II GZ 223/09

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Bała po rozpoznaniu w dniu 13 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Stowarzyszenia "K." na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 6 sierpnia 2009 r., sygn. akt II SAB/Ol 17/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "K." na bezczynność Wojewody W. w przedmiocie wydobywania kopaliny bez koncesji postanawia: oddalić zażalenie UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2009 r., sygn. akt II SAB/Ol 17/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. odmówił Stowarzyszeniu "K. W." w W. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na bezczynność Wojewody W. w przedmiocie wydobywania kopaliny bez koncesji. Sąd orzekał następującym stanie sprawy. Wnioskiem z dnia 17 czerwca 2009 r., Stowarzyszenie "K. W." wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, że podmiot prowadzi działalność społeczną i działa w systemie non profit, w związku z czym nie pozyskuje i nie występuje o żadne środki finansowe, a zatem takimi środkami nie dysponuje. W oświadczeniu Stowarzyszenie podało, że nie posiada nie tylko dochodów, ale również jakiegokolwiek majątku. Odmawiając przyznania prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny podał, że zwolnienie Stowarzyszenia z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych może nastąpić wyłącznie na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. Dodał, iż wprawdzie w art. 240 p.p.s.a. znajduje się delegacja upoważniająca Radę Ministrów do udzielenia organizacjom społecznym zwolnienia od wpisu, jednakże do tej pory nie zostało wydane żadne rozporządzenie w tej kwestii. Nie ma zatem przepisów odrębnych, które regulowałyby zasady zwalniania tych organizacji od opłat sądowych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd pierwszej instancji wskazał, że ustawodawca wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych (art. 199 p.p.s.a.), w art. 246 § 2 nałożył na wnioskodawcę obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek przyznania prawa pomocy, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu sądu administracyjnego rozpoznającego wniosek. Zważywszy, że Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uzależnia możliwość ubiegania się o przyznanie prawa pomocy wyłącznie od stanu posiadanych przez podmiot wnioskujący środków finansowych, Sąd podkreślił, że jedynym argumentem wnioskodawcy było, iż nie posiadał on żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, gdyż prowadził działalność w systemie non profit, w związku z czym nie pozyskiwał środków finansowych i nie zabiegał o nie. Sąd uznał, że nie można uznać powyższego stwierdzenia za wykazanie, że strona nie miała dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Powyższy wniosek potwierdza analiza treści § 25 Statutu Stowarzyszenia, zgodnie z którym jego majątek powstaje ze składek członkowskich, dotacji, zapisów i darowizn, dochodów z działalności statutowej i gospodarczej. Na podstawie § 15 pkt 7 i 8 statutu Walne Zebranie Członków Stowarzyszenia uchwala na wniosek zarządu wysokość oraz terminy płatności składek członkowskich. Przy czym regularne ich opłacanie należy do obowiązków członków zwyczajnych Stowarzyszenia, a nieusprawiedliwione zaleganie w opłacaniu za okres co najmniej 6 miesięcy może spowodować skreślenie z listy członków Stowarzyszenia (§ 9 pkt 3 i § 12 ust. 2). Wnioskodawca ubiegając się o przyznanie prawa pomocy nie przedstawił, jakie działania podjął w celu pozyskania majątku niezbędnego do realizacji swych zadań statutowych i jakie były wymierne efekty tych działań. Stowarzyszenie nie podjęło też inicjatywy dla pozyskania dodatkowych środków finansowych chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich. Ponadto z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd wywiódł, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków trwałych wnioskującego wynoszą 0 zł, podobnie jak wartość jego środków trwałych oraz wysokość zysku lub strat za ostatni rok obrotowy według bilansu. Zdaniem Sądu skreślenia w poz. 9 wniosku dotyczące stanu rachunków bankowych na koniec miesiąca przed złożeniem wniosku oznaczać mogły, iż podmiot nie posiadał rachunku bankowego. W tym kontekście Sąd uznał, iż wniosek Stowarzyszenia o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem podmiot nie wykazał, iż została spełniona określona w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skoro Stowarzyszenie "K. W." nie korzystało z możliwości pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych, to nie mogło skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Na powyższe postanowienie Stowarzyszenie "K. W." złożyło zażalenie, w którym podało, że stwierdzenie Sądu, iż Stowarzyszenie nie starało się pozyskać środków niezbędnych do swej działalności było błędne, albowiem oznaczałoby niemożność prowadzenia działalności non profit w oparciu jedynie o bezinteresowne zaangażowanie swoich członków przy zachowaniu celów powołania stowarzyszenia. Wnoszący zażalenie podał, że Stowarzyszenie odeszło od pozyskiwania środków opierając się na zaangażowaniu społecznym, gdyż w jego ocenie pozyskiwanie środków ma charakter korumpujący. Sądowi, który odmówił przyznania prawa pomocy wnoszący zażalenie zarzucił wystąpienie przeciw idei społeczeństwa obywatelskiego, które nie ma obowiązku pozyskiwania środków na działalność w postaci aktywnej reakcji na patologię. W konsekwencji Stowarzyszenie podało, że odmowa rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd była ubezwłasnowolnieniem obywateli występujących w słusznej sprawie i realizujących swoje obowiązki konstytucyjne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem. Sąd pierwszej instancji trafnie bowiem wskazał na fakt, iż Stowarzyszenie, mimo bycia jednostką non profit, chcąc realizować swą statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie bowiem z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (w tym np. w postanowieniu NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt II OZ 1030/08, postanowieniu z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II OZ 1295/08 oraz postanowieniu NSA z dnia 19 września 2008 r., sygn. akt II OZ 955/08, opublikowane w Bazie Orzeczeń NSA - www.nsa.gov.pl), członkowie Stowarzyszenia przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m. in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Fakt zaś, że cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach /Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855/) oznacza jedynie, że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony między członków, lecz musi być przeznaczany na podtrzymywanie statutowych celów stowarzyszenia (art. 34 Prawa o stowarzyszeniach). Jak trafnie podnosi się w orzecznictwie NSA strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem (postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 326/08, Baza Orzeczeń NSA). Tymczasem w niniejszej sprawie Stowarzyszenie domaga się przyznania prawa pomocy wyłącznie na podstawie twierdzenia, że środków nie posiada, nie przedstawiając jednak żadnych przekonujących argumentów wskazujących, że nie może ich zdobyć. Słusznie też Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał okoliczności, mogące budzić wątpliwości do zarówno samego braku takich środków, jak i niemożności ich zdobycia, a dotyczące przewidzianego w Statucie Stowarzyszenia obowiązku uiszczania przez członków zwykłych skałek członkowskich, pod surowym rygorem utraty członkostwa. Stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zażalenia, z którego wynika brak intencji do pozyskiwania środków, prowadziłoby do sytuacji przerzucenia faktycznych kosztów działalności tego typu organizacji na Skarb Państwa. Natomiast założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych, nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Wobec tego Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. zasadnie odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji postanowienia.