej, codziennej opieki, jest dyskryminująca i niezgodna z zasadą równości wynikającą z art. 32 Konstytucji RP. Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać trzeba, że niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.) z uwagi na jej przedmiot oraz brak możliwości technicznych po stronie tut. Sądu, aby każdą ze spraw rozpoznać w rozsądnym terminie na rozprawie zdalnej, o czym strony zostały poinformowane. Ostatnio przywołany przepis stanowi, że przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Stanowi to wyjątek od przewidzianej w art. 10 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) zasady jawnego rozpoznawania spraw. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 1 czerwca 2022 r., nr [...], nie narusza ani prawa materialnego, ani przepisów postępowania w stopniu, który w świetle art. 145 § 1 P.p.s.a. dawałby podstawy do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Istota sporu do jakiego doszło w kontrolowanej sprawie sprowadza się do stwierdzenia, czy skarżącej zasadnie odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad M. M.. W sprawie bezsporne pozostaje, że skarżąca opiekę tę faktycznie sprawuje, jednak w ocenie Sądu prawidłowo przyjęto, że nie spełnia wszystkich ustawowych przesłanek pozwalających na przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. Ustalono bowiem, że na skarżącej, jako siostrzenicy osoby wymagającej opieki, nie spoczywa obowiązek alimentacyjny, przez co nie spełnia wymogu jaki w tym względzie wynika z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zgodnie z materialnoprawną podstawą wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, a więc powołanym już art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W przepisie tym ustawodawca wprost uzależnił zatem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy na osobie, która o to świadczenie się ubiega ciąży obowiązek alimentacyjny przewidziany przepisami K.r.o. Regulacja ta wyraźnie wobec tego ogranicza krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. Z tych względów dokonując wykładni omawianego przepisu należy odwołać się do unormowań K.r.o. w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Wskazać zatem trzeba, że legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera art. 128 K.r.o., zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Jak stanowi przy tym art. 617 § 1 K.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się wstępnych (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 K.r.o.). Stosownie do art. 27 K.r.o. obowiązek alimentacyjny spoczywa także na obu małżonkach, którzy zobowiązani są – każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych – przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Obowiązek alimentacyjny jednego małżonka wobec drugiego wyprzedza przy tym obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (por. art. 130 K.r.o.). Mając na uwadze przywołane powyżej regulacje K.r.o. uznać trzeba, że obowiązkiem alimentacyjnym ustawodawca obciąża małżonków, a także krewnych w linii prostej i rodzeństwo. Co za tym idzie dalsi niż rodzeństwo krewni w linii bocznej, jak również osoby niespokrewnione, nie są objęci obowiązkiem alimentacyjnym, a w konsekwencji nie mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. W orzecznictwie sądów administracyjnych obecnie jednolicie już się przyjmuje, że osoba która nie jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i to bez względu na to, czy faktycznie taką opiekę sprawuje (por. uchwała NSA z 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13, wyrok NSA z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2091/20, z 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2505/20 – wszystkie orzeczenia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej: https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodatkowo wskazać trzeba, że przepisy będące podstawą przyznania analizowanego świadczenia były przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno w wyroku z 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05 (OTK Seria A 2006 nr 10, poz. 151), jak i w wyrokach z 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 (OTK Seria A 2008 nr 6, poz. 107) oraz z 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/07 (OTK Seria A 2008 nr 6, poz. 109), Trybunał nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Celem regulacji jest, aby osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. W kontrolowanej sprawie bezsporne pozostaje i nie budzi wątpliwości tut. Sądu, że skarżąca jest siostrzenicą osoby wymagającej opieki, a więc krewną w linii bocznej trzeciego stopnia, nie zaliczając się tym samym ani do krewnych w linii prostej, ani do rodzeństwa tej osoby. Skarżąca nie wchodzi wobec tego do określonego przepisami K.r.o. kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wobec M. M.. Z tego też powodu w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad nią i zasadnie zaskarżoną decyzją świadczenia tego jej odmówiono. Skoro skarżąca nie jest objęta zakresem podmiotowym prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może odnieść zamierzonego skutku pozaprawna argumentacja, jaka przedstawiona została w uzasadnieniu skargi. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy pozostaje zwłaszcza to, że sprawowanie przez skarżącą opieki stanowi realizację jej zobowiązań rodzinnych, jak i to, że skarżąca jest najbliższym członkiem rodziny, który podjął się opieki nad osobą niepełnosprawną. Co więcej, przedstawiona powyżej wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie narusza zasad wyrażonych w art. 32 Konstytucji RP. Nie można, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne (traktując art. 32 Konstytucji RP jako samodzielne źródło roszczeń), wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Niedopuszczalne w tym względzie staje się sądowe uzupełnienie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych (por. wyrok NSA z 7 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 4353/18, CBOSA). Mając powyższe na uwadze, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalono skargę.