II Ca 279/13

<p>Sygn. akt II Ca 279/13</p> <div> <h2>POSTANOWIENIE</h2> <p>Dnia 20 grudnia 2013 roku</p> <p>Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy</p> <p>w składzie:</p> <table> <colgroup> <col width="167"/> <col width="431"/> </colgroup> <tr> <td> <p>Przewodniczący:</p> </td> <td> <p>SSO Wiesława Buczek - Markowska</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>Sędziowie:</p> </td> <td> <p>SO Zbigniew Ciechanowicz</p> <p>SR del. Katarzyna Longa (spr.)</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>Protokolant:</p> </td> <td> <p>st. sekr. sąd. Dorota Szlachta</p> </td> </tr> </table> <p>po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2013 roku w <span class="anon-block">S.</span> </p> <p>sprawy z wniosku <strong> <!-- --> <span class="anon-block">K. L.</span> </strong> </p> <p>z udziałem <strong> <!-- --> <span class="anon-block">M. K.</span> i <span class="anon-block">A. S.</span> </strong> </p> <p>o stwierdzenie nabycia spadku po <span class="anon-block">S. L.</span> </p> <p>na skutek apelacji wniesionej przez uczestniczkę <span class="anon-block">M. K.</span> </p> <p>od postanowienia Sądu Rejonowego w Myśliborzu</p> <p>z dnia 17 grudnia 2012 r., sygn. akt I Ns 408/12</p> <p> <strong> <!-- -->uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w Myśliborzu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.</strong> </p> <p>Sygn. akt II Ca 279/13</p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>We wniosku z dnia 09 sierpnia 2012 r. <span class="anon-block">K. L.</span> wniósł o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej w dniu 15 czerwca 2012 r. <span class="anon-block">S. L.</span>, wskazując że zmarła pozostawiła testament spisany przez notariusza <span class="anon-block">G. M.</span> w tym samym dniu. Wnioskodawca wskazał, że w chwili śmierci była zamężna i pozostawiła dwoje dzieci: <span class="anon-block">M. K.</span> i <span class="anon-block">A. S.</span>.</p> <p>Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w Myśliborzu stwierdził, że spadek po <span class="anon-block">S. L.</span> zmarłej w dniu 15 czerwca 2012 r. w <span class="anon-block">D.</span>, ostatnio zamieszkałej w <span class="anon-block">D.</span> na podstawie testamentu notarialnego sporządzonego w dniu 15 czerwca 2012 r. przed notariuszem <span class="anon-block">G. M.</span> prowadzącym Kancelarię Notarialną w <span class="anon-block">D.</span>, rep. A 4097/2012 nabyły:</p> <p>- córka <span class="anon-block">M. K.</span> w udziale do ½ części;</p> <p>- córka <span class="anon-block">A. S.</span> w udziale do ½ części.</p> <p>Nadto Sąd ustalił, że wnioskodawca i uczestniczki każdy we własnym zakresie ponoszą koszty związane z ich udziałem w sprawie.</p> <p>Sąd ustalił, że w dniu 15 grudnia 2012 r. <span class="anon-block">S. L.</span> w swoim mieszkaniu przed notariuszem <span class="anon-block">G. M.</span> z Kancelarii Notarialnej w <span class="anon-block">D.</span> sporządziła testament, w którym do spadku powołała córki <span class="anon-block">M. K.</span> i <span class="anon-block">A. S.</span> w udziałach po ½ części. Sąd podniósł, że testament nie został odwołany ani zmieniony, zaś <span class="anon-block">S. L.</span> zmarła w dniu 15 grudnia 2012 r. i do kręgu spadkobierców ustawowych należą jej córki oraz mąż – wnioskodawca.</p> <p>Sąd Rejonowy wskazał, że wniosek zawierał żądanie stwierdzenia dziedziczenia w trybie testamentowym i na rozprawie w dniu 17 grudnia 2012 r. testament został otwarty i ogłoszony. Okoliczności sprawy zdaniem Sądu były bezsporne. Sąd nie miał racjonalnych powodów by odmówić prawdziwości zapewnieniu spadkowemu. Wiarygodności dokumentów w postaci aktów stanu cywilnego, nikt nie kwestionował. Sąd wskazał, że nie zgłoszono innych testamentów. W ocenie Sądu nie ujawniły się żadne okoliczności wskazujące by testament cechował się nieważnością z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 945;art. 945 § 1;art. 945 § 1 pkt. 1;art. 945 § 1 pkt. 2;art. 945 § 1 pkt. 3)">art. 945 § 1 pkt 1 – 3 k.c.</a> oraz żadne wskazujące na brak zdolności testowania zmarłej. W konsekwencji zgodnie z wolą spadkodawcy Sąd stwierdził, że spadek na mocy testamentu nabyły córki w udziałach po ½ części (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 959)">art. 959 k.c.