II OSK 3592/19

SENTENCJA Dnia 17 listopada 2020 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Chlebny Sędziowie Sędzia NSA Zofia Flasińska Sędzia NSA Zdzisław Kostka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej E. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 czerwca 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 880/19 w sprawie ze skargi E. A. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] grudnia 2018 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania cudzoziemca do powrotu oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 27 czerwca 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 880/19, oddalił skargę E. A. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z [...] grudnia 2018 r., którą utrzymano w mocy decyzję Komendanta Placówki Straży Granicznej [...] z [...] maja 2017 r. o zobowiązaniu skarżącej i jej trojga dzieci do powrotu w zakresie zobowiązania do powrotu, zmieniając tę decyzję w zakresie sposobu liczenia terminu dobrowolnego powrotu oraz okresu zakazu powrotu. W skardze kasacyjnej, zaskarżając wyrok Sądu pierwszej instancji w całości, przytoczono następujące podstawy kasacyjne. 1. Naruszenie art. 348 pkt 1 lit. a ustawy o cudzoziemcach poprzez jego niezastosowanie, mimo że skarżąca została zobowiązana do powrotu do państwa, w którym, w rozumieniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, może być zagrożone jej prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego. 2. Naruszenie art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach poprzez jego niezastosowanie, mimo że zobowiązanie skarżącej i jej dzieci do powrotu narusza prawa małoletnich dzieci skarżącej określone w Konwencji o prawach dziecka w stopniu istotnie zagrażającym ich rozwojowi psychofizycznemu. 3. Naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3, art. 75 i art. 84 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi przez Sąd pierwszej instancji mimo naruszenia przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców przepisów postępowania prowadzącego do błędnego i niepełnego ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie: - wpływu na stan psychiczny skarżącej oraz jej dzieci ich powrotu do kraju pochodzenia, - występującego zagrożenia dla życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego skarżącej i jej dzieci w przypadku ich powrotu do kraju pochodzenia, - występowania u skarżącej zaburzenia w postaci zespołu stresu pourazowego. 4. Naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 8 k.p.a. przez oddalenie skargi, pomimo że postępowanie administracyjne było prowadzone z naruszeniem powołanego przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego. 5. Naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 6 k.p.a. poprzez oddalenie skargi, pomimo że postępowanie administracyjne było prowadzone "z pominięciem przepisów prawa". 6. Naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 72 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w zw. z art. 12 Konwencji o prawach dziecka poprzez ich niezastosowanie i nieprzesłuchanie małoletnich dzieci skarżącej na okoliczność ich integracji z Polską. We wnioskach skargi kasacyjnej zażądano uchylenia zaskarżonego wyroku oraz uchylenia zaskarżonych przed Sądem pierwszej instancji decyzji administracyjnych obu instancji. Ponadto złożono wniosek o rozpoznanie skargi na rozprawie i wniosek o przyznanie pełnomocnikowi skarżącej ustanowionemu w ramach prawa pomocy zwrotu kosztów udzielonej pomocy prawnej. Rozpoznając skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie podstawy nieważności wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a. nie zachodzą, zaś granice skargi kasacyjnej zostały wyznaczone przez jej podstawy (wskazane naruszenia przepisów prawa). Rozpoznając zatem w tak określonych granicach sprawę NSA uznał, że skarga kasacyjna nie jest zasadna. W pierwszej podstawie kasacyjnej skarżąca zarzuca naruszenie art. 348 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2094). W