II SA/Po 403/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Sędzia WSA Tomasz Świstak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę UZASADNIENIE Decyzją z [...] listopada 2019 r., nr [...], Burmistrz Miasta i Gminy [...] (zwany dalej "Burmistrzem" lub "organem I instancji") uchylił A. K. (zwanej dalej "Skarżącą") prawo do świadczenia wychowawczego przyznane w dniu [...] lipca 2019r. na dziecko: syna J. K. na okres od [...] lipca 2019 r. do [...] maja 2021 r. (Informacja z dnia [...] lipca 2019 r.). Decyzja została wydana w związku z ustaleniem, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] września 2019 r., sygn. akt III Nsm [...], na czas postępowania w sprawie zmiany wyroku rozwodowego ustalono miejsce zamieszkiwania małoletniego J. K. z ojcem – M. K.. Od decyzji nie wniesiono odwołania. Dnia [...] stycznia 2020 r. zostało wszczęte postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia, czy świadczenie wypłacone za okres wrzesień-październik 2019 r. na podstawie informacji o przyznanym świadczeniu wychowawczym, było świadczeniem nienależnie pobranym. Z przeprowadzonego w dniu [...] stycznia 2020 r. wywiadu środowiskowego wynika, że małoletni J. K. zamieszkuje obecnie ze swoim ojcem w [...]. Ma częsty kontakt z matką, często u niej nocuje. Ustalono, że Skarżąca w pełni uczestniczy w wychowaniu syna. Decyzją z [...] stycznia 2020 r., nr [...], Burmistrz orzekł o uznaniu, że kwota [...]zł, wypłacona A. K. za okres [...].09.2019-[...].10.2019, jest nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym na syna – małoletniego J. K.. Jednocześnie zobowiązano Skarżącą do niezwłocznego zwrotu kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu decyzji Burmistrz wskazał, że podstawą rozstrzygnięcia było postanowienie Sądu Rejonowego w [...] oraz przeprowadzony wywiad środowiskowy. W związku z tym, na podstawie art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zmianami, zwanej dalej "ustawą"), świadczenie pieniężne nie przysługuje Skarżącej bowiem małoletni J. K. zamieszkuje ze swoim ojcem, a świadczenie pobrane przez Skarżącą po wydaniu postanowienia jest nienależne. W terminowo wniesionym odwołaniu Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Burmistrza oraz o umorzenie postępowania. Skarżąca podniosła zarzut naruszenia: 1) art. 25, w szczególności art. 25 ust. 2 ustawy poprzez błędną interpretację i przyjęcie, iż świadczenie wychowawcze zostało wpłacone pomimo braku prawa do jego pobierania; 2) art. 22 ustawy przez jego niezastosowanie i uznanie, iż Skarżąca nie jest uprawniona do pobrania przedmiotowego świadczenia; 3) art. 7, art. 7a, art. 8, art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256, zwanej dalej "k.p.a.") przez niewłaściwą ocenę dokonanych ustaleń faktycznych i uznanie, iż świadczenie zostało nienależne pobrane pomimo wykazania, że zostało zużyte na potrzeby małoletniego, nie przeprowadzenie właściwego postępowania wyjaśniającego, w szczególności przesłuchania matki Skarżącej, która z nią zamieszkuje na okoliczność, gdzie przebywał w spornym czasie syn. Skarżąca podkreśliła, że wszystkie środki, jakie zostały jej przyznane za sporny okres, spożytkowała na zakup niezbędnych rzeczy dla syna. Podniosła, że sprawuje faktyczną opiekę nad nim, co organ pominął. Skarżąca zaprzeczyła, aby podczas wywiadu środowiskowego zeznała, że syn zamieszkiwał z ojcem w okresie wrzesień-październik 2019 r. Podkreśliła także, że postanowienie Sądu Rejonowego ma charakter tymczasowy, jedynie na czas trwania procesu. Nie przesądza zatem o ostatecznym rozstrzygnięciu. Decyzją z dnia [...] marca 2020 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium" lub "organem II instancji") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza. W uzasadnieniu decyzji, Kolegium wskazało, że wyznacznikiem przyznania prawa do świadczenia jest faktyczne wychowywanie dziecka, sprawowanie nad nim realnej opieki, utożsamianie z jego wychowaniem. Skoro małoletni J. K. zamieszkuje ze swoim ojcem, świadczenie należało uznać za nienależnie pobrane. Podkreślono także, że Skarżąca została odpowiednio pouczona o tym, że w sytuacji zmiany w zakresie podstawy przyznania świadczenia zajdzie konieczność zwrotu kwot pobranych. Istotną okolicznością sprawy jest to, że Skarżącej odebrano prawo do świadczenia na podstawie decyzji ostatecznej Burmistrza. A. K. zaskarżyła decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, podnosząc zarzuty tożsame ze sformułowanymi w odwołaniu. Dodatkowo Skarżąca wskazała, że organ II instancji uznał, iż doszło do zmiany wyroku rozwodowego w zakresie miejsca zamieszkania małoletniego, co jest niezgodne ze stanem prawnym. Doszło jedynie do zabezpieczenia wniosku w tej sprawie, nie zaś do prawomocnego rozstrzygnięcia. Na tej podstawie, Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Kolegium i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie. Podtrzymano argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna. Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zmianami). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Uprawnienie wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1267 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.), sprowadza się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Wskazać również należy, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawą w zakresie przyznania jednemu z rodziców prawa do świadczenia wychowawczego stanowi przepis art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zmianami, zwanej dalej "ustawą"). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej. 3. Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2, do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy "W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego". Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] maja 2009 r., sygn. akt I C [...], wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem skarżącej - J. K. powierzono obojgu rodzicom, ustalając miejsce zamieszkania dziecka u Skarżącej (pkt II. sentencji wyroku rozwodowego). W wyroku rozwodowym nie orzeczono zatem o opiece naprzemiennej obojga rodziców nad dzieckiem. Natomiast na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] września 2019 r., sygn. akt III Nsm [...], do czasu zakończenia postępowania z powództwa ojca dziecka o zmianę wyroku rozwodowego, miejsce zamieszkania małoletniego syna Skarżącej ustalone zostało przy ojcu. Wymienione postanowienie opatrzone jest klauzulą wykonalności od dnia [...] września 2019 r. i jak wynika z akt sprawy, zostało ono wykonane. Zatem począwszy od tej daty uległa zmianie istotna okoliczność dla oceny uprawnień Skarżącej do dalszego pobierania świadczenia wychowawczego na syna. Wymieniony przepis art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy jako warunek sine qua non dla przyznania świadczenia wychowawczego wymienia bowiem wspólnie zamieszkiwanie dziecka z rodzicem, który wystąpił o przyznanie świadczenia wychowawczego. Z datą [...] września 2019 r. warunku tego Skarżąca nie spełniała. Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy, Skarżąca miała obowiązek powiadomić Burmistrza o fakcie zmiany miejsca zamieszkiwania syna, co bezpośrednio wpływa na jej prawo do otrzymywania świadczenia wychowawczego. Ponadto, Skarżąca została pouczona o tym obowiązku, o czym świadczy informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego (k. 7 akt administracyjnych). Wiedząc zatem o wydanym postanowieniu, Skarżąca miała obowiązek niezwłocznie powiadomić Burmistrza o tym fakcie. Zaniechanie z jej strony w tym zakresie, prowadzące do pobrania świadczenia bez wiedzy Burmistrza o wydanym postanowieniu, przesądziło o konieczności uznania kwoty [...]zł za kwotę nienależnie pobraną. W tym miejscu wyjaśnienia wymaga, że prawo do świadczenia wychowawczego jest przyznawane na wniosek. Przyznanie następuje w drodze informacji, na czas określony w jej treści. Momentem, od którego następuje wypłacanie świadczenia, jest doręczenie informacji o przyznaniu świadczenia. Przesłanką wygaśnięcia tego stosunku prawnego, poza czasem na jaki przyznano świadczenie, jest przede wszystkim przesłanka zasadnicza warunkująca przyznanie tego prawa – zamieszkiwanie z dzieckiem oraz utrzymywanie dziecka (art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy). Odpadnięcie tej przesłanki kończy stosunek prawny, a każdy skutek tego stosunku następujący po odpadnięciu podstawy należy traktować jako nie mający podstawy prawnej. W niniejszej sprawie tą przesłanką jest moment, od którego dziecko zamieszkuje ze swoim ojcem, tj. od dnia [...] września 2019 r. Zgodnie z klauzulą wykonalności, od tego właśnie dnia ojcu dziecka przysługuje roszczenie, które ojciec dziecka może wyegzekwować w postępowaniu egzekucyjnym. Należy mieć na względzie treść art. 743 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1575 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Jeżeli postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia podlega wykonaniu w drodze egzekucji, do wykonania tego postanowienia stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym, z tym jednak, że sąd nadaje postanowieniu o udzieleniu zabezpieczenia klauzulę wykonalności z urzędu. W razie zbiegu zabezpieczenia udzielonego przez sąd i organ administracyjny przepisy art. 773 i art. 774 nie mają zastosowania, z wyjątkiem wypadków przewidzianych w art. 751." Wobec tego, że faktyczna opieka nad dzieckiem jest sprawowana przez ojca, bowiem dziecko z nim zamieszkuje zgodnie z zapadłym postanowieniem, tylko ta okoliczność może wpływać na przyznanie prawa do świadczenia (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 26 sierpnia 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1663/19, http://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej "CBOSA"). Tym samym skutek, jaki wywołuje postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] września 