II FSK 1650/20

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia WSA (del.) Marek Olejnik (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 grudnia 2019 r. sygn. akt III SA/Wa 1468/19 w sprawie ze skargi J.S. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności byłego prezesa zarządu za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okresy rozliczeniowe od kwietnia do września 2014 r. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od J.S. na rzecz Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 1.Zaskarżonym wyrokiem z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Wa 1468/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J.S. (dalej jako "Skarżący") na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności byłego prezesa zarządu za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okresy rozliczeniowe od kwietnia do września 2014 r. Wyrok jest dostępny na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/, dalej "CBOSA". 2.Stanowiska stron w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. 2.1. Skargę kasacyjną od ww. wyroku WSA w Warszawie do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł Skarżący, który zaskarżył ten wyrok w całości. Sformułował także wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania zrzekając się jednocześnie rozprawy. Zaskarżonemu wyrokowi Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. : 1/ art. 116 Ordynacji podatkowej przez błędną wykładnię polegająca na uznaniu, że w stanie faktycznym objętym postępowaniem Skarżący jako przesłankę egzoneracyjną winien wskazać złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości a nie wniosku o uchylenie układu. 2/ art.304 ust 2 prawa upadłościowego i naprawczego w wersji obowiązującej w 2014 roku) - poprzez brak zastosowania 3/ art.293 ust 2 prawa upadłościowego i naprawczego (w wersji obowiązującej w 2014 roku) - poprzez brak zastosowania. W ocenie Skarżącego zaskarżone orzeczenie opiera się na błędnym założeniu, iż w sytuacji gdy Skarżący (jako członek zarządu spółki, wobec której zatwierdzono układ w postępowaniu upadłościowym) w sytuacji, gdy w czasie wykonywania tego układu nie wykonuje bieżących zobowiązań podatkowych (w tym wypadku zobowiązań wobec PFRON) winien złożyć kolejny wniosek o ogłoszenie upadłości - i tylko takie działanie stanowiłoby przesłankę egzoneracyjną w rozumieniu art. 116 Ordynacji podatkowej. W następnej kolejności autor skargi kasacyjnej przytacza treść art.293 (z komentarzem Feliksa Zedlera oraz Zdzisława Świebody, bez podania źródła z którego pochodzą) oraz art.304 prawa upadłościowego i naprawczego. 2.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania. 3. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, zważył co następuje: 3.1. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie mimo częściowo błędnego uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji. Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 193 zd. drugie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej "p.p.s.a.") uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera jedynie ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w sytuacji, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zd. pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny może sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań oceniających zarzuty postawione wobec zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji. 3.2. W związku z treścią skargi kasacyjnej podkreślenia wymaga, że w świetle art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna jest sformalizowanym środkiem prawnym i powinna czynić zadość nie tylko wymaganiom przewidzianym dla pisma w postępowaniu sądowym, lecz także właściwym dla niej wymaganiom konstrukcyjnym. W szczególności formalizm ów wiąże się z powinnością prawidłowego skonstruowania podstaw kasacyjnych, co obejmuje zarówno obowiązek ich przytoczenia, jak i uzasadnienia. Aby skarga kasacyjna mogła być przedmiotem merytorycznego rozpoznania, ma wskazywać konkretny przepis prawa materialnego naruszonego przez sąd ze wskazaniem, na czym, zdaniem strony skarżącej, polegała niewłaściwa wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie tego przepisu przez sąd, jaka powinna być wykładnia właściwa lub jaki inny przepis powinien być zastosowany, a także na czym polegało naruszenie przepisów postępowania sądowego i jaki istotny wpływ na wynik sprawy (treść orzeczenia) mogło ono mieć (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny nie analizuje tejże sprawy po raz kolejny w jej całokształcie, związany