</a>). O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 520;art. 520 § 1)">art. 520 § 1 k.p.c.</a> </p> <p>Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wywiodła uczestniczka <span class="anon-block">M. K.</span>, która wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i stwierdzenie, że nabycie spadku nastąpiło na mocy ustawy. Dodatkowo wniosła o przeprowadzenie postępowania dowodowego mającego na celu wykazanie stanu fizycznego i psychicznego spadkodawczyni w dacie sporządzenia testamentu. Apelująca podniosła, że składając zapewnienie spadkowe uznawała wolę swojej matki, by cały majątek został podzielony pomiędzy nią i jej siostrę. Składając zapewnienie spadkowe była przekonana, że nie ma innych czynności prawnych uszczuplających masę spadkową dokonanych w okresie 6 miesięcy przed śmiercią spadkodawczyni. O darowiźnie mieszkania położonego w <span class="anon-block">D.</span> <span class="anon-block">ul. (...)</span> dowiedziała się 17 grudnia 2012 r. Darowizna na rzecz siostry <span class="anon-block">E. S.</span> nastąpiła 7 dni przed śmiercią spadkodawczyni tj. 8 czerwca 2012 r. Apelująca podniosła, że testament został sporządzony w dniu śmierci spadkodawczyni, która od dłuższego czasu była pod działaniem silnych środków przeciwbólowych, w tym morfiny. Stan psychiczny i fizyczny spadkodawczyni uniemożliwiał swobodne złożenie oświadczenia, w tym rozporządzenia testamentowego. Apelująca na 2 dni przed śmiercią spadkodawczyni przebywała u niej. Kontakt z nią był utrudniony, traciła świadomość, nie była w stanie logicznie myśleć i jedynie komunikowała, że mają się z siostrą podzielić całym majątkiem. Zdaniem apelującej stan psychiczny spadkodawczyni uniemożliwiał jej sporządzenie w dniu śmierci testamentu, dlatego testament winien zostać uznany za nieważny na mocy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 645;art. 645 § 1;art. 645 § 1 pkt. 1)">art. 645 § 1 pkt 1 k.c.</a> </p> <p>Uczestniczka <span class="anon-block">A. S.</span> wniosła o oddalenie apelacji. Podniosła, że apelująca została telefonicznie poinformowana o sporządzeniu testamentu, zaś na posiedzeniu Sądu, testamentu nie kwestionowała; nie kwestionowała również stanu zdrowia matki. Natomiast wiedziała, że wolą matki jest by mieszkanie położone w <span class="anon-block">D.</span> stanowiło jej własność. Uczestniczka podkreśliła, że zarówno umowa darowizny i testament zostały sporządzone przez matkę, która w trakcie tych czynności miała pełną świadomość tego co czyniła.</p> <p>Wnioskodawca <span class="anon-block">K. L.</span> w odpowiedzi na apelację wniósł o jej uwzględnienie. Wnioskodawca wskazał, że w ostatnim miesiącu swojego życia spadkodawczyni nie była w stanie samodzielnie podejmować decyzji i przyjmowała regularnie mocne leki przeciwbólowe, takie jak morfina. Miała duże trudności w komunikowaniu się z członkami rodziny. Wnioskodawca oświadczył, że nie miał wiedzy o sporządzonym testamencie; dopiero później zorientował się, że został on sporządzony w dniu śmierci. Testament uważa za nieważny, gdyż został on sporządzony w takim stanie zdrowia spadkodawczyni, w którym nie była ona w stanie napisać ani wyrazić swojej ostatniej woli.</p> <p> <strong> <!-- --> Sąd Okręgowy zważył, co następuje: </strong> </p> <p>Apelacja zasługiwała na uwzględnienie.</p> <p>W ocenie Sądu Okręgowego w przedmiotowej sprawie zachodzi konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, z tego względu, że koniecznym jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości celem rozpoznania wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej <span class="anon-block">S. L.</span>. Rozstrzygnięcie w sprawie zostało wydane w oparciu o zapewnienie spadkowe złożone przez <span class="anon-block">M. K.</span>. W treści protokołu zostało zaznaczone, że pozostali nie kwestionują ważności testamentu i zgadzają się z wolą spadkobierczyni. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji przeprowadzone postępowanie ograniczył do odebrania zapewnienia spadkowego, do czego uprawniał go przepis <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 671)">art. 671 k.p.c.