II SA/Po 680/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 października 2022 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 1 marca 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Decyzją z dnia 1 marca 2022 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "Samorządowe Kolegium Odwoławcze" lub "organ"), po rozpatrzeniu odwołania M. K., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy G. nr [...] z dnia 24 stycznia 2022 r. w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym sprawy. Dnia 27 grudnia 2021 r. M. K. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym ojcem - M. K.. Decyzją z dnia 24 stycznia 2022 r. Burmistrz Miasta i Gminy G. odmówił przyznania wnioskującemu żądanego świadczenia. Z treści uzasadnienia decyzji wynika, że powodem odmowy przyznania żądanego świadczenia było niespełnienie warunku określonego w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych. Z przedłożonego orzeczenia o niepełnosprawności wynika, że niepełnosprawność wymagającego opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia. Od powyższej decyzji w ustawowym terminie odwołanie złożył M. K. podnosząc, że to on świadczy codzienną opiekę nad schorowanym ojcem, gdyż jego matka jest także osobą niepełnosprawną i nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem. Decyzją z dnia 1 marca 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy podnosząc, po przytoczeniu treści przepisów prawa, iż fakt powstania niepełnosprawności wymagającej opieki później niż do ukończenia 18 roku życia nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyjaśniło, że w przedmiotowej sprawie jest bezsporne, iż M. K., jako syn wymagającego opieki M. K., jest w rozumieniu przepisu art. 128 k.r.o., osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec ojca. Jednakże w związku z tym, że wymagający opieki jest żonaty, to obowiązek alimentacyjny wobec niego ciąży w pierwszej kolejności na jego żonie. Podkreślić należy, że obowiązek alimentacyjny jednego małżonka względem drugiego wynika z treści przepisów art. 23 i 27 k.r.o. i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych małżonka. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia [...] października 2021 r., wynika, że M. K. nie zaliczono do osób niepełnosprawnych. W związku z tym nie jest osobą posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a tylko posiadanie takiego orzeczenia umożliwiałoby ustalenie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad ojcem. Organ zaznaczył, iż przedłożone do akt sprawy zaświadczenie lekarza z dnia [...] grudnia 2021 r. nie może być utożsamiane z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podsumowując organ podkreślił, iż skoro M. K. formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, to odwołujący, mimo że sprawuje opiekę nad ojcem, nie jest uprawniony do ubiegania się o wnioskowane świadczenie. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł M. K. zarzucając jej rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 5 pkt 2 lit a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że Skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy ojciec skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu innym niż znacznym. Wskazując na powyższe Skarżący wniósł o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 1 marca 2022 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta i Gminy G. z dnia 24 stycznia 2022 r. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie M. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto Skarżący wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania oraz rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 13 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Po [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę M. K.. Postanowieniem z dnia 22 września 2022 r., sygn. akt I OZ [...] Naczelny Sąd Administracyjny [...] uchylił ww. postanowienie z dnia 13 lipca 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Na wstępie zauważyć należy, iż Sąd rozpoznał przedmiotową sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej: P.p.s.a.). W myśl cytowanego art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym złożył Skarżący, natomiast organ w odpowiedzi na skargę nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 P.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Miasta i Gminy odmawiającej Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a w szczególności art. 17 u.ś.r. Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Według zaś ust. 1a tego przepisu ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 2 ww. artykułu, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie. W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje kwestia, iż M. K. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga całodobowej opieki i pomocy w codziennych czynnościach innych osób. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne jest natomiast to, czy Skarżący jako syn osoby wymagającej opieki ma prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem w sytuacji, gdy są inne osoby (żona) obciążone obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności. Cytowany wyżej przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Wobec powyższego co do zasady w sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, nawet jeśli faktycznie - w miejsce tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stanowisko takie, jako odpowiadające literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., znajduje potwierdzenie w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia z dnia 9 lutego 2021 r. I OSK 2390/20, Naczelny Sąd Administracyjny sformułował tezę, że z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu (dziecku) na niepełnosprawnego rodzica, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. z 2020 r. poz. 1359 z późn. zm.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. (Vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia – 13 kwietnia 2022 r. sygn. I OSK 1285/21, 28 marca 2022 r. sygn. I OSK 1244/21, 16 marca 2022 r. sygn. I OSK 1232/21, 4 marca 2022 r. I OSK 1657/21, z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. I OSK 2391/20). W tym miejscu wskazać należy, iż Sąd w wyjątkowych sytuacjach dopuszcza możliwość odstąpienia od wykładni literalnej i przyjęcie - posiłkując się wykładnia systemową i celowościową -, iż ograniczenia wynikające z omawianej regulacji nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyroki NSA: z dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16, CBOSA). Jednakże w ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie wystąpiły okoliczności uzasadniające odstąpienie od literalnej wykładni omawianego przepisu. Wobec powyższego wskazać należy, iż w rozpoznawanej sprawie ojciec Skarżącego pozostaje w związku małżeńskim z M. K., który ma ukończone 64 lata. Małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mimo podnoszonych w toku postępowania okoliczności dotyczących stanu zdrowia M. K., brak przedstawienia tego orzeczenia, w świetle powołanych przepisów, stanowi przeszkodę do przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Nie zmienia tej oceny przedłożone do akt zaświadczenie lekarza (k. [...] akt administracyjnych), skoro jak wyżej wskazano to orzeczenie o stopniu o niepełnosprawności rozstrzyga o możliwości sprawowania opieki nad małżonkiem. W tym miejscu warto wskazać, iż do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, i co przesądziło o niezasadności odstąpienia od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. , Skarżący załączył orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] października 2021 r. (k. [...] akt administracyjnych), w którym to orzeczeniu postanowiono nie zaliczać M. K. do stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu tym wskazano, iż na podstawie analizy dostarczonej dokumentacji medycznej nie stwierdzono naruszenia sprawności organizmu skutkujące zaliczeniem do stopnia niepełnosprawności. Tym samym żona osoby wymagającej opieki nie tylko nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a wręcz przeciwnie przedłożyła dokument uprawnionej i wyspecjalizowanie jednostki orzeczniczej, iż niespełnia przesłanek do uznania jej za osobę niepełnosprawną. W tym miejscu warto wskazać, iż ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki, a tym bardziej do kwestionowania stanu zdrowa małżonki zawartej w ww. orzeczeniu Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] października 2021 r. Podsumowując powyższe rozważania należy zatem stwierdzić, że organ orzekający w przedmiotowej sprawie słusznie uznał, iż zachodzi brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącemu w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem w sytuacji, gdy podopieczny pozostaje w związku małżeńskim. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 P.p.s.a., skargę oddalił. Na marginesie Sąd zauważa, iż na prawidłowość zaskarżonej decyzji nie ma wpływu wskazanie w niej błędnej końcówki numeru decyzji organu I instancji tj wskazanie 2021 zamiast 2022, gdyż powyższe stanowi wyłącznie oczywistą omyłkę.