I OSK 1282/22

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędzia del WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 2 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/GI 1307/21 w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] sierpnia 2021 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] maja 2021 r. nr [...]; 2. zasądza na rzecz R. S. od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 2 lutego 2022 r. sygn. akt II SA/GI 1307/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (dalej Sąd Wojewódzki/Sąd I instancji) oddalił skargę R. S. (dalej Skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej Kolegium) z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego. Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r., Kolegium utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta Miasta [...] (dalej Prezydent/organ I instancji ) z dnia [...] maja 2021 r. znak: [...] w sprawie odmowy przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na A. S. w okresie od 1 lipca 2019 r. do 18 lutego 2021 r. Organ I instancji, w związku z wnioskiem Skarżącego z lipca 2019 r. ustalił, że na mocy wyroku z dnia 3 marca 2011 r., sygn. akt XVII RC 2450/10/3, wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim A. S. powierzono jego matce – A. S. Od lipca 2019 r. do września 2019 r. małoletni był na utrzymaniu Skarżącego, ale z nim nie zamieszkiwał. Od października 2019 r. małoletni zamieszkiwał ze Skarżącym i pozostawał na jego utrzymaniu. W konsekwencji, wskazano że nie doszło do spełnienia przesłanek z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407), powoływanej dalej "ustawa", "ustawa o pomocy państwa" który stanowi że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Zgodnie ze stanem prawnym, dziecko winno znajdować się pod władzą rodzicielską matki i z nią zamieszkiwać, a Skarżący miał jedynie prawo do współdecydowaniu o ważnych życiowo sprawach dziecka. Organ zaznaczył, że Skarżący sprawuje opiekę nad dzieckiem wbrew orzeczeniu Sądu. Na skutek odwołania Skarżącego, Kolegium decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, podzielając w pełni stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji Prezydenta. Kolegium zaznaczyło, że Sąd Okręgowy w [...] powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej matce małoletniego, a Skarżący ma możliwość decydowania o ważnych życiowo sprawach dziecka. Orzeczenie sądu nie zostało w tym zakresie zmienione, zatem skarżący nie spełnia przesłanek z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa. Skargę do Sądu Wojewódzkiego wniósł Skarżący. W odpowiedzi na skargę, Kolegium w całej rozciągłości podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko, wnosząc o oddalenie skargi. Wyrokiem z dnia 2 lutego 2022 r. sygn. akt II SA/GI 1307/21, Sąd Wojewódzki oddalił skargę Skarżącego na decyzję Kolegium z dnia [...] sierpnia 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego. Sąd Wojewódzki wskazał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika, że wyrokiem z dnia 3 marca 2011 r., sygn. akt XVII RC 2450/10/3, Sąd Okręgowy w [...] rozwiązał małżeństwo A. S. i R. S. W orzeczeniu tym jednocześnie postanowiono, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem A. powierzono matce A. S., zapewniając Skarżącemu prawo współdecydowania o ważnych życiowo sprawach dotyczących tego małoletniego. Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1805 z późn. zm., powoływanej dalej "k.p.c.") orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Moc wiążąca prawomocnego orzeczenia charakteryzuje się w istocie rzeczy dwoma aspektami. Sąd I instancji zaznaczył, że pierwszy z nich odnosi się do istnienia prawomocnego orzeczenia, drugi natomiast przejawia się w mocy wiążącej jako określonym walorze rozstrzygnięcia (osądzenia) zawartego w treści orzeczenia. Zatem, w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem, czy miejsce jego pobytu (zamieszkania) zostały uregulowane na mocy orzeczenia sądu, to jego treść ma znaczenie dla prawa do świadczenia wychowawczego. W tej sytuacji omawiana ustawa, ani art. 26 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm., powoływanej dalej "k.c."), ani też inne przepisy nie wyłączają związania organów administracji