I OSK 687/19

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 grudnia 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 707/18 w sprawie ze skargi D.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 707/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę D.K. (dalej, jako: "skarżący") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] marca 2018 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. po rozpatrzeniu wniosku skarżącego reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego L.K. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z [...] stycznia 2018 2016 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z późn. zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w tym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Zaznaczył, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Odmawiając przyznania tego świadczenia organ stwierdził, że J.K. – zmarły ojciec dziecka nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponieważ nie zostało udowodnione, że kiedykolwiek podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniu emerytalnemu lub rentowemu, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił, że z dokumentacji zgromadzonej w aktach wynika, iż ojciec dziecka pobierał rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2013 r. poz. 982, z późn. zm. zm.). Ustawa ta nie przewiduje prawa do renty rodzinnej dla członków rodziny pozostałych po zmarłym. Na powyższą decyzję D.K. reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego L.K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Sąd I instancji zaskarżonym wyrokiem skargę oddalił. Podniósł, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Z kolei, wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był, zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie powyższych przesłanek przez zmarłego ojca dziecka. Ustawa o emeryturach i rentach z FUS wprowadza szczególną regulację pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, lecz pozostawia przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Decyzja uznaniowa nie jest jednak dowolna. Ograniczona jest rygorami wymienionymi w art. 83 ust. 1 tej ustawy. Jednym z niezbędnych warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wymóg, aby wnioskodawca, w tym przypadku ojciec dziecka, był osobą ubezpieczoną. W sytuacji ubiegania się o rentę rodzinną w drodze wyjątku, spełnienie tego warunku odnoszone jest bowiem do osoby zmarłej. Analiza akt sprawy nie pozostawia wątpliwości, że J.K. nigdy nie podlegał ubezpieczeniom emerytalno – rentowym w ZUS i dlatego nie mógł zostać uznany za osobę ubezpieczoną w rozumieniu przepisu art. 4 pkt 13 o emeryturach i rentach z FUS. To z kolei powoduje, że nie był on adresatem normy prawnej określonej przepisem art. 83 ust. 1 tej ustawy, a mając na względzie pochodny charakter wnioskowanego świadczenia, adresatami powyższej normy nie są również pozostali po niej członkowie rodziny. W ocenie Sądu, organ prawidłowo także zwrócił uwagę, że z dokumentacji zgromadzonej w aktach wynika, że ojciec skarżącego pobierał rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej. Ustawa ta nie przewiduje jednak prawa do renty rodzinnej dla członków rodziny pozostałych po zmarłym, a przedmiotowe uregulowanie ustawowe nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sąd dodał, że przepis art. 15 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej wymieniający enumeratywnie wszystkie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które znajdują odpowiednie zastosowanie w sprawach nieuregulowanych ustawą o rencie socjalnej, nie odsyła do odpowiedniego stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Oznacza to, że osobie uprawnionej do renty socjalnej, jak i pozostałym po nim członku rodziny, nie przysługuje świadczenie przewidziane ww. przepisem prawa. Nadto podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników, nie wyczerpuje przesłanki art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którą za ubezpieczonego na potrzeby tej ustawy uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu lub rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Z tego względu krótkotrwałe podleganie ubezpieczeniu w KRUS nie ma żadnego wpływu na prawo do świadczeń z FUS i nie powoduje powstania przymiotu osoby ubezpieczonej. Brak spełnienia przez ojca dziecka wymogu bycia osobą ubezpieczoną wyłącza możliwość przyznania jego dziecku jakiegokolwiek świadczenia w drodze wyjątku, w tym renty rodzinnej. Okoliczność ta przesądza o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z rozstrzygnięciem tym skarżący nie zgodził się i wywiódł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżając wyrok w całości zarzucił obrazę norm procesu w związku z obrazą prawa materialnego, poprzez błędne pominięcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, właściwej w zastosowaniu ustawy o rentach i emeryturach z FUS, w szczególności w związku z błędną interpretacją art. 4 pkt 13 tej ustawy. Mając powyższe na względzie wniesiono o: - uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, - "zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez orzeczenie zgodnie z przedmiotem powództwa, to jest przyznanie renty w drodze wyjątku, czemu odpowiada dotychczasowe stanowisko procesowe powoda". W uzasadnieniu podniesiono, że żadna norma prawa nie wyklucza realizacji świadczenia z FUS, dla osoby objętej uprzednio ubezpieczeniem z KRUS. Przeciwnie zgodnie z dyspozycją art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie jest wykluczonym stosowanie ustawy do rolników. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwione podstaw, a wyrok odpowiada prawu. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej, jako: "P.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 P.p.s.a., zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Przed odniesieniem się do jej zarzutów zauważyć należy, że w myśl art. 182 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, którą ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie ziściły się te warunki odstępstwa od zasady jawności, a rozprawa przed Naczelnym Sądem Administracyjnym byłaby zbędna. Przepis art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten wymienia kumulatywne warunki przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jak już wyjaśnił to Sąd I instancji, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mógł przyznać przedmiotowe świadczenie konieczne jest łączne spełnienie wszystkich wymienionych w nim przesłanek. Każda z przesłanek podlega osobnej ocenie przez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu, bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. Z powyższego wynika, że w omawianej kategorii spraw decydujące znaczenie ma przede wszystkim status osoby, której przedmiotowe świadczenie ma być przyznane. Świadczenie to niewątpliwie finansowane jest z budżetu państwa, ale ma charakter ubezpieczeniowy, a nie socjalny. Adresowane jest więc tylko do ubezpieczonych lub pozostałych po nich członków rodziny. Chodzi tu przy tym o ubezpieczonego, którego definicję legalną zawiera art. 4 pkt 13 ustawy, stanowiąc, że ubezpieczonym jest osoba podlegająca ubezpieczeniom emerytalno - rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed wejściem w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Ubezpieczonym w tym znaczeniu jest zatem osoba, która kiedykolwiek podlegała jednemu z ubezpieczeń określonych w tym przepisie, z wyłączeniem tylko ubezpieczenia społecznego rolników, które jest nadal odrębne i nieobjęte przepisami o systemie ubezpieczeń społecznych. Podleganie zatem ubezpieczeniu w KRUS wyklucza skorzystanie z prawa do świadczeń z FUS. Nie można bowiem uznać, iż osoba podlegająca ubezpieczeniu społecznemu rolników jest ubezpieczonym w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W tym zakresie stanowisko Sądu I instancji należy uznać za prawidłowe. Jak wynika z akt sprawy zmarły ojciec dziecka nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a pobierał rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej. Przepis art. 15 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej wymienia enumeratywnie wszystkie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które znajdują odpowiednie zastosowanie w sprawach nieuregulowanych ustawą o rencie socjalnej, przy czym nie odsyła do odpowiedniego stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wynika z tego, że osobie uprawnionej do renty socjalnej, jak i pozostałym po niej członkom rodziny, nie przysługuje świadczenie przewidziane ww. przepisem prawa. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą sprawę podziela w tym zakresie stanowisko przytoczone przez Sąd I instancji, a wyrażone w wyroku NSA z dnia 15 czerwca 2016 r. sygn. akt I OSK 3314/15. Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, iż zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odpowiada prawu, a skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw. Z tego powodu, Naczelny Sąd Administracyjny działając w oparciu o art. 184 P.p.s.a., orzekł o jej oddaleniu.