III KB 190/25

III KB 190/25 POSTANOWIENIE Dnia 10 lipca 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Paweł Kołodziejski po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 10 lipca 2026 r., z urzędu inicjatywy w przedmiocie wyłączenia SSN A.R. od udziału w sprawie o sygn. akt III KB 190/25, na podstawie art. 42 § 1 i 4 k.p.k. w zw. z art. 41 § 1 k.p.k. a contrario oraz art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. a contrario postanowił: stwierdzić brak podstaw do wyłączenia z urzędu SSN A.R. od udziału w sprawie o sygn. akt III KB 190/25. UZASADNIENIE Do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek SSA M.F. w trybie art. 42a § 13 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 334 ze zm.; dalej p.u.s.p.), który został zarejestrowany pod sygn. akt III KB 190/25 (k. 3-10v akt SN). Do rozpoznania przedmiotowego wniosku w Sądzie Najwyższym wylosowano następujący skład: SSN K.W. (przewodniczący, sprawozdawca), SSN T.D., SSN A.R., SSN D.D. oraz SSN K.G. (protokół z losowania z dnia 8 stycznia 2026 r. – k. 28-28v akt SN). III KB 190/25 2 Termin posiedzenia w przedmiocie rozpoznania sprawy o sygn. akt III KB 190/25 wyznaczono na dzień 3 marca 2026 r. (zarządzenie z 10 lutego 2026 r. – k. 30 akt SN). W piśmie z dnia 3 marca 2026 r. (k. 44-46 akt SN) SSN D.D., jako sędzia wyznaczony do rozpoznania sprawy o sygn. akt III KB 190/25 – powołując się na podstawę z art. 42 § 1 k.p.k. w zw. z art. 41 § 1 k.p.k. – wniósł o wyłączenie SSN A.R. od udziału w tej sprawie podnosząc, że sędzia ten został powołany do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej na mocy ustawy nowelizującej z 8 grudnia 2017 r. Wnioskodawca stwierdził, że SSN A.R. przy rozpoznawaniu wniosku SSA M.F. (również powołanego na urząd sędziego w ww. trybie) – złożonego na podstawie art. 42a § 13 p.u.s.p. – „zmuszony byłby do zajęcia stanowiska odnośnie do okoliczności, która także jego bezpośrednio dotyczy, albowiem jest związana z jego własną procedurą nominacyjną”. SSN D.D. podał, że nieuwzględnienie jego wniosku doprowadzi do sytuacji objętej zakazem nemo iudex in causa sua, a także naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy przez bezstronny i niezależny sąd ustanowiony ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, standardu konstytucyjnego (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), a także nienależytej obsady w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. W tym zakresie, na poparcie swojego stanowiska, odwołał się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r. (sygn. akt I KZP 2/22) oraz uchwały trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (sygn. akt BSA-I- 4110-1/20), akcentując, że ostatnia z tych uchwał ma status zasady prawnej i wiąże wszystkie składy Sądu Najwyższego. SSN D.D. wskazał, że przedmiotowy wniosek o wyłączenie sędziego „nie powinien być rozpoznany przez sąd mający w swoim składzie sędziego, który również został powołany do popełnienia urzędu na stanowisko sędziego przez Prezydenta RP na wniosek KRS, ukształtowanej przepisami ustawy nowelizującej z 8 grudnia 2017 r. (…)”. Pismo SSN D.D. zostało zarejestrowane w „Kontrolce rozstrzygnięć incydentalnych – Izba Karna” pod nr 1572. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: III KB 190/25 3 Zgłoszona inicjatywa w przedmiocie wyłączenia z urzędu SSN A.R., bowiem tak należało potraktować pismo SSN D.D. z dnia 3 marca 2026 r., nie mogła odnieść rezultatu oczekiwanego przez jej autora. Na wstępie wypada wyjaśnić, że przepis art. 42 § 1 k.p.k., regulujący tryb wyłączenia sędziego, jasno stanowi, że „wyłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu albo na wniosek strony”. Na gruncie tego przepisu w orzecznictwie i doktrynie wyrażono słuszny pogląd, iż w składach kolegialnych żądanie takiego wyłączenia nie może zostać złożone przez jednego członka składu w stosunku do innego. Z żądaniem w tym przedmiocie może wystąpić tylko sędzia, którego dotyczy okoliczność związana z wyłączeniem w realiach konkretnej sprawy, w przypadku zaistnienia okoliczności wskazujących na możliwość zmaterializowania się przesłanki, o której mowa w art. 41 § 1 k.p.k. (zob. postanowienie SN z dnia 30 listopada 2023 r., I Zo 81/22; postanowienie SN z dnia 15 grudnia 2023 r., I Zo 74/23; postanowienie SN z