publicznej, jak również Sądu Wojewódzkiego prawomocnym orzeczeniem sądu powszechnego. Sąd I instancji zaznaczył przy tym, że kwestię opieki nad dzieckiem co do zasady mogą regulować sami rodzice. Tylko w przypadku spornym decyduje o tym Sąd. Po wydaniu orzeczenia sądowego możliwy jest przypadek, że rodzice dojdą do porozumienia i na nowo ustalą zasady opieki nad dzieckiem. Czym innym jest jednak sytuacja, kiedy oboje mają pełnię władzy rodzicielskiej, a czym innym, kiedy władza rodzicielska jednego z nich jest ograniczona i w świetle orzeczenia sądowego nie może on podejmować się stałej opieki nad dzieckiem. Takie orzeczenie, dopóki nie zostaną na nowo ustalone zasady opieki przez sąd powszechny, musi być w Państwie prawa respektowane. Zdaniem Sądu I instancji obowiązujące jest orzeczenie z 3 marca 2011 r., które w sposób precyzyjny określa wykonywanie władzy rodzicielskiej. W związku z powierzeniem wykonywania władzy rodzicielskiej matce, A. S., Skarżący nie spełnia wymogów określonych w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Skarżący zaskarżając wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 z późn. zm., powoływanej dalej p.p.s.a.) w zw. z art. 4 ust. 2 pkt. 1 ustawy o pomocy państwa wskutek błędnej wykładni polegającej na przyjęciu, że rozstrzygnięcie dotyczące władzy rodzicielskiej oraz opieki nad dzieckiem zawarte w wyroku rozwodowym wyklucza możliwość przyznania świadczenia wychowawczego, podczas gdy cyt. przepis uzależnia możliwość uzyskania świadczenia wychowawczego wyłącznie od przesłanki wspólnego zamieszkiwania oraz pozostawania na utrzymaniu rodzica; 2. naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy tj. art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm., dalej: "k.p.a.", 77 k.p.a., poprzez naruszenie zasady prawdy obiektywnej polegające na pominięciu przy wyjaśnianiu stanu faktycznego sprawy istotnych okoliczności, jakimi są zamieszkiwanie dziecka u ojca, sprawującego faktyczną i prawną opiekę nad dzieckiem, a co za tym idzie błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść orzeczenia oraz przyjęcie przez Sąd Wojewódzki ustaleń poczynionych przez Kolegium za własne, pomimo błędnego ustalenia przez organ, że wyłącznie treść orzeczenia rozwodowego ma decydujący wpływ na przyznanie świadczenia wychowawczego. Wobec powyższego Skarżący wniósł o uchylenie skarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżący wniósł o zasądzenie od organu na rzecz Skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wniósł o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w związku ze zrzeczeniem się przez Skarżącego przeprowadzenia rozprawy. Końcowo wniósł o przyspieszenie postępowania z uwagi na dotychczasową przewlekłość prowadzonego od 2019 r. postępowania przed organami administracyjnymi. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym po stwierdzeniu spełnienia ustawowych warunków przewidzianych w art. 182 § 2 p.p.s.a. Pełnomocnik skarżącego kasacyjnie, który wniósł skargę kasacyjną, zrzekł się rozpoznania sprawy na rozprawie. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec powyższego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. W oparciu o art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno wskazanie przesłanek kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Wskazanie podstaw kasacyjnych wymusza potrzebę konkretnego przytoczenia tych regulacji prawnych, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej. Rozpoznając zarzuty skarżącej kasacyjnie, w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że są uzasadnione i z tego powodu skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. Ze skargi kasacyjnej wynika, że jej autor oparł postawione w niej zarzuty na obu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a. Gdy w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, to w pierwszej kolejności należy rozpoznać ten drugi z zarzutów, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 4 ust. 2 pkt. 1 ustawy o pomocy państwa wskutek błędnej wykładni polegającej na przyjęciu, że rozstrzygnięcie dotyczące władzy rodzicielskiej oraz opieki nad dzieckiem zawarte w wyroku rozwodowym wyklucza możliwość przyznania świadczenia wychowawczego, podczas gdy cyt. przepis uzależnia możliwość uzyskania