IV SA/Wr 428/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Sędziowie: sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 listopada 2020 r. sprawy ze skargi R. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej oddala skargę w całości. UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent W. ustalił R. Z. opłatę za pobyt W. B. w Domu Pomocy Społecznej dla osób przewlekle psychicznie chorych we W. przy ul. [...] [...] w następujący sposób: od dnia 1 października 2018 r. do dnia 31 marca 2019 r. w wysokości 424,70 zł, od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 30 kwietnia 2019 r. w wysokości 391,10 zł, od dnia 1 maja 2019 r. w wysokości 435,50 zł miesięcznie, płatną do dnia 25 -go każdego miesiąca za miesiąc bieżący. Organ pierwszej instancji wyjaśnił, że babka strony W. B. od dnia 23 maja 2016 r. przebywa w Domu Pomocy Społecznej we W. przy ul. [...] [...]. Pomimo licznej korespondencji kierowanej do strony w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ustalającego sytuację osobistą, rodzinną, dochodową, majątkową (pismo z dnia 23 października 2018 r., z dnia 14 stycznia 2019 r., z dnia 15 kwietnia 2019 r.) strona nie nawiązała współpracy z organem. Pisma z prośbą o kontakt z pracownikiem socjalnym celem sporządzenia wywiadu środowiskowego po raz kolejny zostały wysłane do strony w dniach 22 sierpnia 2019 r. i 11 października 2019 r. W związku z brakiem współpracy strony z organem, w dniu 12 grudnia 2019 r. została sporządzona umowa nr [...], w której ustalono wysokość opłat strony za pobyt babki w Domu Pomocy Społecznej. Umowa nie została podpisana i odesłana przez stronę do organu. Dalej organ wyjaśnił, że sytuację majątkową zobowiązanego T. M. ustalono na podstawie wywiadu środowiskowego i wydano stosowną decyzję. Pozostałym 7 osobom zobowiązanym z uwagi na brak współpracy z organem ustalono opłatę na podstawie art. 61 ust. 2e ustawy o pomocy społecznej proporcjonalnie w wysokości 1/7 kwoty brakującej do pełnego kosztu utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej. Koszt utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej we W. przy ul. [...] [...] wynosił w 2018 r. - 3.439,37 zł, w 2019 r. - 3.565,26 zł. Decyzją z dnia [...] ustalono W. B. opłatę za pobyt od dnia 23 maja 2016 r. w wysokości 135,42 zł, a od dnia 1 czerwca 2016 r. w wysokości 466,44 zł miesięcznie, a decyzją z dnia [...] ustalono opłatę od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 30 kwietnia 2019 r. w wysokości 827,55 zł, a od dnia 1 maja 2019 r. w wysokości 516,75 zł miesięcznie. Różnica między miesięcznym kosztem utrzymania w DPS a opłatą wnoszoną przez babkę strony w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 31 marca 2019 r. wynosiła 2.972,93 zł, od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 30 kwietnia 2019 r. wynosiła 2.737,71 zł, a od dnia 1 maja 2019 r. wynosi 3.048,51 zł miesięcznie. Wobec powyższego należy stronie ustalić opłatę w następujący sposób: od dnia 1 października 2018 r. do dnia 31 marca 2019 r. w wysokości 424,70 zł, od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 30 kwietnia 2019 r. w wysokości 391,10 zł, od dnia 1 maja 2019 r. w wysokości 435,50 zł miesięcznie, tj. w wysokości różnicy między miesięcznym kosztem utrzymania w DPS a opłatą, którą wnosi babka strony i inne osoby zobowiązane. W odwołaniu strona wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając: - błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że strona jest w stanie ponieść opłatę w ustalonej wysokości, wobec braku zbadania sytuacji materialnej w drodze wywiadu środowiskowego, - naruszenie prawa materialnego: art. 61 ust. 1 i ust. 2, art. 64 pkt 2, art. 64a i art. 7 ustawy o pomocy społecznej, - naruszenie norm prawa procesowego: art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., - arbitralne wybranie adresata decyzji przez organ z kręgu osób wymienionych w art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Strona wskazała, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż nie wyraziła zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Nie doręczono jej także wcześniej wydanej decyzji dotyczącej skierowania podopiecznej do domu pomocy społecznej, a także decyzji dotyczącej umieszczenia w domu pomocy społecznej, pozbawiając stronę możliwości wyrażenia opinii, co do spełnienia przesłanek z art. 7 ustawy o pomocy społecznej, co do zasadności umieszczenia jej babki w domu pomocy społecznej. Ponadto według strony, organ arbitralnie określił stronę jako adresata