II SA/Sz 761/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder Sędziowie Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 13 października 2022 r. sprawy ze skargi G. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] lipca 2022 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oddala skargę. UZASADNIENIE Decyzją z [...] lipca 2022 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., po rozpatrzeniu odwołania G. D. od decyzji, orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza M. z [...] marca 2022 r. nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego - świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego za okres od dnia 28 grudnia 2021 r. do dnia 31 stycznia 2022 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, iż decyzją z [...] lutego 2022 r. organ I instancji orzekł, iż świadczenie pielęgnacyjne na matkę wypłacone odwołującemu w okresie od dnia 28 grudnia 2021 r. do dnia 31 stycznia 2022 r. w kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz wezwał do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynosiły [...] zł. Po doręczeniu powyższej decyzji strona wystąpiła o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia w całości. Wnioskodawca oświadczył, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, albowiem utrzymuje się z renty inwalidzkiej, która wynosi [...] zł oraz zasiłku pielęgnacyjnego. Ponadto korzysta z pomocy w postaci dodatku mieszkaniowego. Decyzją z [...] marca 2022 r. organ I instancji odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego wskazując, iż nie zostały spełnione przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności. Organ dostrzegł w szczególności, iż wnioskodawca pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jednak dostrzegł też, że nie została u niego stwierdzona trwała niemożność podjęcia pracy zarobkowej z powodu np. niepełnosprawności. Wyjaśniono też, iż niskie dochody, nie przesądzają o braku możliwości spłaty zadłużenia, a nadto, że organ jest zobowiązany do dbałości o środki publiczne, z których wypłacone są świadczenia. W odwołaniu strona wskazywała, że jest w trudnej sytuacji materialnej, jest na rencie inwalidzkiej, która wynosi [...] zł oraz otrzymuje na stałe zasiłek pielęgnacyjny i dodatek mieszkaniowy. Kolegium po zacytowaniu przepisów mających zastosowanie w sprawie oraz orzecznictwa sądów administracyjnych z nimi związanego wskazało, iż wnioskodawca ma 54 lata, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, pobiera rentę chorobową z ZUS, posiada średnie wykształcenie oraz legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Miesięczny dochód wnioskodawcy to kwota [...]zł, na który składa się renta oraz zasiłek pielęgnacyjny. Korzysta także z dodatku mieszkaniowego w wysokości [...] zł. Powyższe dorowadziło organ do konkluzji, iż dochód strony jest wyższy od ustawowego kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej obowiązującego na gruncie ustawy o pomocy społecznej. Natomiast po stronie wydatków skarżącego stwierdzono kwotę [...]zł. W ocenie Kolegium ustalona sytuacja życiowa strony nie dawała podstaw do przyjęcia, iż zaistniały zdarzenia nieprzewidziane czy nagłe, które powodują, że nie jest w stanie ich sama rozwiązać. Wyjaśniono, iż sytuacja odwołującego nie jest łatwa, jednakże nie kwalifikuje się jako "szczególna", tj. wyjątkowa na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie wszystkich innych rodzin. Chodzi bowiem o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane. Organ nadmienił też, że co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe lub pozbawione możliwości zarobkowania. A zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń i jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Końcowo organ odwoławczy pouczył skarżącego o możliwości skorzystania z innej ulg w spłacie zobowiązania, a mianowicie z możliwości wnioskowania o rozłożenie należności na dogodne raty czy odroczenie terminu spłaty. Pismem z 11 sierpnia 2022 r. G. D. wniósł skargę na powyższą decyzję oświadczając, iż w jego przypadku stan częściowej niezdolności do pracy istnieje na stałe, ponieważ jest niepełnosprawny od urodzenia, a jego stan zdrowia nie pozwala na podjęcie jakiejkolwiek pracy. Jest to zatem sytuacja "szczególna". W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie oraz podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. W piśmie z 8 września 2022 r. skarżący podtrzymał swoje stanowisko wskazując, iż w skardze opisał całą sytuacją życiową i nic nie ma do dodania, ponieważ jest ona jaka najbardziej adekwatna do roszczenia umorzenia należności i jest "szczególna". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm. - dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 134 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem skargi jest decyzja Kolegium utrzymująca decyzję organu I instancji o odmowie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest przy tym sporne, iż skarżący pobierał od 1 lipca 2021 r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad swoją niepełnosprawną matką. Natomiast wypłacone skarżącemu w okresie od 28 grudnia 2021 r. do 31 stycznia 2022 r. przez organ I instancji zostało na mocy ostatecznej decyzji uznane na świadczenie nienależnie pobrane i objęte obowiązkiem zwrotu wraz z odsetkami. Przy czym podstawą powyższego rozstrzygnięcia było ustalenie przez organ na podstawie bazy PESEL, że osoba pozostająca pod opieką skarżącego zmarła 27 grudnia 2021 r. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowił art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) stanowiący, iż organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Niewątpliwie z powyższego przepisu wynika jednoznacznie, że organ administracji działa w ramach uznania administracyjnego. Wiąże się to z tym, że nawet w przypadku spełnienia przesłanek do zastosowania ulgi, organ może, ale nie musi ulgę taką przyznać. Kontrola sądu w odniesieniu do elementu "uznaniowości" administracyjnej nie obejmuje kryterium celowości, zasadniczego w tym przypadku, lecz koncentruje się na dokonaniu oceny czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego oraz czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami. Aby dokonać takiej analizy sąd musi zbadać, czy organ w sposób należyty ocenił występowanie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", czyli pojęcia stanowiącego swego rodzaju klauzulę generalną, przy czym NSA w swoich judykatach wyjaśniał, iż uwzględnić należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność i stan zdrowia mieszczą się w tym ustawowym pojęciu. Przesłanka ta winna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi. Z uwagi na cel wyjątkowej regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 u.ś.r. W ocenie Sądu organy administracji należycie wnikliwie zbadały i oceniły sytuację życiową skarżącego oraz należycie uzasadniły decyzję odmowną. W szczególności organy ustaliły stan zdrowia wnioskodawcy prowadzącego jednoosobowe gospodarstwo domowe oraz jego sytuację dochodową oraz oceniły stałe ponoszone wydatki. Organ odwoławczy trafnie powołał się w zaskarżonej decyzji na obszernie zacytowane tezy wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1659/12, w którym przekonująco wyjaśniono zasady stosowania instytucji przewidzianej w art. 30 ust. 9 u.ś.r., podkreślając jej nadzwyczajny charakter. Trafnie oceniono w kwestionowanej decyzji, iż brak jest podstaw do stwierdzenia zaistnienia szczególnych okoliczności w rozumieniu omawianej regulacji a wnioskowana ulga nie daje się pogodzić z zasadą i nie są takimi okoliczności ani wskazywana przez skarżącego niepełnosprawność ani jego sytuacja dochodowa. W świetle ponoszonej w skardze argumentacji Sąd nie znajduje podstaw do zakwestionowania prawidłowości stanowiska organów, iż w jego przypadku nie zaistniały sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane, a jego sytuacja różniła się od sytuacji innych rodzin czy osób uprawnionych do korzystania ze świadczeń rodzinnych. Trafnie wskazano też w skarżonej decyzji, że co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające kryterium dochodowe lub pozbawione możliwości zarobkowania. Zatem przedstawione przez skarżącego sytuacja dochodowa oraz obiektywnie istniejąca możliwość zarobkowania zostały w dopuszczalny sposób zakwalifikowane jako nie uzasadniająca zastosowania wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia zobowiązania. Podnoszona w skardze argumentacja dotycząca niepełnoprawności skarżącego i wywodzona z tego niemożność podjęcia "jakiekolwiek" pracy zarobkowej nie zasługuje natomiast na uwzględnianie z tej przyczyny, iż składane przez skarżącego w tym zakresie oświadczania są oczywiście sprzeczne i nie dają się pogodzić z posiadanym przez skarżącego orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W szczególności aktualnie wywodzona niemożność zarobkowania nie została uargumentowana w żaden sposób poza powołaniem się na niepełnosprawność. Nalazło przy tym mieć na względzie treść innego oświadczenia skarżącego składanego w toku zabiegania o wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego. Otóż w oświadczeniu z 26 listopada 2021 r. skarżący oświadczył, iż nie jest zatrudniony i nie wykonuje żadnej pracy ze względu na opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Potwierdzenie tej okoliczności było zresztą warunkiem przyznania zawnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W tym miejscy warto wyjaśnić, iż powyższe świadczenie, jak wynika z art. 17 u.ś.r., nie jest "wynagrodzeniem" za opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz stanowi swoistą rekompensatę utraconych dochodów opiekuna w związku z rezygnacją z pracy zarobkowej (lub jej niepodejmowaniem) w następstwie z podjęcia się opieki nad osobą niepełnosprawną objętej stosownym obowiązek alimentacyjnym. Z treści pism skarżącego nie wynika, aby od daty złożenia przywołanego wyżej oświadczenia jego stan zdrowia uległ istotnej zmianie, a nadto, iż w dalszym ciągu legitymuje się on tym samym orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, istniejącym od urodzenia z przyczyny z 7-S (choroby układu oddechowego i krążenia) w którym stwierdzono możliwość podjęcia pracy na odpowiednio przystosowanym stanowisku. W ocenie Sądu konsekwentne przyjęcie stanowiska skarżącego zaprezentowanego w skardze, iż jego stan zdrowia "nie pozwala na podjęcie jakiekolwiek pracy" w istocie oznaczałoby, iż nie był uprawniony do pobierania świadczenia nie tylko w okresie po śmierci podopiecznej, ale w całym okresie objętym decyzją przyznającą świadczenie pielęgnacyjne. Stąd też brak było podstaw do uwzględnienie zarzutów skarżącego w tym zakresie i przyjęcia, iż powyższe sprawia, że jego sytuacja jest "szczególna". O takiej sytuacji mogłaby być mowa, gdyby obiektywnie nie był zdolny do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Przyjęcie stanowiska skarżącego nie daje się pogodzić fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności, a zastosowanie wobec skarżącego najdalej idącej ulgi sprawiłoby, iż następstwami jego zaniechań, tj. braku poinformowania organu o oczywistej okoliczności powodującej utratę prawa do świadczenia pelengacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, obciążeni zostaliby w nieuzasadniony sposób wszyscy podatnicy. Rozstrzygając w sprawie Sąd miał też na względzie, że skarżący domagał się wyraźnie przyznania ulgi najdalej idącej, tj. umorzenia świadczenia i taki charakter swojego "roszczenia" potwierdził także na etapie postępowania sądowego. Jakkolwiek zatem dochody skarżącego nie wskazują na możliwość zwrotu kwoty ok. [...] zł z bieżących dochodów, to jednak jak trafnie pouczyło skarżącego Kolegium, ma on możliwość zabiegania o inne ulgi w spłacie zobowiązania tj. rozłożenie należności na raty czy odroczenie terminu spłaty, które jawią się jako bardziej adekwatne dla osób uzyskujących stałe dochody oraz obiektywnie mających możliwość zarobkowania. Stwierdziwszy powyższe, na podstawie art. 151 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.