dnia 18 września 2024 r., II Zo 74/24; postanowienie SN z dnia 24 kwietnia 2026 r., V KO 187/25; postanowienie SN z dnia 24 kwietnia 2026 r., III KO 174/25; D. Świecki [w:] B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, Gdańsk 2026, art. 42). Natomiast sam wniosek o wyłączenie sędziego może zostać złożony wyłącznie przez stronę postępowania. Jeżeli zaś sędzia uznaje, że zachodzi przyczyna wyłączająca go z mocy art. 40 k.p.k., to w myśl art. 42 § 2 k.p.k. wyłącza się składając oświadczenie na piśmie do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia. Wobec tego – w świetle podstaw wyłączenia określonych zarówno w art. 41 § 1 k.p.k., jak też 40 § 1 k.p.k. (w istocie obu tych podstaw dotyczy pismo SSN D.D.) – sędzia wyznaczony do składu kolegialnego nie ma legitymacji do wystąpienia z wnioskiem bądź żądaniem o wyłączenie innego sędziego wyznaczonego do orzekania w tej sprawie. Niemniej jednak w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono zasługujący na aprobatę pogląd, że wyznaczony do składu sędzia może zasygnalizować potrzebę wyłączenia innego członka składu przez sąd z urzędu (zob. wyrok SN z dnia 4 czerwca 2013 r., II KK 7/13; uchwała SN [7] z dnia 6 kwietnia1989 r., WZP 1/89, OSNKW 1989/3–4, poz. 24; postanowienie z dnia 10 marca 1979 r., II KZ 25/79, OSNKW 1979/6, poz. 73; wyrok z dnia 21 kwietnia 2011 r., V KK 386/10, OSNKW III KB 190/25 4 2011/7, poz. 61; uchwała SN [7] z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, OSNK 2022, nr 6, poz. 22). Uznać przy tym trzeba, iż sama możliwość wyłączenia sędziego z urzędu odnosi się zarówno do instytucji iudex inhabilis (art. 40 k.p.k.), jak również iudex suspectus (art. 41 k.p.k.). Stąd też rzeczone pismo SSN D.D. (członka składu orzekającego) należało potraktować jako sygnalizację wyłączenia z urzędu SSN A.R. od udziału w sprawie o sygn. akt III KB 190/25. Przedstawione w omawianej inicjatywie okoliczności nie dają jednak podstaw do wyłączenia z urzędu SSN A.R. od udziału w wyżej wskazanej sprawie. Odnosząc się kolejno do podniesionych w tej sygnalizacji kwestii należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 41 § 1 k.p.k., „[s]ędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie”. Tym samym bezspornym jest, że oceny zaistnienia przesłanek wskazanych w ww. przepisie należy dokonywać każdorazowo w kontekście uwarunkowań konkretnego przypadku. Pochylając się zatem w tym kontekście nad treścią pisma SSN D.D. podkreślić należy, że wątpliwość co do bezstronności sędziego nie może być wywodzona z samych kwestii ustrojowych związanych z jego powołaniem i to niezależnie od tego w jakim okresie i z jakimi ułomnościami w procedurze nominacyjnej doszło to tego powołania (zob. m.in. postanowienie SN z dnia 31 października 2023 r., V KK 358/23). Podnoszone zarzuty nie mogą mieć bowiem charakteru abstrakcyjnego i odnosić się do całych grup powołanych sędziów (por. postanowienie SN z dnia 21 lutego 2025 r., IV KK 288/24). Powyższe stanowisko potwierdza wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 marca 2020 r., sygn. akt P 22/19, z którego wynika, że „[a]rt. 41 § 1 w związku z art. 42 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30), stosowany odpowiednio na podstawie art. 741 pkt 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 75) w zakresie, w jakim dopuszcza rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego z powodu wadliwości powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, w skład której wchodzą sędziowie wybrani na podstawie art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz. U. z 2019 r. poz. 84, 609, 730 i 914 oraz z 2020 r. poz. 190), jest niezgodny z art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji III KB 190/25 5 Rzeczypospolitej Polskiej”. Również z brzmienia art. 29 § 4 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 622; dalej: ustawa o SN), wynika, że „[o]koliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności”. Stąd też wyłączenie sędziego w trybie art. 41 § 1 k.p.k. jedynie z powodu okoliczności towarzyszących powołaniu na stanowisko sędziego, jest niedopuszczalne z mocy ustawy. Tym bardziej, że badanie kwestii niezawisłości i bezstronności sędziego w kontekście okoliczności towarzyszących powołaniu sędziego oraz jego postępowania po powołaniu w sposób szczególny reguluje ustawa o SN (art. 29 § 5 tej ustawy), stanowiąc tym samym lex specialis w stosunku do art. 41 § 1 k.p.k. i wyłączając możliwość badania określonych w niej przesłanek w ogólnej procedurze (zob. postanowienie SN z dnia 26 stycznia 2023 r., V KK 485/21). Jedynie na marginesie wypada nadmienić, że z normy zawartej w art. 29 § 5 w zw. § 7 ustawy o SN (abstrahując już od kwestii dotyczącej kategorii spraw, w których ustawodawca przewidział możliwość przeprowadzania wspomnianego testu niezawisłości i bezstronności – zob. art. 29 § 6 ustawy o SN) jednoznacznie wynika, że członek składu orzekającego nie posiada uprawnienia do uruchomienia tej szczególnej procedury testowej wobec innego sędziego, z którym uczestniczy w składzie wyznaczonym do rozpoznania konkretnej sprawy. Wykładnia wskazanych przepisów nie pozwala też przyjąć, aby ustawa przyznawała Sądowi Najwyższemu jakiekolwiek uprawienie do podejmowania w tym zakresie działań z urzędu. Odnosząc się natomiast do awizowanej w piśmie SSN D.D. bezwzględnej przesłanki odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w postaci nienależytej obsady sądu, która w ocenie autora sygnalizacji miałaby wystąpić w związku udziałem SSN A.R. w składzie rozpoznającym sprawę o sygn. akt III KB 190/25 należy wskazać, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego postrzeganie tej kwestii nie ma charakteru jednolitego i w tym zakresie ukształtowała się również odmienna linia orzecznicza (zob. m.in. postanowienie SN z dnia 13 grudnia 2021 r., II KZ 46/21; postanowienie SN z dnia 12 lipca 2022 r., III KK 222/22; postanowienie SN z dnia 3 listopada 2022 r., V KK 660/21; postanowienie SN z dnia 30 listopada 2022 r., II KK 468/21; III KB 190/25 6 postanowienie SN z dnia 28 grudnia 2022 r., IV KK 477/22; postanowienie SN z dnia 28 grudnia 2022 r., III KS 73/22; zarządzenie SN z dnia 8 lutego 2023 r., II KO 119/22; zarządzenie SN z dnia 7 listopada 2023 r., II KO 65/23; postanowienie SN z dnia 7 lutego 2024 r., III KK 499/23; postanowienie SN z dnia 13 lutego 2024 r., IV KK 576/23; postanowienie SN z dnia 28 marca 2024 r., IV KO 104/23; postanowienie SN z dnia 20 sierpnia 2024 r., IV KK 317/24; wyrok SN z dnia 26 listopada 2024 r., V KK 242/24). Przywołana zaś przez autora sygnalizacji uchwała trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt BSA I-4110-1/20 (OSNKW 2020, nr 2, poz. 7) została uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodną z art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji RP; art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 EKPCz (zob. wyrok TK z dnia 20 kwietnia 2020 r., sygn. akt U 2/20, OTK-A 2020, nr 61). W związku z powyższym, z dniem ogłoszenia rzeczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, uchwała ta nie wywiera skutków prawnych polegających na związaniu jej treścią składów orzekających Sądu Najwyższego. W myśl zaś art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, wyrok ten ma moc powszechnie obowiązującą i jest ostateczny. Żaden organ nie posiada uprawnień do weryfikacji oraz nierespektowania orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (zob. m.in. wyrok SN z dnia 22 sierpnia 2018 r., III PK 71/17; postanowienie SN z dnia 12 kwietnia 2021 r., I NZP 1/21; postanowienie SN z dnia 23 września 2021 r., IV KZ 37/21; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 2021 r., IV KO 86/21; zdanie odrębne sędziego SN D.K. do uzasadnienia postanowienia SN z dnia 14 marca 2023 r., III KK 435/22; wyrok SN z dnia 19 maja 2023 r., I KA 4/23; postanowienie SN z dnia 28 listopada 2023 r., I KK 162/23; postanowienie SN z dnia 2 lutego 2024 r., III KK 439/23). Z tych też względów udział w składzie orzekającym osoby powołanej na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, nie musi automatycznie zostać potraktowany jako bezwzględna przyczyna odwoławcza, a w konsekwencji w każdym przypadku skutkować koniecznością wyłączenia od rozpoznania sprawy (zob. m.in. postanowienie SN z III KB 190/25 7 dnia 28 listopada 2023 r., I KK 162/23; postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2023 r., I KK 162/23). Nadto nie można też stwierdzić, aby okoliczności wskazane w analizowanym piśmie przemawiały za złamaniem zasady nemo iudex in causa sua, co również podnosi autor