2019 r., przesądza o utracie przez Skarżącą prawa do uzyskiwania przedmiotowego świadczenia. Okoliczność zmiany sytuacji rodzinnej lub dochodowej rodziny mającej wpływ na prawo do świadczenia jest bowiem okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia wychowawczego. "Zatem w sytuacji, gdy zmiana taka zaistnieje, a osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania, mamy jednocześnie do czynienia z sytuacją, w której świadczenie należy ocenić jako nienależne" (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 7 lutego 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 336/17, CBOSA). Tym samym, Burmistrz i Kolegium prawidłowo uznali, że świadczenie przyznane za okres wrzesień-październik 2019 r. jest świadczeniem nienależnym. To z kolei wypełnia dyspozycję normy z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Świadczenie zostało wypłacone pomimo braku podstawy do tego. Nie można zatem zgodzić się z zarzutem skargi, jakoby organy administracji publicznej dokonały błędnej wykładni przepisu art. 25 ust. 2 ustawy. Również zarzut naruszenia art. 22 ustawy jest nieuzasadniony, bowiem nie doszło do zbiegu prawa do świadczenia względem Skarżącej, jak i ojca dziecka. Prawo Skarżącej do pobierania świadczenia wygasło z dniem [...] września 2019 r. Od tego dnia, świadczenie nie powinno być wypłacane, a Skarżąca powinna powiadomić o tym Burmistrza. Przechodząc do zarzutów naruszenia przepisów k.p.a., należy podnieść, że na podstawie wyroku rozwodowego na rodzicach małoletniego J. K. spoczywa ten sam obowiązek utrzymywania dziecka. W związku z tym argumentacja Skarżącej, iż przeznaczyła pobrane świadczenie na cele związane z utrzymaniem dziecka, nie ma żadnego wpływu na wynik sprawy. Niezależnie bowiem od tego, czy przedmiotowe świadczenie przysługuje Skarżącej czy też nie, jest ona zobowiązana do utrzymywania syna w takim samym stopniu, jak ojciec dziecka. Przeznaczenie kwoty nienależnie pobranej na cele związane z utrzymaniem syna nie przesądza o tym, że kwota [...]zł jest spożytkowana zgodnie z celem ustawowym, bowiem Skarżąca i tak jest zobowiązana do utrzymywania syna. Zarzutu naruszenia art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a. nie można uznać za należycie umotywowany. Skarżąca oświadczyła w toku postępowania pod rygorem odpowiedzialności karnej, że zamieszkuje razem ze swoją matką, ma częsty kontakt z synem i bierze czynny udział w jego wychowaniu (k. 17 akt administracyjnych). Ponadto, M. K. także złożył oświadczenie, z którego wynika, że syn zamieszkuje z nim od roku (k. 18 akt administracyjnych). Oba oświadczenia (datowane na [...] listopada 2019 r.) wskazują zgodnie, że w spornym okresie małoletni J. K. zamieszkuje ze swoim ojcem. Poza tym, tylko sąd rodzinny i opiekuńczy może rozstrzygać i decydować z kim dziecko powinno zamieszkiwać. Organy administracji publicznej są bowiem związane orzeczeniem sądu i według stanu prawnego w nim orzeczonego, należy rozstrzygnąć o prawie do przedmiotowego świadczenia (zob. wyrok NSA z dnia 2 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 61/20, CBOSA). Sąd w składzie orzekającym zgadza się ze Skarżącą, co do tego, że Kolegium błędnie uznało, iż doszło do zmiany wyroku rozwodowego. Postanowienie Sądu Rejonowego w [...] ma wyłącznie charakter zabezpieczający na czas trwającego postępowania o zmianę wyroku rozwodowego. Do momentu zmiany wyroku rozwodowego, dziecko ma zamieszkiwać z ojcem. W związku z tym, nie zaszły żadne zmiany prawne w zakresie, w jakim orzeczono w pkt II. wyroku rozwodowego. Błąd popełniony przez Kolegium nie ma jednak znaczenia dla niniejszej sprawy. Skutek jaki wywołuje postanowienie Sądu Rejonowego w [...] został przedstawiony powyżej. W opinii Sądu w składzie orzekającym, żaden z podniesionych zarzutów nie znalazł uzasadnienia. Podsumowując, przyznane Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego przysługiwało jej do dnia [...] września 2019 r. z uwagi na wydanie postanowienia zabezpieczającego, które przesądziło o zmianie miejsca zamieszkania jej syna. Okoliczność – zamieszkiwanie z dzieckiem – jest podstawą do przyznania tego świadczenia, zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy. Odpadnięcie tej podstawy, czyni świadczenie wygasłym, a przyznane mimo braku prawa i zawiadomienia właściwego organu administracji publicznej, świadczeniem nienależnym. Sąd końcowo zwraca uwagę, że Skarżąca została pozbawiona prawa do świadczenia na czas postępowania o zmianę wyroku rozwodowego. Jeżeli w postępowaniu cywilnym zostanie orzeczone, że dziecko ma pozostać z matką, Skarżąca będzie mogła ponownie wystąpić o przyznanie świadczenia na podstawie przepisów ustawy, bowiem ponownie ziści się przesłanka warunkująca przyznanie tego świadczenia. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że żaden z zarzutów skargi nie był uzasadniony. Nie znaleziono także innych podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.