powołanym przepisie stanowi się, że cudzoziemcowi udziela się zgody na pobyt ze względów humanitarnych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli zobowiązanie go do powrotu może nastąpić jedynie do państwa, w którym, w rozumieniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zagrożone byłoby jego prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego. (W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powołano się także na art. 351 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach, czyli przesłanki udzielenia zgody na pobyt tolerowany na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Nie ma to jednakże istotnego znaczenia, gdyż przesłanki te pokrywają się z przesłankami udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych i mają zastosowanie, gdy zgody na pobyt humanitarny nie można udzielić z uwagi na – najkrócej mówiąc – istnienie poważnych podstaw, aby sądzić, że cudzoziemiec popełnił w kraju pochodzenia lub w Polsce poważne zbrodnie w świetle prawa międzynarodowego lub krajowego.) Z tą podstawą kasacyjną o charakterze materialnoprawnym ma związek trzecia podstawa kasacyjna, w której zarzuca się naruszenie przepisów postępowania w zakresie ustalenia, że zobowiązanie do powrotu nie nastąpi do państwa, w którym może być zagrożone życie, wolność i bezpieczeństwo osobiste skarżącej oraz jej dzieci, a także z ustaleniem, że skarżąca nie cierpi na zespół stresu pourazowego. Odnośnie do przesłanek udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych określonych w art. 348 pkt 1 lit. a ustawy o cudzoziemcach w uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skarżąca w składanych zeznaniach twierdziła, iż w 2010 r. w kraju pochodzenia była poddana przemocy fizycznej oraz że jej życie było realnie zagrożone. Wskazano, że z "dużą dozą prawdopodobieństwa okoliczności te mogły mieć charakter polityczny". Twierdziła też, że widziała twarz swojego oprawcy i w związku z tym "działania przemocowe wobec niej, po powrocie do kraju pochodzenia mogą zostać zintensyfikowane". Podnosiła także, że nie uwzględniono, iż cierpi na zespół stresu pourazowego. Wskazała, że takie ustalenie oparto na opinii psychologicznej z 22 września 2014 r. i nie uwzględniono przeciwstawnego tej opinii bliżej nieokreślonego zaświadczenia. Z powyższego wynika, że w skardze kasacyjnej skarżąca na uzasadnienie twierdzenia, że zobowiązanie jej i jej dzieci do powrotu może nastąpić jedynie do państwa, w którym, w rozumieniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, zagrożone byłoby jej prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego powołuje się na okoliczności faktyczne, które podawała także w postępowaniu w sprawie udzielenia jej ochrony międzynarodowej. W związku z tym zauważyć należy, że prawomocną decyzją Rady do Spraw Uchodźców z [...] lipca 2016 r. utrzymano w mocy decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z [...] października 2015 r., którą odmówiono przyznania skarżącej ochrony międzynarodowej oraz że wyrokiem WSA w Warszawie z 31 maja 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 2259/16, oddalono skargę skarżącej na wskazaną decyzję Rady do Spraw Uchodźców, zaś wyrokiem NSA z 21 czerwca 2018 r., sygn. akt II OSK 3096/17, oddalono skargę kasacyjną skarżącej od wskazanego wyroku WSA w Warszawie. Z uzasadnienia ostatnio powołanego wyroku wynika, że NSA uznał za trafną ocenę dokonaną przez organy administracji i WSA w Warszawie, że okoliczności wskazywane przez skarżącą na uzasadnienie wniosku o przyznanie jej ochrony międzynarodowej, w szczególności zranienie nożem, miały charakter "incydentalny, bez dalszych konsekwencji mogących w skutkach rodzić obawy co do prześladowań". Ponadto z tego wyroku wynika, że za trafną uznano ocenę dowodu w postaci zaświadczenia lekarskiego z dnia 6 marca 2015 r., z którego miało wynikać, że skarżąca cierpi na zespół stresu pourazowego, sprowadzającą się do stwierdzenia, że skarżąca na tego rodzaju zaburzenie nie cierpi. Można