sygnalizacji, mimo że wprost nie odwołuje się do dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. Zgodnie z tym przepisem sędzia ulega wyłączeniu z mocy prawa od udziału w sprawie, jeżeli „sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio”. Oczywiste jest, że przesłanka ta odnosi się nie tylko do sytuacji, w której sędzia byłby stroną postępowania, ale obejmuje też przypadki, gdy rozstrzygnięcie w przedmiocie procesu karnego wywiera bezpośredni wpływ na jego inne (np. cywilne, spadkowe) uprawnienia i interesy. Trzeba jednak wyjaśnić, że wykładnia językowa określenia „bezpośrednio” wskazuje, że chodzi tu o sprawę, która wprost ma związek z osobą sędziego. Będzie więc to sprawa, rozstrzygnięciem której sędzia jest osobiście zainteresowany. Zwrot „bezpośrednio”, którym posługuje się ustawodawca w powołanym przepisie oznacza zatem, że pomiędzy sprawą określonego sędziego, a jego osobą, nie ma ogniw pośrednich (zob. postanowienie SN z dnia 30 listopada 2023 r., I Zo 75/23; postanowienie SN z dnia 14 stycznia 2026 r., I KK 374/25; postanowienie SN z dnia 6 maja 2026 r., III KK 112/25; postanowienie SN z dnia 20 maja 2026 r., I Zo 70/25). Przenosząc te ogólne wskazania na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie sprawy o sygn. akt III KB 190/25, związane z rozpoznaniem wniosku sędziego sądu powszechnego złożonego w trybie art. 42a § 13 p.u.s.p, nie dotyczy bezpośrednio SSN A.R., a do realizacji przesłanki wyłączenia sędziego, o której mowa w art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., zaistnienie tego typu relacji – jak wyżej wskazano – jest wymagane. Wydane w przedmiotowej sprawie orzeczenie z udziałem SSN A.R. w żaden sposób nie będzie miało wpływu na sferę jego własnych uprawnień bądź obowiązków prawnych. Przyjęcie innego rozumowania, tj. zaproponowanego przez autora sygnalizacji w przedmiocie wyłączenia sędziego, wpływałoby na skład sądu, albowiem dawałoby możliwość doprowadzania do odsunięcia od orzekania znacznej liczby, a w skrajnych przypadkach, nawet wszystkich sędziów. Sąd Najwyższy podziela przy tym wielokrotnie wskazywany w judykaturze pogląd, iż inicjatywy w przedmiocie wyłączenia sędziego, w których podnoszona jest jedynie okoliczność o charakterze III KB 190/25 8 ustrojowym, nie wolno uwzględniać automatycznie z tego tylko powodu, iż przedmiot sprawy znajduje zastosowanie także do osób ją rozstrzygających. Bez zindywidualizowania podnoszonych okoliczności w aspekcie konkretnych faktów poddających się ocenie sądu, pozostają one w warstwie wyłącznie teoretycznej, niepowiązanej odpowiednio ani z konkretną sprawą, w której przedstawiono inicjatywę wyłączenia, ani z określonym sędzią, którego ta inicjatywa dotyczy (zob. m.in. postanowienie SN z dnia 21 czerwca 2023 r., IV KK 460/19; postanowienie SN z dnia 16 stycznia 2024 r., III KK 293/23; postanowienie SN z dnia 11 lipca 2024 r., IV KK 142/24; postanowienie SN z dnia 18 marca 2025 r., III KK 410/24). Zauważyć zresztą należy, że SSN A.R. nie jest sędzią sądu powszechnego, a zatem zarzut kierowany pod adresem SSA M.F. nie może być utożsamiany z jego sytuacją ustrojową. Nie ma tym samym żadnych podstaw do przyjęcia, że wskutek rozpoznania przedmiotowej sprawy z udziałem SSN A.R., mogłaby zostać naruszona zasada nemo iudex in causa sua. Mieć też należy na względzie, iż w orzecznictwie i doktrynie utrwalony jest pogląd, że przepis art. 40 k.p.k. ma charakter wyjątkowy. Oznacza to, że zawiera on zamknięty katalog okoliczności stanowiących przyczynę wyłączenia sędziego z mocy prawa i nie można stosować jego rozszerzającej interpretacji bądź analogii. Skoro przepis ten ma charakter zamknięty, wyklucza to możliwość wyłączenia sędziego z mocy prawa z innych powodów niż w tym przepisie wskazane. Przesłanki te nie mogą być uzupełniane w drodze zabiegów interpretacyjnych, zaś artykuł 40 k.p.k. podlega ścisłej wykładni (zob. m.in. postanowienie SN z dnia 14 listopada 2017 r., V KK 216/17; uchwała SN z dnia 19 listopada 1982 r., VI KZP 24/82, OSNKW 1983, nr 3, poz. 16; D. Świecki [w:] B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, Gdańsk 2026, art. 40). Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy stwierdził brak podstaw do wyłączenia z urzędu SSN A.R. od udziału w sprawie o sygn. akt III KB 190/25. [WB] [a.ł] III KB 190/25 9