II SA/Sz 660/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Sędziowie Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.), Sędzia WSA Arkadiusz Windak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 października 2022 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] maja 2022 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. (dalej: Kolegium, organ odwoławczy), po rozpatrzeniu odwołania B. K. (dalej: skarżąca), orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Miasta i Gminy C. odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem - J. W.. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, iż organ pierwszej instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia uzasadniając swoje rozstrzygnięcie tym, iż niepełnosprawność brata powstała po osiągnięciu przez niego 18-go lub 25-go roku życia, jak również okolicznością, iż są osoby zobowiązane w pierwszej kolejności - przed siostrą - do alimentacji względem niepełnosprawnego tj. jego dzieci a także okolicznością braku związku przyczynowo - skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad bratem. Organ odwoławczy rozpatrując odwołanie złożone przez profesjonalnego pełnomocnika skarżącej, po zacytowaniu art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 5 u.ś.r. stwierdził, iż wnioskodawczyni jest siostrą niepełnosprawnego, nie posiada ona orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie posiada także żadnych uprawnień emerytalno - rentowych, nie prowadzi działalności gospodarczej ani gospodarstwa rolnego, pozostaje bierna zawodowo i nie podejmuje zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej. W ramach sprawowanej opieki pomaga bratu w czynnościach higienicznych, przygotowuje posiłki, umawia wizyty lekarskie i organizuje dojazd do lekarza, realizuje recepty, zaopatruje w niezbędne przedmioty i środki codziennego użytku, reguluje opłaty. Organ odwoławczy nadmienił, iż przepis art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez odesłanie do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. W art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wprost stwierdzono, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Na podstawie art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Art. 617 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 – dalej: K.r.o.), zawiera definicję, że krewnymi w linii są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej (np. matka - dziecko), § 2 stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń. Z akt sprawy wynika, że niepełnosprawny ma lat [...], jest osobą rozwiedzioną, posiada czworo pełnoletnich samodzielnych dzieci: trzy córki zamieszkałe na terenie Niemiec oraz syna zamieszkałego w Z.. Córki niepełnosprawnego nie utrzymują z nim kontaktu, jednakże wystąpił on do Sądu Rejonowego w D. o alimenty od dwóch córek. Natomiast syn w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] lutego 2022 r. oświadczył, że zamieszkuje wspólnie z małżonką i dwójką dzieci, pracuje zawodowo, zaś jego małżonka pobiera świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad ich niepełnosprawnym dzieckiem. Oświadczył także, iż utrzymuje kontakt z ojcem, lecz z uwagi na pracę zawodową nie jest w stanie sprawować nad nim opieki. Wobec powyższego Kolegium przyjęło, iż wnioskodawczyni należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec brata, jednakże są osoby, które są zobowiązane w pierwszej kolejności, przed wnioskodawczynią do alimentacji, a mianowicie jego dzieci. Kolegium podkreśliło przy tym, iż okoliczność wykonywania pracy zawodowej przez dzieci osoby wymagającej opieki, zamieszkiwania w innej miejscowości czy brak kontaktu z nimi nie mogą stanowić przesłanki zwalniającej je z obowiązku alimentacyjnego względem ojca oraz opieki nad ojcem. Obowiązek ten może być bowiem wykonywany przez osobistą opiekę, ale także np. poprzez opłacenie takich usług, w tym również przez osoby zamieszkujące poza granicami kraju, tym bardziej, że aktualnie niepełnosprawny wystąpił o alimenty od córek na drodze sądowej. Nadto organ wskazał, że skarżąca pozostaje bierna zawodowo oraz sprawuje osobistą opiekę nad bratem. Z akt sprawy wynika, że odwołująca ostatnie zatrudnienie podejmowała w okresie od dnia [...] marca 2006r. do dnia [...] lutego 2007r., a następnie od dnia [...] marca 2007 r. do dnia 27 sierpnia 2008r. była zarejestrowana jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy i na swój wniosek została z dniem [...] sierpnia 2008r. wykreślona z ewidencji osób bezrobotnych. Od tego czasu nie podejmowała i nadal nie podejmuje żadnego zatrudnienia ani innej pracy/działalności o charakterze zarobkowym. Jak oświadczyła pisemnie w dniu [...] stycznia 2022r., od 2008 r. pozostawała ona na utrzymaniu męża, który od 2011 r. prowadzi działalność gospodarczą. W związku z pandemią małżonek mniej zarabia i strona chciała podjąć zatrudnienie, lecz brat się rozchorował, nie miał się nim kto zająć więc musiała zrezygnować z poszukiwania pracy. Kolegium uznało, iż nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawczynię a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym. Strona od wielu lat, tj. od 2008 roku, nie podejmuje zatrudnienia pozostając na utrzymaniu małżonka. Zrezygnowała także z pozostawania w ewidencji osób bezrobotnych lub poszukujących zatrudnienia. Pismem z [...] czerwca 2022 r. pełnomocnik skarżącej wywiódł skargę na decyzję organu odwoławczego zarzucając jej naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazując na powyższe, pełnomocnik skarżącej zawnioskował o uchylenie zaskarżonej decyzji z [...] maja 2022 r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Natomiast w uzasadnieniu skargi podniósł, iż nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje. W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.- dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 134 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Materialnoprawną podstawę zaskrzonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 i 1 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych zgodnie którym osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 (tj. osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności), innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W badanej sprawie jest bezsporne, iż skarżąca jest siostrą niepełnosprawnego, który ma czworo dzieci (trzy córki zamieszkałe za granicą i syn zamieszkały w Polsce w innej miejscowości). Niepełnosprawny jest przy tym rozwiedziony. Rozwód orzeczono w dniu 17 września 2003 r. bez orzekania o winie. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 17 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 371/21 i z 22 października 2021 r. sygn. akt I OSK 712/21, warunki z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, jakkolwiek nie powtarzają regulacji przepisów K.r.o. dotyczących kolejności obowiązku alimentacyjnego, pozostają jednak z tą regulacją w ścisłym związku. Na gruncie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z art. 129 § 1 K.r.o., jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W myśl zaś art. 132 K.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Warunki wprowadzone w art. 17 ust. 1a u.ś.r. również uzależniają prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy istnieją inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, mogące sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, jako zobowiązane na gruncie K.r.o. do alimentacji w pierwszej kolejności, wyprzedzają przy tym w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnione w stopniu dalszym, chyba że są one małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto w ww. wyrokach Naczelny Sąd Administracyjny, zwracając, poza tym uwagę na odmienność pomiędzy obowiązkiem alimentacyjnym, a sprawowaniem osobistej opieki, stwierdził, że w art. 128 K.r.o. ustawodawca definiuje obowiązek alimentacyjny jako obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Co do zasady obowiązek alimentacyjny ma zatem wymiar finansowy i materialny. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom podejmującym faktyczną i osobistą opiekę, wobec czego w tym przypadku ustawodawca uzależnił prawo do niego dla osób spokrewnionych w dalszym stopniu od tego, czy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z niepełnosprawnym (dzieci) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności a wnioskodawczyni nie uprawdopodobniła obiektywnych okoliczności uniemożlwiających całej czwórce dzieci niepełnosprawnego sprawowanie opieki nad nim w ramach obowiązku alimentacyjnego, brak jest podstaw do uznania, iż ciąży na niej obowiązek alimentacyjny obligujący ją do sparowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. Przy czym nie można tracić z pola widzenia, iż niepełnosprawny podjął na drodze sądowej działania zmierzające do wyegzekwowania obowiązku alimentacyjnego od swoich dzieci. Skarżąca nie wskazuje też na żadne okoliczności, które dawałyby podstawy do uznania, że obowiązek nie ciąży również na byłej małżonce niepełnosprawnego. Tymczasem stosowanie do at. 60 § 1 K.r.o. małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Tym samym organy trafnie dostrzegły istnienie osób zobowiązanych do wykonywania obowiązku alimentacyjnego we wcześniejszej kolejności niż skarżąca. W konsekwencji trafnie uznały, iż nie skonkretyzował się obowiązek alimentacyjny skarżącej względem jej brata. Organy trafnie przyjęły też, iż obowiązek alimentacyjny może być realizowany nie tylko poprzez świadczenia osobiste, ale również poprzez poczynienie stosownych nakładów na osobę wymagającą wsparcia. Stąd nawet zamieszkiwanie członków rodziny (osób zobowiązanych) w dużej odległości od miejsca zamieszkania osoby wymagającej stosownej pomocy nie wyklucza jej otrzymania. Jeśli chodzi natomiast o stwierdzenie przez organ administracji braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej przez skarżącą celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, już stwierdzenie braku obowiązku alimentacyjnego ciążącego na wnioskodawczyni względem niepełnosprawnego było wystarczającą podstawą dla odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Warto jednak zauważyć, iż skarżąca oświadczyła, iż zrezygnowała z "poszukiwania pracy" (tak: oświadczenie skarżącej z [...] stycznia 2022 r. na k. 34). Powyższe nie jest równoznaczne z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą niepełnosprawną. Nadto, przedstawione przez skarżącą twierdzenia w zakresie woli podjęcia pracy - z uwagi na obniżenie się dochodów dotychczas utrzymującego ją małżonka prowadzącego działalność gospodarczą - nie zostały w żaden sposób uprawdopodobnione. W związku z powyższym Sąd, nie dopatrując się niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji skargę oddalił, stosownie do art. 151 P.p.s.a. Niniejsza sprawa, na podstawie wniosku pełnomocnika skarżącej została rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a. w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Orzeczenia sądów administracyjnych cytowane powyżej, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl/