I OZ 1675/15

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 28 lipca 2015 r. sygn. akt II SA/Bd 197/14 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi M. G. o wymierzenie Wójtowi Gminy B.B. grzywny za niewykonanie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 29 maja 2013 r. sygn. akt II SAB/Bd 15/13 postanawia 1. uchylić zaskarżone postanowienie w całości; 2. przyznać M. G. prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego którego wyznaczy Okręgowa Izba Radców Prawnych w Bydgoszczy UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 28 lipca 2015 r. sygn. akt II SA/Bd 197/14 (dalej postanowienie z 28 lipca 2015 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił zażalenie M. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi M. G. (dalej skarżący) o wymierzenie Wójtowi Gminy B. B. grzywny za niewykonanie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy w sprawie z dnia 29 maja 2013 r. II SAB/Bd 15/14 (dalej wyrok z 29 maja 2013 r. II SAB/Bd 15/14) (k.13-15 akt II SA/Bd 197/14; k. 42-47, 49, 52 akt II SAB/Bd 15/13). Z uzasadnienia postanowienia z 28 lipca 2015 r. wynika, że pismem z 12 grudnia 2014 r. skarżący zwrócił się o przyznanie pomocy prawnej z urzędu celem wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z 1 października 2014 r. sygn. akt II SA/Bd 197/14 (dalej wyrok z 1 października 2014 r.). Referendarz sądowy WSA w Bydgoszczy (dalej referendarz) postanowieniem z dnia 20 marca 2015 r. II SA/Bd 197/14 (dalej postanowienie z 20 marca 2015 r.) oddalił wniosek skarżącego uznając, że nie wykazał on ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym wobec wcześniejszego przyznania już zwolnienia od kosztów sądowych (k. 101, 106-111, 113, 116, 124, 127, 134-143, 145, 146, 148, 153-159, 160-162, 165, 166 akt sądowych). W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia z 20 marca 2015 r., wnosząc o jego uchylenie i zmianę uwzględniając wniosek o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Skarżący zarzucił, że referendarz rozstrzygał kwestię zwolnienia z kosztów sądowych w krótkich odstępach czasu na podstawie identycznych okoliczności i wezwań o uzupełnienia wniosków i ich takie same uzupełnienie w jego sprawach (z 3 czerwca 2014 r. sygn. akt II SAB/Bd 47/14 i II SA/Bd 197/140) i wydał orzeczenia zwalniające skarżącego z kosztów sądowych, argumentując, iż brak zwolnienia byłby sprzeczny z Konstytucją RP, gdyż pozbawia skarżącego prawa do sądu.. Natomiast w identycznej, niezmienionej sytuacji i okolicznościach finansowych i rodzinnych, w sprawie sygn. akt II SA/Bd 1075/14, która dotyczy T. W., krewnego pracownika starszego sekretarza sądowego WSA w Bydgoszczy, referendarz orzekał odmiennie. W ocenie skarżącego osoba ta jest zainteresowana negatywnym rozstrzygnięciem sprawy, o czym świadczy jej czynny udział w sprawie i w sprawach o sygnaturach: II SA/Bd 197/14, II SAB/Bd 47/14, osoba ta powinna być wyłączona. Skarżący podał, że wadliwe postanowienie referendarza zostało uchylone przez Sąd postanowieniem z 26 stycznia 2015 r. w sprawie II SAB/Bd 77/14 (k. 167 akt II SA/Bd 197/14). W ocenie skarżącego z uwagi na arbitralny charakter wydanych orzeczeń Sąd w szczególności dopuścił się naruszenia art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, uzasadnienie postanowienia zawiera sprzeczności, a nadto pomija przedkładane dokumenty i pisze uzasadnienia pod z góry powzięte rozstrzygnięcie. W ocenie skarżącego referendarz kreuje iluzoryczne stosowanie prawa, błędnie przedstawiając możliwości sprzedaży majątku w celu uiszczenia opłat sadowych, co jest sprzeczne z utrwalonym stanowiskiem Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu orzekającego o naruszeniu art. 6 Konwencji. Skarżący podaje, że Sąd Najwyższy w wyroku z 21 czerwca 1996 r. V Kz 15/96 wskazał, że strona nie jest zobowiązana do wyzbywania się składników swego majątku jak np. mieszkania czy wyposażenia mieszkania aby uiścić stosowne koszty, sprzedaż nieruchomości nie odbywa się z dnia na dzień a opłacenie kosztów jest obwarowane 7 dniowym terminem. Dodatkowo działania referendarza doprowadziłyby skarżącego do ubóstwa i wykluczenia społecznego, gdyż sprzedaż gospodarstwa wyklucza z ubezpieczenia KRUS i pozbawia zabezpieczenia społecznego i zdrowotnego. WSA w Bydgoszczy rozstrzygając w rozpoznawanej sprawie powołał art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r. poz. 270 ze zm., dalej ppsa), zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. W myśl art. 245 § 1-3 ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego (...), natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego (...). Zgodnie z przepisami art. 246 § 1 ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje 1) w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, 2) w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem Sądu z przepisu tego wyraźnie wynika, że jedynym kryterium, jakim kieruje się Sąd rozpatrując wniosek strony w przedmiocie przyznania prawa pomocy są możliwości zarobkowe i sytuacja finansowa strony. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości, co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku, spoczywa na wnioskodawcy. To wnioskodawca jest obowiązany jest rzetelnie i rzeczowo przedstawić swoją sytuację majątkową w sposób umożliwiający jej ocenę. W okolicznościach niniejszej sprawy, Sąd podkreślił, że mimo tego, że obecnie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, to jego wniosek podlegał rozpoznaniu w trybie art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa jako wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem prawomocnym postanowieniem z dnia 3 czerwca 2014 r. został zwolniony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości (k. 38-42, 55-56, 59, 60 akt II SA/Bd 197/14). Wobec powyższego skarżący winien wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przedłożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką Pelagią Gorzkowską (dalej matka), nad którą sprawuje stałą opiekę. Skarżący oświadczył, że nie pracuje zawodowo, a jedynie prowadzi gospodarstwo rolne (ok. 3 ha), które nie przynosi mu dochodu, a uprawy z niego przeznaczane są jako karma dla zwierząt. Podkreślił, że utrzymuje się wraz z matką z jej renty oraz dodatku w łącznej kwocie 2105,31 zł. Kwota ta wydatkowana jest na opłaty związane z mieszkaniem, raty, koszty leczenia, które wynoszą ok. 1500 zł miesięcznie. Wnioskodawca wskazał, że nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności i przedmiotów wartościowych, nie korzysta i nie korzystał z dofinansowania unijnego, ani pomocy żadnej instytucji, nie wynajmował i nie wydzierżawiał nic nikomu. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych i stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona skarżąca jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). W związku z powyższym na podstawie zarządzenia referendarza z 10 lutego 2015 r. wezwano skarżącego do wykazania rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych przez nadesłanie szeregu dokumentów i oświadczeń, w tym związanych z wysokością uzyskiwanych dochodów z prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz zestawienia wydatków miesięcznych rodziny skarżącego (k. 145, 146 akt II SA/Bd 197/14). W wyznaczonym terminie skarżący złożył do akt kopię rachunków matki: na kwotę 131,19 zł, opłaty za śmieci w styczniu 46 zł, ratę podatku od nieruchomości 41 zł, PIT-37 za rok podatkowy 2013 r., rachunek 92,32 zł za energię, fakturę na zakup leku 118 zł; dowód wpłat skarżącego: za NKP-7462/8 na rzecz KRUS 379,49 zł, podatek rolny 45 zł; zaświadczenie nr 9 Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej B. B. z 10 lutego 2015 r., że skarżący nie korzysta z pomocy tego Ośrodka. Analiza informacji dotyczących sytuacji rodzinnej i finansowej strony, zawartych w formularzu PPF i niepełnej dokumentacji, która nie została uzupełniona zgodnie z wezwaniem, nie pozwala na przyjęcie, że skarżący wyjaśnił okoliczności uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy. Ilość posiadanych informacji w ocenie Sądu jest zbyt mała, a same informacje zbyt ogólne do rzetelnego rozpoznania wniosku. Prawo pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i stanowi instytucję przyznawaną wyjątkowo i w szczególnych okolicznościach, przy czym, jak wskazał Sąd, okoliczności te muszą zostać przedstawione i udokumentowane przez stronę domagającą się przyznania prawa pomocy. Skarżący składając wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, uwzględniając przyznaną mu ze środków publicznych pomoc w postaci zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sadowych w sprawie. Sądu, podkreślił, że celem instytucji prawa pomocy jest wsparcie osób, których sytuacja majątkowa jest taka, że nie są one w stanie same ponieść kosztów toczącego się postępowania, i to pozbawiłoby je możliwości skorzystania z konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do sądu, tym samym ma ona charakter wyjątkowy. Prawo pomocy w pierwszej kolejności winno być przyznawane osobom bezrobotnym, samotnym, bez stałego źródła dochodu i bez majątku. Sąd ocenił, że w omawianej sprawie taka sytuacja nie występuje. Skarżący jest rolnikiem, który uzyskuje dochód z prowadzonego gospodarstwa rolnego, a nadto gospodaruje z matką posiadająca stałe źródło dochodu - 2105,31 zł. Skarżący mimo wezwania, nie przedstawił rzetelnego zestawienia ani własnych dochodów z gospodarstwa rolnego, ani tym bardziej wielkości ponoszonych przez gospodarstwo domowe wydatków, a przedłożone dokumenty nie uwiarygodniają twierdzenia, że wysokość wydatków wynosi 1500 zł miesięcznie. Skarżący nie przedstawił całkowitego zestawienia dochodów posiadanych przez wszystkie osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym, w szczególności dochodów uzyskiwanych przez niego z gospodarstwa rolnego (do czego został wezwany) i utrzymuje, że nie uzyskuje z niego (ok. 3,2 ha) przychodów. W ocenie Sądu wielkość dochodu skarżącego należy odnosić do przeciętnego dochodu z pracy rolnika w posiadanym gospodarstwie rolnym. Kierując się wskazaniami art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U. z 2013 r., poz. 1381) Sąd stwierdził, że przeciętny dochód z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r. wynosił 2869 zł (obwieszczenie Prezesa GUS z 23.9.2014 