II SA/Wa 1314/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Piotr Borowiecki, , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 listopada 2020 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę UZASADNIENIE Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie była skarga M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych znak [...] z dnia [...] lipca 2020 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia (renty z tytułu niezdolności do pracy) w drodze wyjątku. Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym sprawy: Decyzją znak [...] z dnia [...] lutego 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Prezes ZUS, organ), działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm., zwana dalej: u.e.r.), po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] listopada 2020 r., orzekł o odmowie przyznania M. M. (zwana dalej: skarżąca, wnioskodawczyni) renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Podstawę negatywnego dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie organu, że skarżąca nie spełniła przesłanek warunkujących przyznanie w.w. świadczenia. Organ ocenił, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w zatrudnieniu (w latach 2000-2011, 2011-2018) wobec skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u niej ustalona dopiero od dnia 22 października 2018 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto wnioskodawczyni nie wykazała innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miała wpływu. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca wskazała, iż obecnie nie jest zdolna do pracy. W dniu [...] października 2018 r. przeszła jednocześnie dwa zawały serca. Natomiast w 2016 r. została u niej zdiagnozowana cukrzyca typu 2. Podniosła, że nie otrzymuje żadnych świadczeń socjalnych, a emerytura uzyskiwana przez jej męża nie wystarcza na podstawowe potrzeby rodziny, a nawet na zakup leków). Podniosła też, że urodziła i wychowała pięcioro dzieci. Wskazaną na wstępie i stanowiącą przedmiot oceny w niniejszej sprawie decyzją znak [...] z dnia [...] maja 2020 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, zwana dalej: k.p.a.), orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 u.e.r. podnosząc, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia łącznie wszystkich warunków określonych w tym przepisie. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 u.e.r., uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdaniem organu w przypadku skarżącej nie zaistniały te szczególne okoliczności, uniemożliwiające nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawczyni stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 51 lat (od 22 października 2018 r.). Do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentowała 7 lat, 3 miesiące i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 5 lat, 5 miesięcy, 14 dni okresów składkowych, oraz 1 rok, 9 miesięcy i 25 dni okresów nieskładkowych (okresy nieskładkowe ograniczone zostały do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Ponadto w dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy (lata 2008-2018), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, skarżąca udokumentowała jedynie 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Jak wynika z posiadanej dokumentacji wynika, od 4 listopada 2000 r. do 9 października 2011 r. i od 29 października 2011 r. do 30 kwietnia 2018 r. (winno być do dnia 22 października 2018 r.), tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżąca nie wykonywała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jej woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ dodał, że uwzględnił okresy opieki nad dziećmi w wieku do lat 4 w granicach do 3 lat na każde dziecko, łącznie - bez względu na liczbę dzieci - do 6 lat. Okresy sprawowania opieki nad dziećmi są okresami nieskładkowymi, które zalicza się w wysokości 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Wyjaśnił przy tym, że opieka nad dzieckiem mogła ograniczać, natomiast nie uniemożliwiała skarżącej całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Nie jest to również okoliczność niezależna od woli osoby ubezpieczonej. Jednocześnie wskazał, że podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, przedmiotowe świadczenie nie ma bowiem charakteru socjalnego. W konsekwencji Prezes ZUS stwierdził, iż po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 u.e.r. brak jest podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W skardze złożonej na powołaną wyżej decyzję do sądu administracyjnego skarżąca podała, że w związku z wychowywaniem 5 dzieci nie mogła podjąć pracy zarobkowej. Gdy dzieci były już na tyle duże, że mogła pracować, zaczęła szukać pracy, jednak bez rezultatu. W latach 2000-2010 opiekowała się chorą matką. Obecnie jest po dwóch zawałach serca i nie może podjąć pracy. Podniosła również, iż z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego nie otrzymuje żadnych świadczeń z pomocy społecznej. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwana dalej: p.p.s.a), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez Sąd przepisów prawa, wskazanego w art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. orzekanie następuje w granicach sprawy, w której wydano zaskarżoną decyzję i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Materialnoprawną podstawę wydanych w postępowaniu administracyjnym decyzji stanowi art. 83 ust. 1 u.e.r., który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest spełnienie wszystkich ww. przesłanek łącznie. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia wydanie decyzji pozytywnej. Podkreślenia wymaga też, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 u.e.r. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS, choć posługuje się pojęciem szczególnych okoliczności, nie definiuje ich jednak. W doktrynie i orzecznictwie wypracowano jednolite stanowisko, zgodnie z którym, dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest, by w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach, beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W konsekwencji, za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Do zdarzeń takich nie można bowiem zaliczyć bezrobocia bez wykazania aktywności w poszukiwaniu zatrudnienia. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 15 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 2266/12 (publ. Lex nr 1291383) w kategoriach szczególnych okoliczności nie może być oceniane powoływanie się na fakt pozostawania bez pracy. Istotne znaczenie mają w tym przypadku dowody potwierdzające rzeczywistą aktywność w poszukiwaniu pracy. Nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r. sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku starającego się o to świadczenie, bowiem nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia szczególnych okoliczności, czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Nieuzasadniona przerwa w zatrudnieniu obejmowała u skarżącej okres od 4 listopada 2000 r. do 9 października 2011 r. i od 29 października 2011 r. do dnia 22 października 2018 r. (tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy). Skarżąca argumentuje, że w latach 1990 – 1999 przebywała na urlopie wychowawczym i zajmowała się wychowywaniem dzieci. Gdy dzieci były już na tyle duże, że mogła pracować zaczęła szukać pracy, jednak bez rezultatu. W latach 2000-2010 opiekowała się chorą matką. W niniejszej sprawie niesporna jest okoliczność, że na przestrzeni 51 lat życia skarżąca udokumentowała okres 7 lat, 3 miesiące i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych (w tym 5 lat, 5 miesięcy, 14 dni okresów składkowych, oraz 1 rok, 9 miesięcy i 25 dni okresów nieskładkowych). Ponadto w dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy (lata 20078-2018), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, skarżąca udokumentowała jedynie 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Niesporny jest także fakt, iż całkowita niezdolność do pracy została stwierdzona u skarżącej od dnia 22 października 2018 r. (orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2019 r.), a także kwestia, że przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, wobec wnioskodawczyni nie była orzeczona częściowa niezdolność do pracy. Skarżąca nie wyjaśniła przyczyn ww. przerw w zatrudnieniu. Za takową nie może być uznana opieka nad dziećmi, czy też innym członkiem rodziny (matką). Jak wyjaśniono wyżej, za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Rezygnacja z zatrudnienia na rzecz wychowywania dzieci, czy też opieki nad rodzicem, jest wyborem danej osoby i nie jest okolicznością niezależną od jej woli, w związku z czym nie stanowi szczególnej okoliczności, o jakiej mowa w art. 83 u.e.r. Zdaniem Sądu, w świetle powyższych ustaleń prawidłowa jest dokonana przez organ ocena, że w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, które wykluczyły możliwość uzyskania przez skarżącą prawa do renty w trybie zwykłym. Stwierdzić też należy, iż wydane w postępowaniu administracyjnym decyzje mieszczą się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone, brak jest zatem podstaw do uwzględnienia złożonej w niniejszej sprawie skargi. Mając na uwadze powołane okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.