jest natomiast wskazanymi w skardze kasacyjnej podstawami, gdyż to one nadają kierunek kontroli i badania zgodności z prawem kwestionowanego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego. Wymaga to zatem prawidłowego i precyzyjnego określenia podstaw kasacyjnych, wyraźnego wskazania na przepisy, których naruszenia strona upatruje w kwestionowanym orzeczeniu sądu pierwszej instancji, z uwzględnieniem konkretnych jednostek redakcyjnych (artykułu, paragrafu, ustępu itd.) przepisów prawa (por. wyroki NSA z: 29 marca 2018 r. I FSK 13/18, 19 września 2017 r., I FSK 126/16; 29 września 2017r., I FSK 868/16; 19 października 2017 r., II GSK 1701/17; opubl. CBOSA). Uzasadnienie podstaw kasacyjnych powinno natomiast szczegółowo wskazywać do jakiego, zdaniem skarżącego, naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego doszło i na czym to naruszenie polegało, a w przypadku zarzucania uchybień przepisom procesowym należy dodatkowo wykazać, iż to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie podstaw kasacyjnych powinno wskazywać na trafność sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów, a zatem nawiązywać do przepisów prawa, których naruszenie strona skarżąca zarzuca sądowi pierwszej instancji. 3.3. W świetle powyższych uwag stwierdzić trzeba, że złożona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna nie spełnia wszystkich wymogów określonych w wymienionych przepisach p.p.s.a., tj. art. 174 pkt 1 oraz art. 176. Autor skargi kasacyjnej wskazał na naruszenie art.116 Ordynacji podatkowej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 800, ze zm., dalej "O.p.") przy czym nie określił o jaką jednostkę redakcyjną tego przepisu mu chodzi, a przypomnieć należy, że składa on się z paragrafów, przy czym paragraf pierwszy składa się z punktów (1-2), zaś w ramach punktu pierwszego występują litery a) i b). Z uzasadnienia skargi kasacyjnej oraz wskazanych naruszeń art.304 ust 2 oraz art.293 ust 2 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2009 r. Nr 175 poz. 1361 ze zm. w brzmieniu obowiązującym w 2014 r., dalej jako "p.u.n.") wynika, że Skarżący kwestionuje stanowisko Sądu pierwszej instancji, że jako członek zarządu spółki, wobec której zatwierdzono układ w postępowaniu upadłościowym w sytuacji, gdy w czasie wykonywania tego układu spółka nie wykonuje bieżących zobowiązań zobowiązany był do złożenia kolejnego wniosku o ogłoszenie upadłości aby uwolnić się od odpowiedzialności na podstawie art.116 O.p. mimo, że przepisy p.u.n. nie przewidują takiej możliwości. Na wstępie należy zauważyć, że analogiczne zagadnienie dotyczące odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art.299 k.s.h. było przedmiotem oceny przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 lipca 2019 r. sygn. II CSK 528/18 (opubl. LEX nr 2714766). Z uwagi na zbieżność regulacji art.116 O.p. z art.299 O.p. w zakresie przesłanek egzoneracyjnych odpowiedzialności członka zarządu za zobowiązania spółki Naczelny Sąd Administracyjny podzielając zawarte w nim stanowisko będzie w dalszej części odwoływał się do zawartej w nim argumentacji. 3.4. W p.u.n. realizowana jest zasada jedności i ciągłości postępowania upadłościowego, obejmującego - w miejsce dwu odrębnych postępowań - dwie formy tego samego postępowania upadłościowego w postaci upadłości z możliwością zawarcia układu i upadłości likwidacyjnej. Stosownie do art. 14 ust. 1 p.u.n. ogłoszenie upadłości dłużnika z możliwością zawarcia układu następowało w razie uprawdopodobnienia, że w drodze układu wierzyciele zostaną zaspokojeni w wyższym stopniu, niż zostaliby zaspokojeni po przeprowadzeniu postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku dłużnika. W określonej sytuacji majątkowej i gospodarczej dłużnika za celowe uznawano więc umożliwienie upadłemu kontynuowania po zatwierdzeniu układu swej działalności gospodarczej. Ponieważ upadły w zakresie określonym w postanowieniu o upadłości mógł sprawować zarząd swoim majątkiem (art. 51 ust. 1 pkt 3 p.u.n.), to istniała szansa na pozyskanie środków na pokrycie zobowiązań bez konieczności likwidacji majątku upadłego. Z zasady jedności postępowania upadłościowego wywodzono, że uwolnienie się członka zarządu spółki z o.o. od odpowiedzialności na podstawie art.116 O.p. czy też art. 299 k.s.h. następowało w razie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w każdej z ww. postaci. Nie oznacza to jednak, że działania lub zaniechania upadłego następujące po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu powinny pozostawać bez wpływu na perspektywę przypisania członkowi zarządu takiej odpowiedzialności. Mimo założenia o ciągłości postępowania upadłościowego, nie powinny być bowiem pominięte normatywne uwarunkowania zmiany dotychczasowego sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego - na formę zmierzającą do likwidacji majątku upadłego. Po uprawomocnieniu się postanowienia zatwierdzającego układ zakończone postępowanie upadłościowe przestawało się toczyć, a sytuacja ulegała zmianie dopiero w razie uchylenia układu spowodowanego niewykonywaniem jego postanowień przez dłużnika albo wówczas, gdy było oczywiste, że układ nie będzie wykonany. Zgodnie z art. 304 u.p.n. sąd w takiej sytuacji uchylał układ, zmieniał postanowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego lub umarzał postępowanie upadłościowe z uwagi na przesłanki określone w art.361 p.u.n. (jeżeli majątek dłużnika pozostały po wyłączeniu z niego przedmiotów majątkowych dłużnika obciążonych hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania). 3.5. Stosownie do art. 304 u.p.n., wydając postanowienie o uchyleniu układu, sąd jednocześnie otwiera zakończone postępowanie, przy jak wskazano już powyżej może je umorzyć na podstawie art.361 p.u.n. W art. 304 ust. 2 u.p.n. uregulowano natomiast następstwa otwarcia zakończonego postępowania upadłościowego, które są takie same, jak ogłoszenie upadłości (art. 304 ust. 2 zd. 1 u.p.n.), z tą różnicą, że w postępowaniu tym mogą uczestniczyć wierzyciele, których wierzytelności powstały po ogłoszeniu upadłości. Postępowanie przywrócone z powodu uchylenia układu nie jest postępowaniem nowym, zupełnie odrębnym od uprzednio zakończonego po zatwierdzeniu układu. W tym zakresie trzeba uznać za zasadne stanowisko Skarżącego, że błędnie Sąd pierwszej instancji uznał, że mógł on złożyć przed wydaniem postanowienia o uchyleniu układu kolejny wniosku o ogłoszenie upadłości spółki. Nie ma to jednak wpływu na wynik sprawy bowiem Skarżący nie wykazał, że złożył we właściwym czasie wniosek o uchylenie układu i ogłoszenie upadłości likwidacyjnej. Uznanie, że po uchyleniu układu dochodzi do kontynuacji wszczętego uprzednio postępowania upadłościowego, nie pozbawia bowiem tego etapu, czyli upadłości w celu likwidacji, swoistych cech, które mają znaczenie dla podstaw stosowania art.116 O.p. czy też art. 299 § 2 k.s.h. Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2015 r. Sąd Rejonowy uchylił układ przyjęty w toku postępowania upadłościowego, otworzył zakończone postępowanie upadłościowe, a następnie je umorzył z uwagi na brak możliwości pokrycia z majątku upadłego kosztów postępowania upadłościowego. Z postanowienia Sądu, wynika, iż spółka nie regulowała zobowiązań wobec PFRON, ale również nie pokryła kosztów postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu za okres od dnia ogłoszenia upadłości, tj. od dnia 28 czerwca 2010 r. do dnia zakończenia postępowania, to jest do dnia 14 maja 2012 r., które wyniosły 5 145 034 zł - w tym: kwota 2 265 310 zł wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, kwota 1 429 940 zł wobec Urzędu Skarbowego z tytułu podatku VAT, kwota 1 434 604 zł tytułem zaległych wynagrodzeń wypłaconych ze środków FGŚP oraz kwota 18 180 zł tytułem zaległych wynagrodzeń pracowniczych. Złożenie przez Skarżącego wniosku o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, nawet gdyby miało miejsce we właściwym czasie, stanowiłoby przesłankę egzoneracyjną tylko w odniesieniu do odpowiedzialności związanej ze stanem faktycznym, na którego tle powstała poprzednio konieczność wystąpienia z wnioskiem. Jeśli natomiast spółka po zatwierdzeniu układu ponownie znalazła się w sytuacji aktualizującej powinność złożenia wniosku, tym razem o uchylenie układu i ogłoszenie upadłości likwidacyjnej, to niepodjęcie tych działań, adekwatnych do aktualnego stanu spółki, stwarzało możliwość orzeczenia o odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art.116 §1 pkt 1 O.p. Funkcją art. 116 O.p. jest ochrona Skarbu Państwa przed nierzetelnym postępowaniem osób reprezentujących spółkę. Gdyby przyjąć odmienne stanowisko, to realizacja tego celu miałaby charakter iluzoryczny. Zarząd dłużnika mógłby bowiem uchylać się od wykonania układu bądź nie zgłaszać odpowiedniego wniosku mimo stwierdzenia niewykonalności układu, będąc przy tym z góry zwolnionym od odpowiedzialności. 4. Z powyższych przyczyn skarga kasacyjna, jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw, została przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalona na podstawie art. 184 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art.204 pkt 1 tej ustawy.