</a> i nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego.</p> <p>Przepis <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 670)">art. 670 k.p.c.</a> stanowi, że sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. W szczególności bada, czy spadkobierca pozostawił testament, oraz wzywa do złożenia testamentu osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje. Jeżeli testament zostanie złożony, sąd dokona jego otwarcia i ogłoszenia. Natomiast <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 671;art. 671 § 1)">art. 671 § 1 k.p.c.</a> stanowi, że za dowód, że nie ma innych spadkobierców, może być przyjęte zapewnienie złożone przez zgłaszającego się spadkobiercę.</p> <p>w postępowaniu w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po oznaczonej, objętej wnioskiem, zmarłej osobie fizycznej (spadkodawcy) związanie sądu rozpoznającego taką sprawę dotyczy tylko i wyłącznie osoby spadkodawcy. Natomiast w pozostałym zakresie sąd ma pełną swobodę rozstrzygania, kto jest spadkobiercą, na jakiej podstawie prawnej, a jeżeli ustali, że jest więcej niż jeden spadkobierca po oznaczonym spadkodawcy, to w jakich udziałach ustaleni spadkobiercy dziedziczą spadek, czyli ogół praw i obowiązków cywilnoprawnych zmarłego (spadkodawcy) istniejących w dacie jego śmierci (w dacie otwarcia spadku). Ta swoboda orzekania oznacza, że sąd spadku, niezależnie od wniosków i żądań uczestników postępowania, ma obowiązek wydania orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku zgodnego z jednej strony z normami prawa materialnego, w szczególności objętymi przepisami <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (księga 4)">księgi czwartej ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny</a>, a z drugiej strony zgodnego z wynikami postępowania dowodowego przeprowadzonego w takiej sprawie.</p> <p>O ile w stosunku do spadkobierców powołanych do dziedziczenia z mocy ustawy wystarczające jest ustalenie pokrewieństwa w zakresie wskazanym w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 931;art. 932;art. 933;art. 934;art. 935;art. 936;art. 937)">art. 931 – 937 k.c.</a> oraz okoliczności wyłączających poszczególne osoby od dziedziczenia, o tyle w przypadku stwierdzenia, że spadkodawca pozostawił testament, konieczne jest jego otwarcie i ogłoszenie oraz zbadanie ewentualnych zarzutów co do ważność testamentu według treści przepisów <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ()">kodeksu cywilnego</a>, a po ustaleniu spadkobierców powołanych do dziedziczenia z mocy testamentu – zbadanie okoliczności wyłączających lub ograniczających ich zdolność spadkobrania.</p> <p>W niniejszej sprawie na konieczność oceny ważności testamentu przedstawionego przez wnioskodawcę wpływa chociażby fakt, iż dokument ten został sporządzony w dniu śmierci spadkodawczyni, co w świetle <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 945;art. 945 § 1;art. 945 § 1 pkt. 1)">art. 945 § 1 pkt 1 k.c.</a> wymaga zbadania, czy okoliczność ta rodzi wątpliwości co do zdolności spadkodawczyni do sporządzenia testamentu. Na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego wnioskodawca i uczestniczki nie zgłaszali żadnych zarzutów w tej mierze.</p> <p>Zdaniem Sądu Okręgowego, za koniecznością uchylenia przedmiotowego postanowienia i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania przemawia fakt, że Sąd I instancji nie rozpoznał – choć bez własnej winy, co zostało już podkreślone – istoty sprawy o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej <span class="anon-block">S. L.</span>. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie „istoty sprawy” odnosi się do jej aspektu materialnego, a nierozpoznanie istoty zachodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, a więc gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 18 czerwca 2013 roku, I ACa 306/2013, LexPolonica nr 6960459; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2012 roku, V CSK 260/2011, LexPolonica nr 4934975;</p> <p>Sąd Rejonowy nie dopełnił w rozpoznawanej sprawie wszelkich możliwych czynności mających na celu ustalenie, czy testament sporządzony w dniu śmierci spadkodawczyni jest testamentem ważnym. Treść zapewnienia spadkowego złożonego przez uczestniczkę dała jedynie podstawy do przyjęcia, że spadkodawczyni sporządziła testament, zaś do kręgu spadkobierców ustawowych należy ona, jej siostra i wnioskodawca. Podkreślenia wymaga, że zapewnienie o treści złożonej przez uczestniczkę potwierdził wnioskodawca oraz druga z uczestniczek. Jednakże ci ostatni nie zostali uprzedzeni o treści <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 671;art. 671 § 3)">art. 671 § 3 k.p.c.