II FZ 1351/13

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA (del.) Grażyna Nasierowska, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. S. i H. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 11 października 2013 r. sygn. akt I SA/Kr 545/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skarg Z. S. i H. S. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w Krakowie z dnia 23 marca 2009 r. nr [...], [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. postanawia - oddalić zażalenie - UZASADNIENIE Postanowieniem z 11 października 2013 r., sygn. akt I SA/Kr 545/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wnioski Z. S. oraz H. S. o przyznanie prawa pomocy. Przedstawiając stan sprawy Sąd I instancji podał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych na etapie skargi kasacyjnej, skarżący wskazali, że prowadzą gospodarstwo domowe wspólnie z córką A. S. ur. w 1991 r. oraz synem R. S. ur. w 1994 r. Skarżący – Z. S. z tytułu umowy o pracę uzyskuje dochód w wysokości 1.600 zł brutto miesięcznie. W 2012 r. uzyskał on dochód w łącznej wysokości 6.398,30 zł. H. S. oraz A. S. są osobami bezrobotnymi, a R. S. jest uczniem trzeciej klasy szkoły średniej. Miesięczne wydatki rodziny wynoszą 692,16 zł i obejmują: podatek rolny – 20,50 zł, opłatę za odpady komunalne – 15 zł, opłatę melioracyjną – 4,42 zł, ubezpieczenie budynków – 9,67 zł, składkę na ubezpieczenie w KRUS – 125 zł, opłatę za telefon – 146,39 zł, opłatę za energię elektryczną – 157,86 zł, opłatę za gaz – 116,57 zł, opłatę za internet – 35 zł, ubezpieczenie dwóch samochodów - 61,75 zł. Z. S. jest właścicielem samochodu osobowego marki Audi (1.9 tdi, kombi) rok prod. 1994, a H. S. jest właścicielką samochodu osobowego marki Fiat Punto, rok prod. 1995. Oboje też wydzierżawiają od M. S. nieruchomość rolną o pow. 2,1348 ha. Ponadto umową darowizny, zawartą dnia 24 czerwca 2013 r., Skarżący darowali swojemu synowi R. S. dwie nieruchomości o pow. 0,02 ha oraz o pow. 0,1109 ha, położone w L., gmina B. a także lokal mieszkalny o pow. 66,73 m², składający się z trzech pokoi, kuchni i pomieszczeń przynależnych. Postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2013 r. referendarz sądowy oddalił wnioski o przyznanie prawa pomocy. Skarżący złożyli w terminie sprzeciw, podtrzymując dotychczasowe twierdzenia w przedmiocie swojej sytuacji materialnej. Nadto wskazali, że nie przedłożyli wyciągów z rachunków bankowych, gdyż ich nie posiadają. H. S. nie przedłożyła zeznania podatkowego, gdyż nie osiąga dochodów i nie rozlicza się z urzędem skarbowym. W uzasadnieniu postanowienia, Sąd I instancji w pierwszej kolejności wskazał, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa, a w efekcie do innych podatników, których ta pomoc obciąży. Sąd I instancji stwierdził, że z przedstawionych przez skarżących danych wynika wprawdzie, że obecnie ich dochodem jest tylko wynagrodzenie za pracę Z. S. w wysokości około 1.600 zł brutto, przy wydatkach stałych na opłacenie samych mediów 600 zł (w tym telefon i internet około 200 zł), lecz nie jest to pełny opis obrazujący ich sytuację finansową. Sąd I instancji wskazał bowiem na majątek skarżących w postaci dzierżawionego gospodarstwa rolnego (o powierzchni 2,1 ha, w tym dzierżawiony dom w którym zamieszkują, z umowy dzierżawy nie wynika przy tym, aby ponosili jakikolwiek czynsz dzierżawny), a także szereg nieruchomości (dwie działki oraz lokal mieszkalny), których skarżący wyzbyli się w czerwcu 2013 r. darując je na rzecz dorosłego syna. Zdaniem Sądu I instancji, majątek nieruchomy, którego skarżący wyzbyli się w trakcie toczącego się postępowania sądowego, o wartości wielokrotnie przekraczającej wysokość wpisu od skargi kasacyjnej (750 zł) mógł posłużyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki w okolicznościach braku bieżących środków finansowych, czy też przynieść inne pożytki. Sąd I instancji zwrócił również uwagę, że obecnie właścicielem tych nieruchomości jest syn skarżących, który jak wynika ze złożonego oświadczenia pozostaje z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. W zażaleniu na powyższe postanowienie – błędnie zatytułowanym przez pełnomocnika "sprzeciwem" – wniesiono o jego zmianę, poprzez zwolnienie skarżących z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. W uzasadnieniu pełnomocnik podniósł, ze z uwagi na trudną sytuację finansową skarżący nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. Jedynym żywicielem rodziny jest Z. S.. Jego niskie zarobki nie pozwalają na poczynienie oszczędności, czy też zaciągniecie kredytu na opłatę sądową. Zdaniem pełnomocnika, odmowa prawa pomocy w rozpoznawanej sprawie stoi w sprzeczności z ratyfikowanymi przez Polskę międzynarodowymi konwencjami zapewniającymi prawo do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., dalej - "P.p.s.a."), zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja ta jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe.(por. M. Niezgódka-Medek (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka- Medek, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi. Komentarz, W-wa 2009, str. 696). Zawarte w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. sformułowanie "nie jest w stanie ponieść" oznacza okoliczności obiektywne, a więc sytuację, w której przy największej staranności podmiot inicjujący postępowanie sądowe nie może bez uszczerbku utrzymania kosztów ponieść. To, czy wnoszący skargę jest w stanie ponieść koszty, musi być ocenione przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności związanych z gospodarowaniem środkami finansowymi realnie możliwymi do wykorzystania na pokrycie kosztów sądowych, a więc nie tylko występujących w dniu składania skargi. Podkreślenia wymaga bowiem to, że od odpowiedzialnej osoby należycie dbającej o swoje interesy można wymagać, by w przypadku toczącego się wobec niej postępowania podatkowego a następnie sądowoadministracyjnego brała pod uwagę ewentualną konieczność dochodzenia swoich praw przed sądem, a co za tym idzie, zabezpieczenia na ten cel stosownych oszczędności, oczywiście w miarę możliwości nie przekraczających granicy stworzenia ryzyka uszczerbku utrzymania koniecznego strony i jej rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że skarżący możliwości takie posiadali. Podkreślenia wymaga, że skarżący posiadali majątek – dwie nieruchomości (działki) i lokal mieszkalny – którego wyzbyli się w czerwcu 2013 r. na rzecz swojego pełnoletniego, uczącego się jeszcze syna. Wobec tego, że ich posiadanie w chwili obecnej mogłoby umożliwić skarżącym zadośćuczynienie powinnościom związanym z prowadzonym postępowaniem sądowym, za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego należy ocenić usiłowanie obciążenia przedmiotowymi kosztami budżetu państwa, a w ostatecznym rozrachunku jego obywateli. W orzecznictwie sądowym ponadto utrwalony jest już pogląd, że strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem (postanowienia NSA z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I FZ 152/10, z dnia 16 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 326/08, z dnia 10 kwietnia 2013 r. sygn. akt II FZ 28/13). Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.