II SA/Po 631/22

SENTENCJA Dnia 22 listopada 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Asesor WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 listopada 2022 roku sprawy ze skargi K. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 czerwca 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "Kolegium") decyzją z 3 czerwca 2022 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania K. G. (dalej: "strona") od decyzji Burmistrza W. (dalej: "Burmistrz") z 14 marca 2022 r., nr [...], w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym. K. G. 13 stycznia 2022 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym synem J. T.. Burmistrz decyzją z 14 marca 2022 r., nr [...], działając m.in. na podstawie art. 104, art. 107-110, art. 127a ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "K.p.a."), art. 1 ust. 2 pkt 1, ust. 3, art. 2 pkt 2, art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b, art. 20, art. 23 ust. 1-3, ust. 5-5c, art. 24, art. 25, art. 26 i art. 27 ust. 5 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: "u.ś.r."), odmówił stronie przyznania na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wydając zaskarżoną decyzję wskazało, że J. T. – syn odwołującej – orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS I Oddziału w P. z 22 lipca 2020 r., nr [...], uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji do 31 lipca 2025 r. Wymagający opieki jest więc osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 lit. b u.ś.r. J. T. jest kawalerem i nie posiada dzieci, mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką. Faktyczną opiekę nad synem sprawuje odwołująca. Strona oświadczyła, że opiekę tę sprawuje od 2006 r., to jest od czasu wypadku komunikacyjnego, jakiemu uległ syn, co jest powodem jego niepełnosprawności. Z ustaleń wynika, że strona obecnie jest uprawniona do renty rodzinnej po zmarłym mężu, a świadczenie to nie jest przyznane w zbiegu z innym świadczeniem emerytalno-rentowym. Organ II instancji odnosząc się do warunku określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznając, że organ I instancji błędnie go zastosował, bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie rzeczonego wyroku eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu. Podstawą odmowy przyznania świadczenia nie może być art. 17 ust. 1b u.ś.r. i oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do jego przyznania dokonywać należy z pominięciem wynikającego stąd kryterium. W dalszej kolejności Kolegium stwierdziło, że wnioskowane świadczenie jest świadczeniem opiekuńczym, którego zasadniczym celem jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez osobę rezygnującą z zatrudnienie lub niepodejmującą zatrudnienia w celu zapewnienia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Niepodejmowanie zatrudnienia powinno więc wynikać z konieczności sprawowania opieki, a sprawowanie tej opieki powinno to zatrudnienie nijako uniemożliwiać. Z akt sprawy wynika, że strona obecnie nie pracuje i jest uprawniona do renty rodzinnej, którą pobiera od 16 lutego 2009 r. Odwołująca pracowała zawodowo w latach 1972-1983. Po tym czasie nie podejmowała już pracy zawodowej i uprawniona była do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Z oświadczenia z 27 maja 2022 r., jakie złożone zostało w ramach postępowania uzupełniającego, wynika, że przed uzyskaniem prawa do renty rodzinnej odwołująca uprawniona była do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Do wypadku syna odwołująca pozostawała nieaktywna zawodowo od 23 lat. W sprawie brak jest zdaniem organu II instancji związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a koniecznością zapewnienia opieki synowi. Niepodejmowanie zatrudnienia przez stronę nie wynikało bezpośrednio z powodu konieczności zapewnienia opieki synowi, ponieważ strona w momencie, gdy syn uległ wypadkowi już od wielu lat była nieaktywna zawodowo. Niepodejmowanie zatrudnienia przez stronę wynikało przede wszystkim z jej stanu zdrowia (częściowa niezdolność do pracy) i uprawnienia do renty. W tych okolicznościach trudno przyjąć, że odwołująca, gdyby nie konieczność zapewnienia synowi opieki, podjęłaby zatrudnienie tym bardziej, że przed wypadkiem syna będąc na rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy oraz w sile wieku nie podjęła żadnego zatrudnienia choćby tymczasowo lub w niepełnym wymiarze czasu pracy. Świadczyć to może o tym, że niepełnosprawność syna nie miała wpływu na jej aktywizację zawodową. Zasady doświadczenia życiowego wskazują, że strona nie poszukiwałaby zatrudnienia nawet w sytuacji, gdyby nie musiała sprawować opieki nad synem. Przemawia za tym wiek odwołującej i jej dotychczasowy staż pracy. Trudno bezkrytycznie zaakceptować, że obecnie zatrudnienie by podjęła nawet dorywczo lub w niepełnym wymiarze godzin po ukończeniu 70 roku życia. W tej sytuacji w ocenie SKO brak jest podstaw do uznania, że odwołująca zrezygnowała z podjęcia pracy zawodowej w związku z koniecznością opieki nad synem. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Pomimo zatem, że strona faktycznie opiekuje się chorym brak jest podstaw do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze skierowanej do tut. Sądu skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, zarzuciła naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię, art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że strona nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym synem. Jednocześnie skarżąca w powołaniu na art. 119 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") wniosła o rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi wskazano na naruszenie przez organ II instancji art. 17 ust. 1 u.ś.r. i podniesiono, że skarżąca nie zgadza się z oceną stanu faktycznego organu II instancji, z której wynika, że niepełnosprawność syna nie miała wpływu na brak aktywności zawodowej. W 2006 r. miała 56 lat i byłaby w stanie, pomimo częściowej niezdolności do pracy, podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nawet z dniem osiągnięcia wieku emerytalnego mogła pozostać aktywna zawodowo. Niewątpliwie stan zdrowia syna skarżącej, konieczność zapewnienia mu pomocy w codziennym funkcjonowaniu, procesie leczenia, usprawniania, całkowicie uniemożliwił skarżącej powrót na rynek pracy. Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać trzeba, że niniejsza sprawa rozpoznana została w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jako że skarżąca wystąpiła z rzeczonym wnioskiem, zaś Kolegium nie zażądało przeprowadzenia rozprawy, ziściły się przesłanki do zastosowania ostatnio podanej regulacji. Jak stanowi przy tym art. 120 P.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Stanowi to odstępstwo od zasady jawnego rozpoznawania spraw, która ustanowiona została w art. 10 P.p.s.a. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 3 czerwca 2022 r., nr [...], nie narusza ani prawa materialnego, ani przepisów postępowania w stopniu, który zgodnie z art. 145 § 1 P.p.s.a. dawałby podstawę do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy stanowił art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Istota sporu do jakiego doszło w sprawie sprowadza się do stwierdzenia, czy zachowany został wynikający w powyższego przepisu warunek nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą, która tej opieki wymaga. Kolegium stwierdziło bowiem, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania przez skarżącą opieki nad synem. Skarżąca twierdzeniu temu natomiast się przeciwstawia. Nakreślony spór – wbrew zarzutowi, jaki podniesiony został w petitum skargi – nie sprowadza się jednak do wykładni przepisów prawa materialnego, a do oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Przed odniesieniem się do istoty sporu wypada jeszcze nadmienić, że Kolegium prawidłowo, odmiennie niż organ I instancji, nie uznało, aby przesłanką negatywną mogło być również niespełnienie warunku z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Kolegium zasadnie uznało, że przepis ten nie może być podstawą decyzji odmownej. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł bowiem, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż zostało to określone w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło zatem przymiot konstytucyjności. W konsekwencji przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób rozpatrywane być musi z pominięciem rzeczonej przesłanki. Organy mają obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału, to jest 23 października 2014 r., została uznana za niekonstytucyjną. Wracając do zaistniałego w sprawie sporu wskazać trzeba, że zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne (zob. art. 2 pkt 2 u.ś.r.), jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. Świadczenie pielęgnacyjne ma charakter świadczenia zasiłkowego, które miało zastąpić instytucje zasiłku stałego z ustawy o pomocy społecznej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, aby opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne zastąpić ma dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Z powyższych uwag wynika, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest wobec tego skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki (zob. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z 14 września 2017 r., sygn. akt I OSK 695/17, CBOSA). W ocenie tut. Sąd w zaskarżonej decyzji w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i poczynione na jego podstawie ustalenia faktyczne Kolegium trafnie oceniło, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym synem. Kolegium słusznie zwróciło uwagę na to, że skarżąca pracowała zawodowo w latach 1972-1983, a więc 23 lata przed powstaniem niepełnosprawności syna (2006 r.). Zaprzestanie aktywności zawodowej wynikało ze stanu zdrowia skarżącej (częściowa niezdolność do pracy) oraz uprawnienia do renty. Co za tym idzie nie nosi żadnych cech dowolności ustalenie, iż opiekę nad niepełnosprawny synem roztoczyła osoba już całkowicie nieaktywna zawodowo, bo od daty nabycia prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, nie podejmująca zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze i w jakiejkolwiek formie. Rezygnacja z zatrudnienia na rzecz pobierania świadczeń rentowych, wskutek czego powstał także stan niepodejmowania zatrudnienia, miała zatem miejsce ponad dwadzieścia lat przed wystąpieniem okoliczności uzasadniających roztoczenie opieki nad niepełnosprawną synem. W ocenie Sądu skoro roztoczenie opieki nad niepełnosprawnym synem nie wiązało się z porzuceniem zatrudnienia, a stan niepodejmowania zatrudnienia powstał i trwał z innych przyczyn niż opieka nad synem, to organ trafnie przyjął, że brak korzystania z możliwości dorabiania początkowo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a następnie do renty rodzinnej nie wykazuje związku z opieką roztoczoną nad niepełnosprawnym synem. O zaistnieniu takiego związku nie stanowią bowiem gołosłowne deklaracje i zapewnienia składane na potrzeby toczącego się postępowania administracyjnego. Kolegium wskazało ponadto, że aktualnie nie tylko staż pozostawania bez p[racy pracy, lecz także wiek skarżącej (ukończenie 70 lat) nie pozwala przyjąć, że podjęłaby ona zatrudnienie chociażby dorywczo lub w niepełnym wymiarze godzin. Dokonana w tym względzie ocena zgromadzonego materiału dowodowego wskazuje na zachowanie przez organ II instancji wymogów wynikających z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., w tym w szczególności nie wykracza poza granice swobodnej oceny dowodów i nie może być uznana za dowolną. Organ uwzględnił bowiem całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i na jego podstawie, korzystając ze swobodnej oceny dowodów, w tym powołując się na doświadczenie życiowe, doszedł do prawidłowego przekonania, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia z innych przyczyn niż konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem. Nie budzi bowiem w powyższych okolicznościach wątpliwości konstatacja, że skarżąca faktycznie nie była tak w dacie powstania niepełnosprawności syna, jak i w dacie złożenia wniosku, osobą zdolną i przede wszystkim gotową do podjęcia lub kontynuowania pracy zarobkowej. Odwołanie się przez Kolegium do tego, że skarżąca nawet będąc w sile wieku nie podejmowała zatrudnienia stanowiło racjonalny argument w niniejszej sprawie. Skarżąca nie podważyła prawidłowości powyższych ustaleń faktycznych. Stanowisko skarżącej sprowadza się w istocie do próby polemiki z Kolegium, nie jest zaś poparte jakimkolwiek argumentem, a zwłaszcza nie odwołuje się do jakiejkolwiek okoliczności faktycznej, która dokonaną w zaskarżonej decyzji ocenę mogłaby skutecznie podważyć. Twierdzenie skarżącej, jakoby nawet z dniem osiągnięcia wieku emerytalnego mogłaby pozostać aktywna zawodowo, jakie zawarte jest w dalszej części skargi, pozostaje w tych okolicznościach jedynie hipotetycznym założeniem, które nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym i samo w sobie nie może podważyć dokonanej przez Kolegium oceny. Skarżącej prawidłowo zatem odmówiono świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Wobec powyższego, w oparciu o art. 151 P.p.s.a., skargę oddalono.