</a> </p> <p>Wskazać należy, że rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd pierwszej instancji nie ułatwiła postawa uczestniczek oraz wnioskodawcy, którzy na etapie postępowania I instancyjnego nie kwestionowali ważności testamentu. Znamienne jest, że uczestnicy postępowania oraz wnioskodawca nie zostali pouczeni o treści przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 381)">art. 381 k.p.c.</a> oraz <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 945)">art. 945 k.c.</a> </p> <p>Natomiast Sąd Rejonowy zupełnie pominął, że spadkodawczyni zmarła w dniu sporządzenia testamentu, co w ocenie Sądu Okręgowego nakładało na Sąd obowiązek większej wnikliwości i ustalenia, czy testament jest ważny. Nie ulega wątpliwości, że ocena ważności testamentu ma decydujące znaczenia dla określenia rzeczywistego kręgu spadkobierców <span class="anon-block">S. L.</span>, a więc rozpoznania istoty sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. Zadanie to należy do kognicji sądu spadku. Przyjęcie innego stanowisko i rozstrzyganie istoty sprawy przez Sąd Okręgowy prowadziłoby do pozbawienia uczestników postępowania kontroli odwoławczej zapadłego orzeczenia w zakresie ustaleń faktycznych i dokonanej oceny dowodów, co sprzeciwiałoby się obowiązkowi zapewnienia stronie dwuinstancyjnego postępowania.</p> <p>Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 945;art. 945 § 1)">art. 945 § 1 k.p.c.</a>, testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony: w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, pod wpływem groźby.</p> <p>Podstawowym kryterium oceny ważności testamentu, jako czynności prawnej jest istnienie po stronie testatora woli testowania (animus testandi). Brak tej woli przesądza o tym, że czynność prawna jednostronna na wypadek śmierci (testament) w ogóle nie została dokonana (nie zostało złożone oświadczenie woli). Cytowany wyżej przepis przewiduje trzy wady oświadczenia woli testatora: brak świadomości lub swobody przy składaniu oświadczenia woli, błąd oraz groźbę.</p> <p>Uczestniczka w apelacji powołała okoliczności świadczące o wystąpieniu pierwszej z wad. Śmierć spadkobierczyni, która była leczona i poddawana chemioterapii, w dniu sporządzenia testamentu, wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego.</p> <p>Mając powyższe na uwadze, Sąd II instancji doszedł do przekonania, iż orzeczenie pierwszoinstancyjne jest nieprawidłowe i nie może się ostać. Dlatego w oparciu o przepis <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 4)">art. 386 § 4 k.p.c.</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 361)">art. 361 k.p.c.</a> i <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 13;art. 13 § 2)">art. 13 § 2 k.p.c.</a> zaskarżone postanowienie zostało uchylone i sprawę przekazano Sądowi Rejonowemu w Myśliborzu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi na mocy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 108)">art. 108 k.p.c.</a> rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.</p> <p>Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji winien przede wszystkim przeprowadzić postępowanie dowodowe w celu ustalenia tezy, w myśl której testament sporządzony przez spadkodawczynię jest nieważny. Ponadto mając na uwadze, że strony postępowania występują w sprawie bez zawodowych pełnomocników (pełnomocnictwo udzielone zostało przez <span class="anon-block">M. K.</span> wyłącznie do reprezentowania przed Sądem Okręgowym) Sąd winien stosownie do przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 5)">art. 5 k.p.c.</a> udzielać niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych.</p> </div>