I OW 82/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Jolanta Rudnicka (sprawozdawca) Sędziowie: sędzia NSA Marian Wolanin sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku powiatu mieleckiego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy powiatem mieleckim a miastem Rzeszów w przedmiocie wskazania jednostki samorządu terytorialnego właściwej w sprawie ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniej N.S. umieszczonej w rodzinie zastępczej postanawia wskazać powiat mielecki jako właściwy w sprawie. Wnioskiem z 22 kwietnia 2026 r. powiat mielecki zwrócił się do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość z miastem Rzeszów w przedmiocie wskazania jednostki samorządu terytorialnego właściwej w sprawie ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniej N.S. umieszczonej w rodzinie zastępczej. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że zastosowanie ma art. 191 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, ponieważ przesłanki z art. 191 ust. 4 zdanie pierwsze tej ustawy nie zostały spełnione. Orzeczenie o umieszczeniu małoletniej w rodzinie zastępczej nie zostało uchylone, lecz wygasło. W momencie wygaśnięcia pieczy zastępczej nie nastąpił powrót małoletniej do rodziny (matka miała zawieszoną władzę rodzicielską i przebywała w areszcie, a ojcostwo nie było prawnie ustalone). Małoletnia od 19.7.2023 r. przebywa cały czas u dziadków macierzystych. Zarówno ojciec, jak i matka nigdy nie przejęli faktycznej opieki nad małoletnią. W dniu 18.4.2025 r. ponownie umieszczono małoletnią N. w rodzinie zastępczej, jednak samo ponowne umieszczenie małoletniej w rodzinie zastępczej nie przesądza o zaistnieniu przesłanek z art. 191 ust. 4 zdanie pierwsze wskazanej ustawy, gdyż nie nastąpił powrót dziecka do rodziców (k. 3-5v. akt sądowych). W odpowiedzi na wniosek miasto Rzeszów wniosło o uznanie powiatu mieleckiego za właściwy do ponoszenia wydatków na opiekę i utrzymanie małoletniej N.S. umieszonej w pieczy zastępczej. W uzasadnieniu podniosło, że postanowieniem Sądu Rejonowego w Tarnobrzegu z 26.3.2024 r. dla małoletniej ustanowiono opiekę prawną sprawowaną przez dziadków macierzystych, co skutkowało objęciem dziecka pieczą w ramach stosunku prawnego opieki, a nie pieczy zastępczej. Jednocześnie, postępowanie dotyczące umieszczenia małoletniej w pieczy zastępczej zostało umorzone postanowieniem Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 5.4.2024 r., co potwierdza, że wcześniejsze umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej utraciło swoją podstawę prawną. Okoliczności te świadczą o tym, że doszło do powrotu dziecka do rodziny w rozumieniu przepisów ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Ustanowienie opieki prawnej oznacza bowiem objęcie dziecka opieką w ramach struktury rodzinnej, wynikającej z orzeczenia sądu opiekuńczego, i zastępuje wcześniejsze funkcjonowanie dziecka w systemie pieczy zastępczej (k. 29-30v. akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r. poz. 143 ze zm., dalej ppsa), sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej. Spór między organami jednostek samorządu terytorialnego, niemającymi wspólnego dla nich organu wyższego stopnia, jest sporem o właściwość, rozstrzyganym przez sąd administracyjny - art. 22 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2025 r. poz. 1691, dalej kpa). Rozstrzyganie sporów o właściwość, należących do sądów administracyjnych, objęte jest kognicją Naczelnego Sądu Administracyjnego, stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 ppsa. W sprawie zaistniał negatywny spór o właściwość, ponieważ oba organy uważają się za niewłaściwe do rozpoznania sprawy. Sprawa administracyjna dotyczy wskazania jednostki samorządu terytorialnego właściwej w sprawie ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniego umieszczonego w rodzinie zastępczej. Właściwość miejscową organów administracji w sprawach objętych przepisami ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2025 r. poz. 49, dalej uwrspz) reguluje art. 191 tej ustawy. Zgodnie z art. 191 ust. 1 uwrspz, powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej ponosi: 1) wydatki na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej albo rodzinnym domu dziecka; 2) średnie miesięczne wydatki przeznaczone na utrzymanie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym; 3) wydatki na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie. W myśl art. 191 ust. 2 uwrspz, jeżeli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały. Art. 191 ust. 3 uwrspz stanowi, że jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej. Stosownie do art. 191 ust. 4 uwrspz, w przypadku powrotu dziecka do rodziny i ponownego umieszczenia go w pieczy zastępczej, wydatki ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed ponownym umieszczeniem go w pieczy zastępczej. Przepisy ust. 2 i 3 stosuje się. Zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2026 r. poz. 795, dalej kc), miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (§ 1). Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (§ 2). Jak stanowi art. 27 kc, miejscem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszkania opiekuna. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że małoletnia, bezpośrednio przed umieszczeniem jej po raz pierwszy w pieczy zastępczej, zamieszkiwała wraz z matką, której przysługiwała wówczas pełnia władzy rodzicielskiej, w Rzeszowie. Ojcostwo dziecka w tym czasie nie było ustalone. Postanowieniem z 19.7.2023 r. III Nsm 1017/23 Sąd Rejonowy w Rzeszowie w trybie natychmiastowym umieścił małoletnią w rodzinie zastępczej u jej babci macierzystej – M.K., zamieszkałej pod adresem: ul. [...], w powiecie mieleckim (k. 6). Postanowieniem z 4.3.2024 r. III Nsm 511/23 Sąd Rejonowy w Tarnobrzegu zawiesił władzę rodzicielską matce małoletniej i ustalił miejsce pobytu dziecka przy jej dziadkach macierzystych (k. 8). Postanowieniem z 26.3.2024 r. III Nsm 89/24 Sąd Rejonowy w Tarnobrzegu ustanowił dla małoletniej opiekę prawną, powierzając obowiązki opiekuńcze dziadkom macierzystym dziecka – M.K. i Z.K. (k. 10). Postępowanie dotyczące umieszczenia małoletniej w pieczy zastępczej i pozbawienia władzy rodzicielskiej zostało umorzone postanowieniem Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 5.4.2024 r. III Nsm 1017/23 (k. 11). Tym samym, babcia macierzysta dziecka przestała pełnić funkcję rodziny zastępczej. W dniu 15.4.2024 r. L.W.S. uznał ojcostwo wobec małoletniej N. (k. 13v.) i tego dnia wygasła ustalona dla małoletniej opieka prawna dziadków macierzystych. Postanowieniem z 18.4.2025 r. III Nsm 147/25 Sąd Rejonowy w Tarnobrzegu zarządził umieszczenie małoletniej w spokrewnionej rodzinie zastępczej dziadków macierzystych, ustalając miejsce zamieszkania małoletniej w każdoczesnym miejscu zamieszkania rodziny zastępczej (k. 14). Postanowieniem z 27.5.2025 r. Sąd Rejonowy w Tarnobrzegu ograniczył władzę rodzicielską ojcu dziecka przez zarządzenie umieszczenia małoletniej w spokrewnionej rodzinie zastępczej dziadków macierzystych, ustalając miejsce zamieszkania małoletniej w każdoczesnym miejscu zamieszkania rodziny zastępczej (k. 16). Dziadkowie macierzyści małoletniej byli jej opiekunkami prawnymi od 26.3.2024 r. do wygaśnięcia opieki prawnej wskutek uznania ojcostwa przez L.W.S. w dniu 15.4.2024 r. Babcia macierzysta dziecka przestała pełnić funkcję rodziny zastępczej w dniu 5.4.2024 r., zaś ponownie umieszczono małoletnią w pieczy zastępczej 18.4.2025 r. Władza rodzicielska matki dziecka została zawieszona 4.3.2024 r., a władza rodzicielska ojca dziecka została ograniczona 27.5.2025 r. Uznanie ojcostwa przez L.W.S. nie oznaczało powrotu małoletniej N. do rodziny w osobie ojca, ponieważ uznanie to, a więc i uzyskanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, nastąpiło 15.4.2024 r., a więc po ustaniu pieczy zastępczej w dniu 5.4.2024 r. Mimo, że pełnia władzy rodzicielskiej przysługiwała ojcu dziecka do 27.5.2025 r., faktycznie małoletnia zamieszkuje z dziadkami macierzystymi nieprzerwanie od 19.7.2023 r. Ustanie pieczy zastępczej w dniu 5.4.2024 r. oznaczało w istocie powrót małoletniej do rodziny, za którą należy uznać jej opiekunów prawnych, tj. dziadków macierzystych. Powrót do opiekuna prawnego, po ustaniu pieczy zastępczej, jest traktowany jako powrót do domu. Opiekun prawny staje się przedstawicielem ustawowym dziecka. Zapewnia mu stałe środowisko opiekuńcze. Powrót dziecka do domu to przywrócenie go do środowiska rodzinnego. Obejmuje to zarówno powrót do rodziców biologicznych, jeżeli przysługuje im władza rodzicielska, jak i powrót do opiekuna prawnego, który przejął codzienną troskę o dziecko. W tej sytuacji, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, spełnione zostały obydwie przesłanki warunkujące uznanie, że wydatki na opiekę i wychowanie małoletniej N.S. winien ponosić powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed ponownym umieszczeniem go w pieczy zastępczej. Wskutek ustania pieczy zastępczej w dniu 5.4.2024 r. nastąpił powrót dziecka do rodziny w osobach jego opiekunów prawnych - dziadków macierzystych. W dniu 18.4.2025 r. małoletnia ponownie została umieszczona w pieczy zastępczej. Miejscem zamieszkania dziecka przed ponownym umieszczeniem go w pieczy zastępczej, było - zgodnie z art. 27 kc - miejsce zamieszkania jego opiekunów prawnych, tj. ul. [...], w powiecie mieleckim. Uznanie ojcostwa w dniu 15.4.2024 r., powodujące wygaśnięcie opieki prawnej dziadków macierzystych wobec małoletniej N., pozostawało bez znaczenia prawnego i faktycznego w niniejszym sporze. Łączne spełnienie obydwu przesłanek, o których stanowi art. 191 ust. 4 zdanie pierwsze uwrspz, przemawia za wskazaniem powiatu mieleckiego jako powiatu właściwego w sprawie ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniej N.S. umieszczonej w rodzinie zastępczej. Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 w zw. z art. 4 ppsa oraz art. 191 ust. 4 uwrspz w zw. z art. 27 kc, postanowił jak w sentencji.