zatem stwierdzić, że skarżąca na uzasadnienie twierdzenia, że zachodzi wskazana przez nią przesłanka udzielenia jej zgody na pobyt ze względów humanitarnych, powołuje się na okoliczności, które nie miały miejsca. Skarżąca, wbrew temu co twierdzi, nie została poddana w kraju pochodzenia przemocy, co powoduje, że brak podstaw, aby twierdzić, że obecnie po powrocie dom kraju pochodzenia zagrożone byłoby jej prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego. W konsekwencji stwierdzić należy, że organy administracji oraz Sąd pierwszej instancji trafnie przyjęły, że brak podstaw, aby skarżącej udzielić zgody na pobyt ze względów humanitarnych na podstawie art. 348 pkt 1 lit. a ustawy o cudzoziemcach. Tym samym podstawy kasacyjne kwestionujące to stanowisko są niezasadne. Skarżąca w skardze kasacyjnej ponadto twierdzi, że podstawą udzielenia jej oraz jej dzieciom zgody na pobyt ze względów humanitarnych był art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach (druga podstawa kasacyjna). Powołany przepis stanowi, że cudzoziemcowi udziela się zgody na pobyt ze względów humanitarnych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli zobowiązanie go do powrotu naruszałoby prawa dziecka, określone w Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., w stopniu istotnie zagrażającym jego rozwojowi psychofizycznemu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że dzieci skarżącej "są zintegrowane w znacznym stopniu z Polską, uczą się polskiego języka i coraz płynniej się nim posługują a nadto posiadają przyjaciół na terytorium Polski". Skarżąca twierdziła, że okres w jakim przebywają w Polsce powoduje, że traktują Polskę jako swój dom i wiążą z nią swoją przyszłość. Podniosła, że wszystkie opinie psychologiczne dotyczące jej dzieci, które stały się podstawą rozstrzygnięcia, zostały wydane 31 marca 2017 r., a więc ponad rok przed wydaniem zaskarżonej decyzji i ponad dwa lata przed wyrokiem Sądu pierwszej instancji. W związku z tym twierdziła, że nie były one aktualne i powinno być przeprowadzone ponowne badanie jej dzieci. Ze wskazaną podstawą kasacyjną łączy się – jak należy sądzić – trzecia podstawa w zakresie, w jakim dotyczy zarzutu, że nie ustalono, jaki wpływ na stan psychiczny dzieci skarżącej będzie miał ich powrót do kraju pochodzenia oraz szósta podstawa kasacyjna, w której zarzuca się naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 72 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w zw. z art. 12 Konwencji o prawach dziecka poprzez ich niezastosowanie i nieprzesłuchanie małoletnich dzieci skarżącej na okoliczność ich integracji z Polską. Odnosząc się do tych podstaw kasacyjnych wskazać należy, że skarżąca nie zakwestionowała w skardze kasacyjnej ustaleń organów administracji dotyczących czasu jej pobytu w Polsce wraz z dziećmi. Z tych ustaleń wynika, że skarżąca wraz z dziećmi pierwszy raz do Polski przyjechała 20 kwietnia 2013 r. Następnie udała się z dziećmi do Niemiec, skąd wszyscy zostali przekazani do Polski 17 września 2013 r. 21 listopada 2013 r. skarżąca wraz z dziećmi dobrowolnie powróciła do Rosji. Ponownie do Polski przyjechała z dziećmi 2 września 2014 r. W 2017 r. skarżąca wraz z dziećmi wyjechała z Polski i przebywała w Niemczech i Holandii. Do Polski została z dziećmi przekazana 17 maja 2018 r. Uwzględniając powyższe NSA uznaje, że trafnie uznano za wiarygodne opinie o dzieciach skarżącej z 13 marca 2017 r., z których wynika, że nie zintegrowały się z krajem pobytu. W czasie sporządzania tych opinii dzieci skarżącej przebywały w Polsce nieprzerwanie zaledwie od września 2014 r. Z kolei jeżeli chodzi o czas po sporządzeniu tych opinii, to wskazać należy, że skarżąca i jej dzieci około roku nie przebywały w Polsce. Nie jest zatem prawdopodobne, aby od marca 2017 r. nawet do czasu orzekania przez Sąd pierwszej instancji dzieci skarżącej zintegrowały się z krajem pobytu w stopniu, który uzasadniałby przyjęcie, że ich powrót do kraju pochodzenia zagrażałaby ich rozwojowi