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r.). Skarżący nie wskazał ile hektarów przeliczeniowych posiada jego gospodarstwo rolne, a powyższa okoliczność pozwala jednoznacznie stwierdzić, że nie wykazał rzetelnie swoich dochodów. Nie przedstawił również pełnych comiesięcznych koniecznych wydatków, ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym niezbędnych dla utrzymania jego rodziny, a przesłane kserokopie rachunków, opłat, podatków i faktur nie pozwalają jednoznacznie ustalić sytuacji finansowej skarżącego. Wobec powyższego Sąd przyjął, że skarżący nie wykazał, by jego sytuacja majątkowa nie umożliwiała mu poniesienia częściowo kosztów związanych z zainicjowanym przez niego postępowaniem sądowoadministracyjnym związanych z ustanowieniem radcy prawnego dla sporządzenia skargi kasacyjnej. Sprzeciw skarżącego w ocenie Sądu opiera się wyłącznie na bezzasadnych zarzutach i polemice z argumentacją referendarza, wskazującą przyczyny odmowy przyznania mu w pełnym zakresie prawa pomocy zarówno w niniejszej sprawie, jak i innych. Zdaniem Sądu i instancji, z analizy sprawy nie wynika, by miała ona związek ze wskazaną osobą, dotyczy bowiem skargi o wymierzenie Wójtowi Gminy grzywny za niewykonanie wyroku Sądu. Także inne wskazywane w sprzeciwie okoliczności pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Skarżący pomija istotną okoliczność, że odmienne są przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych jak w sprawie II SAB/Bd 77/14) a inne w zakresie całkowitym. Odnosząc się do zarzutów sprzeciwu Sąd powołał orzecznictwo NSA wywodząc, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym winno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 ppsa ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, przy czym z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. Sąd stwierdził, że w orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że to strona winna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, by odmówić przyznania prawa pomocy. Podobnie ocenia się sytuację, gdy strona skarżąca nie przedstawiła dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez nią kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych i stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona obowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów i stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca winien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej i członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Sąd stwierdził, że zgodnie z orzecznictwem NSA posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. Niezasadny jest zarzut skarżącego, że oznacza to nakazywanie wyzbycia się majątku dla uiszczenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może [nie; argum. ex postanowienie NSA z 30.8.2005 r. I OZ 835/05, Lex 849593] mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie, posiadany majątek może także przynosić potencjalne korzyści takie jak zabezpieczenie pożyczki lub kredytu. Skarżący nie udokumentował wszystkich ponoszonych miesięcznie wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym i nie wyjaśnił w sposób przekonujący kwestii związanej z dochodem z posiadanego gospodarstwa rolnego. Sąd opierając się wyłącznie na złożonych przez skarżącego oświadczeniach i nadesłanych dokumentach, stwierdził że miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego są na tyle wysokie, że nie dają podstaw do uznania, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie można więc przyjąć, że wniosek skarżącego o ustanowienie radcy prawnego z urzędu winien zostać uwzględniony. Z tych powodów, Sąd I instancji na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 245 § 2 ppsa nie uwzględnił wniosku skarżącego (k. 182-186 akt II SA/Bd 197/14). Zażalenie na to postanowienie wywiódł M. G.. Zaskarżył postanowienie w całości, wniósł o jego uchylenie i zmianę przez przyznanie pomocy prawnej. Skarżący podniósł, że jego sytuacja rodzinno-majątkowa uległa diametralnemu pogorszeniu. Obecnie nie prowadzi z matką wspólnego gospodarstwa domowego. Niebawem pozostanie bez dachu nad głową i nie będzie miał gdzie trzymać zwierząt (k. 191 akt II SA/Bd 197/14). Naczelny Sąd Administracyjny, zważył, co następuje. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy postanowieniami z: 17 lipca 2015 r. II SAB/Bd 47/14 i 27 sierpnia 2015 r. II SAB/Bd 77/15 (cbosa) przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. W każdej sprawie Sąd indywidualnie ocenia, czy zostały spełnione przesłanki prawa pomocy. Nie jest wiarygodne twierdzenie, że skarżący "obecnie nie prowadzi z matką wspólnego gospodarstwa domowego" (k. 191v akt II SAB/Bd 197/14). Jednakże zbadana przez Sąd sytuacja majątkowa, rodzinna i możliwości płatnicze skarżącego, a nadto wzgląd na "równość broni" w postępowaniu ze skargi kasacyjnej (Wójt jest w tym postępowaniu reprezentowany przez radcę prawnego; k. 117-119 akt II SAB/Bd 197/14), przemawiały za uwzględnieniem wniosku. Na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2, art. 188 w zw. z art. 193, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 1 i 3 ppsa postanowiono jak w sentencji.