świadczenia wychowawczego wyłącznie od przesłanki wspólnego zamieszkiwania oraz pozostawania na utrzymaniu rodzica. Wskazać należy, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Z przepisu tego ewidentnie wynika, iż warunkiem przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz jednego z rodziców (matki albo ojca) jest, aby dziecko wspólne zamieszkiwało i pozostawało na utrzymaniu matki albo ojca. Organy nadto ustaliły, że wyrokiem Sądu Okręgowego w [...], sygn. akt XVII RC 2450/10/3 z dnia 3 marca 2011 r., wykonywanie władzy rodzicielskiej nad synem zostało powierzone matce A. S. zapewniając ojcu prawo współdecydowania o ważnych sprawach dotyczących małoletniego. Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Zatem, w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem, bądź miejsce jego pobytu (zamieszkania) zostały uregulowane na mocy orzeczenia sądu, to jego treść ma znaczenie dla prawa do świadczenia wychowawczego. W związku z powyższym w sytuacji powierza wykonywania władzy rodzicielskiej matce, A. S., Sąd I instancji bezkrytycznie podzielił argumentację organów, iż skarżący nie spełnia wymogów określonych w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa. Jednakże organ, jak również WSA, w tej sytuacji powinien uwzględnić, że jeśli pozbawi świadczenia wychowawczego ojca dziecka, to w kontekście ww. wyroku wątpliwe będzie przyznanie świadczenia wychowawczego matce. Z kolei nie powinno być tak, że formalistyczne podejście organów spowoduje, że dziecko zostanie pozbawione tych środków, gdyż to ono jest ostatecznym beneficjentem ww. formy pomocy (choć środki te wypłacane są m.in. matce, bądź ojcu - art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa). Ma to znaczenie w kontekście takim, że ojciec dziecka, jak wynika z uzasadnienia decyzji organu I instancji, nie dość że nie stracił całkowicie kontaktu z synem, ale faktycznie przez cały wnioskowany okres wykonywał władzę rodzicielską. Od lipca 2019 r. do września 2019 r. małoletni był na utrzymaniu Skarżącego, ale z nim nie zamieszkiwał. Od października 2019 r. małoletni zamieszkiwał ze Skarżącym i pozostawał na jego utrzymaniu. Faktyczne wykonywanie władzy rodzicielskiej wobec A. S. przez jego ojca zostało potwierdzone przez pracownika socjalnego w wywiadzie środowiskowym (k. 13-14 akt administracyjnych). Trudno podzielić stanowisko organów i Sądu I instancji, że zgodnie ze stanem prawnym, dziecko winno znajdować się pod władzą rodzicielską matki i z nią zamieszkiwać, a Skarżący miał jedynie prawo do współdecydowaniu o ważnych życiowo sprawach dziecka. Także nietrafnie organ zaznaczył, że Skarżący sprawuje opiekę nad dzieckiem wbrew orzeczeniu Sądu. Należy wskazać, iż R. S. złożył 3 grudnia 2018 r. do Sądu Rejonowego w [...] Wydział III Rodzinny i Nieletnich wniosek o zmianę zawartego w wyroku orzekającym rozwód orzeczenia o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania (k. 21-24 akt administracyjnych). Wniosek uzasadniał nie wykonywaniem w sposób należyty władzy rodzicielskiej przez matkę A. S. Skarżący podał, iż rodzicielka stosuje wobec małoletniego przemoc fizyczną i psychiczną, urządza awantury i kłótnie, skutkujące interwencjami Policji. W uzasadnieniu wniosku R. S. wskazał na fakt wyrzucania przez matkę syna z domu i uniemożliwianiu mu możliwości powrotu do mieszkania. Z uwagi na brak kluczy małoletni nie mógł korzystać ze swego miejsca zamieszkania ustalonego wyrokiem sądu powszechnego. Z oświadczenia R. S. z dnia 23 sierpnia 2019 r. wynika, iż sprawa w zakresie wniosku o zmianę sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej nie uległa zakończeniu. Syn A. przebywa z jedynie nim a z matką utrzymuje sporadyczne kontakty z uwagi na jej problemy z nałogiem alkoholowym (k. 29 akt administracyjnych). Zatem małoletni wspólnie zamieszkiwał i pozostawał na utrzymaniu ojca. Zatem nie ulega wątpliwości, iż na skutek choroby alkoholowej matki uległa zmianie sytuacja rodzinna A. S. i jego ojca mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Przeprowadzone badanie zgodności z prawem zaskarżonego wyroku wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 7 k.p.a., 77 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji wyroku. O kosztach orzeczono na mocy art. 203 p.p.s.a.