psychofizycznemu. W tej sytuacji, wbrew odmiennym twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, organ odwoławczy nie miał podstaw do tego, aby dopuścić z urzędu dodatkowy dowód z opinii psychologicznej. Również Sąd pierwszej instancji nie miał podstaw do tego, aby uchylić zaskarżoną decyzję po to, aby organ odwoławczy uzupełnił we wskazanym zakresie postępowanie dowodowe. Jeżeli chodzi o podstawę kasacyjną, w której zarzuca się naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 72 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w zw. z art. 12 Konwencji o prawach dziecka poprzez ich niezastosowanie i nieprzesłuchanie małoletnich dzieci skarżącej na okoliczność ich integracji z Polską wskazać należy, że w orzecznictwie NSA przyjmuje się, iż powołane przepisy nie stanowią bezwzględnego nakazu osobistego przesłuchania małoletnich dzieci. W wyroku z 29 sierpnia 2018 r., sygn. akt II OSK 1041/18, NSA m.in. stwierdził, że z art. 73 ust. 3 Konstytucji RP nie można wywieść, że wysłuchanie dziecka w toku ustalania jego praw musi każdorazowo polegać na jego przesłuchaniu. W ocenie NSA wyrażenie stanowiska przez małoletniego nie musi przybierać każdorazowo formy jego bezpośredniego przesłuchania. Zachowanie dyspozycji powołanego przepisu możliwe jest także przez uzyskanie pisemnego stanowiska małoletniego bądź też wypowiedzenie się za pośrednictwem przedstawiciela ustawowego. Zgodnie bowiem z art. 12 Konwencji o prawach dziecka strony tej konwencji zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania swych własnych poglądów, prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach dotyczących dziecka, przyjmując te poglądy z należytą wagą, stosownie do wieku oraz dojrzałości dziecka (ust. 1). W tym celu dziecko będzie miało w szczególności zapewnioną możliwość wypowiadania się w każdym postępowaniu sądowym i administracyjnym dotyczącym dziecka, bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawiciela bądź odpowiedniego organu, zgodnie z zasadami proceduralnymi prawa wewnętrznego (ust. 2). W związku z tym wskazać należy, że skarżąca, będąca przedstawicielką ustawową swoich małoletnich w toku postępowania administracyjnego dzieci, miała możliwość wypowiedzenia się, gdyż została przez organ pierwszej instancji przesłuchana i złożyła odwołanie od decyzji tego organu, w którym podniosła także kwestie związane z prawami jej dzieci, które następnie zostały wzięte pod uwagę przez organ odwoławczy i Sąd pierwszej instancji. W konsekwencji stwierdzić należy, że organy administracji oraz Sąd pierwszej instancji trafnie przyjęły, że brak podstaw, aby skarżącej udzielić zgody na pobyt ze względów humanitarnych na podstawie art. 348 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach. Tym samym podstawy kasacyjne kwestionujące to stanowisko są niezasadne. Pozostałe podstawy kasacyjne (czwarta i piąta) są również niezasadne. Jak wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej naruszenie powołanych w nich przepisów (art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 6 i art. 8 k.p.a.) ma polegać na tym, że uchybienie zasadom wyrażonym w art. 6 i art. 8 k.p.a. jest spowodowane wskazanymi przez skarżącą uchybieniami przepisów postępowania i prawa materialnego. Zatem, skoro jednakże, jak wykazano, nie doszło do naruszenia prawa, także te zarzuty nie są trafne. W tym stanie rzeczy NSA, na podstawie art. 184 p.p.s.a., skargę kasacyjną oddalił. Wobec tego, że strony postępowania zgodziły się na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym (pisma z 22 lipca 2020 r. i 24 lipca 2020 r.) NSA na podstawie art. 15zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. poz. 1842 ze zm.) rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Odnosząc się do wniosku o przyznanie pełnomocnikowi skarżącej, ustanowionemu w ramach prawa pomocy, kosztów udzielonej pomocy prawnej, NSA wskazuje, że zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a. właściwy do rozpoznania tego wniosku jest Sąd pierwszej instancji.