wydanej decyzji. Strona nie ma możliwości ustalenia, w jaki sposób i przy przyjęciu, jakich przesłanek ustalono obowiązek ponoszenia opłat przez pozostałe osoby z kręgu zobowiązanych. Strona podniosła również, że występują przesłanki do zwolnienia jej z opłat w myśl art. 64 pkt 2 ustawy, a mianowicie występują uzasadnione okoliczności, które skutkować winny odstąpieniem przez organ administracyjny od obciążenia strony obowiązkiem partycypowania w kosztach utrzymania babki w domu pomocy społecznej. Babka nie uczestniczyła bowiem w wychowaniu strony, cedując obowiązki rodzicielskie na dziadka. Porzuciła rodzinę i przez wiele lat nie utrzymywała kontaktów z jej członkami do tego stopnia, że wnuki jej nie znają. Natomiast uzasadnienie decyzji nie zawiera wyjaśnienia podstawy faktycznej decyzji w myśl art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. SKO zauważyło, że organ pierwszej instancji wielokrotnie podejmował starania zmierzające do ustalenia sytuacji dochodowej, majątkowej i zawodowej strony w drodze rodzinnego wywiadu środowiskowego. Strona nie odbierała jednak kierowanych do niej pism, doręczonych zastępczo. Pisma te były kierowane na aktualny adres korespondencyjny strony. Dlatego też, wobec braku współpracy ze strony osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty wystąpiła podstawa do zastosowania uproszczonego trybu ustalenia tej opłaty, określonego w art. 61 ust. 2e ustawy o pomocy społecznej. Kwotę opłaty wyznacza się w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby zobowiązane. Uwzględniwszy opłatę wnoszoną przez mieszkańca DPS i przez jedną z osób zobowiązanych ustaloną po przeprowadzeniu u tej osoby wywiadu środowiskowego, organ pierwszej instancji pozostałą kwotę opłaty podzielił pomiędzy siedem osób, które nie wzięły udziału w wywiadach środowiskowych ani nie podpisały umowy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca zarzuciła, że decyzja SKO narusza zasady współżycia społecznego, ponieważ chroni interes osoby uprawnionej, nie zasługujący na ochronę, kosztem interesu zobowiązanego. Skarżąca wskazała, że nie poczuwa się do obowiązku opłacania pobytu babki w DPS, ponieważ babka nie wywiązywała się ze swoich obowiązków rodzinnych i nie uczestniczyła w życiu wnuków. Babka porzuciła męża i trójkę dzieci, w tym matkę skarżącej, i wyprowadziła się do swojego partnera. W kwietniu 1985 r. dziadkowie otrzymali rozwód, a babka zrzekła się wówczas prawa do wychowywania dzieci na rzecz byłego małżonka. Babka zerwała kontakty ze swoimi dziećmi i nie przekazywała żadnych pieniędzy, w tym zasądzonych alimentów. Matka skarżącej razem z siostrą prowadziła gospodarstwo domowe dla rodziny i opiekowała się młodszym bratem. W późniejszym czasie matka skarżącej i jej rodzeństwo wspierali babkę rzeczowo i finansowo, ponieważ nie miała pieniędzy na jedzenie. Utrzymywali również zwierzęta babki. Dopiero w 2007 r. babka otrzymała bardzo niską emeryturę, ponieważ przepracowała tylko około 15 lat i nadal musiały ją wspierać dzieci. Według skarżącej, poza przepisami prawa istnieją jeszcze zasady etyczne, z którymi sprzeczne jest obciążanie dzieci i wnuków kosztami pobytu w DPS matki i babki, która nie opiekowała się dziećmi i nie płaciła na nie alimentów. Dlatego skarżąca wniosła o zwolnienie jej z obowiązku opłacania pobytu babki w DPS z uwagi na jej naganny stosunek do matki skarżącej oraz brak jakichkolwiek więzi emocjonalnych i kontaktów z babką. Dopuszczalne jest bowiem oddalenie powództwa o alimenty ze względu na niezgodność żądania z zasadami współżycia społecznego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga w rozpatrywanej sprawie jest nieuzasadniona. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji, utrzymującej w mocy decyzję organu pierwszej instancji ustalającą stronie wysokość opłaty za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej, stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm.), dalej u.p.s. Zgodnie z art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3 )gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (art. 61 ust. 1 u.p.s.). Na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej (...) ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości, przy czym opłata ta nie powinna być zwiększana w przypadku gdy jedna z osób jest zwalniana z odpłatności z mocy prawa lub z powodów, o których mowa w art. 64, art. 64a albo art. 64b. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2 (art. 61 ust. 2e u.p.s.). Wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia (art. 61 ust. 2f u.p.s.). W rozpatrywanej sprawie, różnica między miesięcznym kosztem utrzymania w DPS a opłatą wnoszoną przez babkę strony w okresie od 1 października 2018 r. do dnia 31 marca 2019 r. wynosiła 2.972,93 zł, od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 30 kwietnia 2019 r. wynosiła 2.737,71 zł, a od dnia 1 maja 2019 r. wynosi 3.048,51 zł miesięcznie. Na mocy art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. do wniesienia pozostałej części opłaty zobowiązani są zstępni babki strony, którymi są jej dzieci i wnuki (8 osób). Sytuację materialną jednego z synów mieszkanki DPS ustalono na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego i wydano stosowną decyzję. Pozostałym 7 osobom zobowiązanym ustalono opłatę na podstawie art. 61 ust. 2e u.p.s. proporcjonalnie w wysokości 1/7 kwoty brakującej do pokrycia pełnego kosztu utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej. W ocenie Sądu opłata obciążająca skarżącą została słusznie ustalona na podstawie art. 61 ust. 2e u.p.s. Nie ulega bowiem wątpliwości, że skarżąca odmówiła zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. - w aktach znajduje się wzór umowy nr 199/N/DPIN/2019 z dnia 12 grudnia 2019 r., przesłanej do skarżącej wraz z pismem organu z dnia 17 grudnia 2019 r., w którym zawarto prośbę o podpisanie umowy i odesłanie jej w terminie 3 dni (przesyłka dwukrotnie awizowana). Skarżąca, nie odesłała podpisanego egzemplarza umowy organowi, co słusznie zinterpretowano jako odmowę zawarcia przesłanej umowy. Skarżąca również nie wyraziła zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego - co potwierdzają pisma organu z prośbą o kontakt z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z dnia: 23 października 2018 r. (przesyłka dwukrotnie awizowana), 14 stycznia 2019 r. (przesyłka dwukrotnie awizowana), 15 kwietnia 2019 r. (przesyłka dwukrotnie awizowana), 22 sierpnia 2019 r. (przesyłka dwukrotnie awizowana), 11 października 2019 r. (przesyłka dwukrotnie awizowana) oraz adnotacja urzędowa z dnia 7 lutego 2020 r. odnośnie pozostawienia w skrzynce pocztowej prośby o pilny kontakt z pracownikiem socjalnym. W tej sytuacji różnicę pomiędzy pełnym kosztem utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkankę DPS organ zasadnie podzielił proporcjonalnie na siedem osób zobowiązanych do uiszczania pozostałej części opłaty. Wobec powyższego na uwzględnienie nie zasługuje zarzut skarżącej dotyczący naruszenia zasad współżycia społecznego przez uwzględnienie interesu osoby umieszczonej w DPS, który nie zasługuje na ochronę, kosztem interesu zobowiązanej do uiszczania opłat. Organy pomocy społecznej przy wydawaniu decyzji ustalających wysokość opłat za pobyt w DPS zobowiązane są bowiem do przestrzegania przepisów prawa, w tym przepisów ustawy o pomocy społecznej, nie są natomiast uprawnione do orzekania zgodnie z zasadami współżycia społecznego, w odróżnieniu od sądu powszechnego w sprawach alimentacyjnych. Jednocześnie należy wyjaśnić, że przepisy ustawy o pomocy społecznej przewidują możliwość zwolnienia osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty z obowiązku uiszczania opłaty. Stosownie do art. 64a u.p.s. osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej. Natomiast zgodnie z art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli m. in.: 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu. W celu wszczęcia postępowania o zwolnienie z opłaty osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty winna złożyć stosowny wniosek do organu, który ustalił wysokość opłaty. Postępowanie o zwolnienie z opłaty jest bowiem postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości. Odrębność ta polega na tym, że najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku (wyrok NSA z dnia 6 czerwca 2017 r., I OSK 649/16, dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach NSA pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie jednolicie wskazuje się, że zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może dotyczyć sytuacji, w której osoba zobowiązana wnosi opłatę - a więc zarówno osoba, jak i wysokość opłaty została już wcześniej ustalona w stosownej decyzji zgodnie z przepisami ustawy. W rozpoznawanej sprawie ani organy ani tym bardziej sąd administracyjny nie miały zatem podstaw do analizy ustawowych przesłanek zwolnienia od opłaty, bowiem jest to okoliczność podlegająca badaniu w odrębnym postępowaniu. Mając na uwadze powyższe, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.