III SA/Kr 1825/21

SENTENCJA  WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 grudnia 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 grudnia 2022 roku sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 22 października 2021 r., nr SKO.ŚR/4111/947/2021 w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i zobowiązania do ich zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji UZASADNIENIE Decyzją z dnia 24 września 2021 r., nr SKO.ŚR/4111/947/2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy W. przez dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. z dnia 18 czerwca 2021 r., nr [...] orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze przyznane P. G. (dalej: skarżący) na dzieci: D. G. i N. G. w kwocie 5.000 zł za okres od 1 stycznia 2021 r. do 31 maja 2021 oraz nakazującą jego zwrot. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Na wniosek skarżącego z dnia 11 września 2020 r. przyznano mu prawo do świadczenia wychowawczego na dwoje dzieci w okresie od 1 września 2020 r. do 31 maja 2021 r. w wysokości po 500 zł miesięcznie na każde dziecko. Dzieci zamieszkiwały wspólnie ze skarżącym od marca 2020 r. r., czyli w dacie składania wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego pozostawały pod jego opieką. Postanowieniem Sądu Okręgowego w K. sygn. akt [...] z dnia 10 grudnia 2020 r. pieczę nad małoletnimi dziećmi powierzono matce dzieci. W dniu 24 lutego 2021 r. Sąd Rejonowy w O. III Wydział Rodzinny i Nieletnich zlecił kuratorowi zawodowemu przymusowe odebranie dzieci i wydanie ich wnioskodawczyni - matce małoletnich dzieci. Jak wskazał skarżący jego małoletnie dzieci od 2 marca 2021 r. nie pozostawały już pod jego faktyczną opieką. W tych okolicznościach organ uznał, że od stycznia 2021 r. skarżący nie był osobą uprawnioną do pobierania świadczenia wychowawczego w konsekwencji czego decyzją z dnia 18 czerwca 2021 r. świadczenia pobrane przez skarżącego od stycznia do maja 2021 r. uznano za nienależnie pobrane i nakazano ich zwrot. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazał, że pomimo iż Sąd wydał postanowienie o powierzeniu pieczy nad dziećmi matce dzieci w grudniu 2020 r., to faktycznie dzieci przebywały u niego do 2 i 3 marca 2021 r. Dodatkowo skarżący wskazał na trudne relacje miedzy rodzicami dzieci i wniósł o rozłożenie należności stwierdzonej do zwrotu na raty. Zaskarżoną decyzją SKO w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia powołując się na treść art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 25 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazano, że wobec wydania postanowienia Sadu w zakresie powierzenia pieczy matce dzieci 10 grudnia 2020 r. skarżący nie był już uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego. Za nieistotną dla sprawy uznano okoliczność, że skarżący faktycznie zamieszkiwał dziećmi skoro wbrew postanowieniom Sądu nie wydał dzieci matce i konieczne było zastosowanie trybu zabezpieczenia wykonania postanowienia sądowego. Zdaniem organu kluczowym dla wydania decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze jest to, że uzyskiwała je osoba, która nie miała do tego prawa. W konsekwencji stwierdzono, że skarżący bezprawnie pobierał świadczenia na dwójkę dzieci w okresie od stycznia do maja 2021 r. i na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci świadczenia te uznano za nienależnie pobrane i zobowiązano do ich zwrotu. W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił naruszenie: - art. 7, art. 8 i art. 11 K.p.a., poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i pominięcie w jej załatwieniu słusznego interesu obywateli, przeprowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania obywateli oraz niedokładne wyjaśnienie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia, - naruszenie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. W skardze skarżący domagał się uznania, że świadczenia pobrane przez niego w czasie wspólnego zamieszkiwania z dziećmi tj. do dnia 2 marca 2021 r., nie są nienależnie pobrane. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Sądowa kontrola administracji publicznej sprowadza się do ustalenia czy w określonym przypadku, jej organy dopuściły się kwalifikowanych naruszeń prawa. Ta kontrola jest wykonywana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej – art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.); zwana dalej P.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto Sąd na podstawie art. 135 P.p.s.a. uprawniony jest stosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407). Zgodnie z treścią art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1 cyt. ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. A zatem na podstawie cytowanego wyżej przepisu uprawniony do świadczenia jest: 1) rodzic, 2) jeżeli dziecko wspólnie z nim zamieszkuje, 3) dziecko pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca. Wykładnia powołanych przepisów nie może być dokonana w oderwaniu od celu, jakiemu służyć mają uregulowania ustawowe dotyczące świadczenia wychowawczego. Cel ten przedstawiony został w powołanym art. 4 ust. 1 cytowanej ustawy. Wynika z niego w sposób oczywisty, że świadczenie, mimo iż formalnie przysługuje rodzicom lub jednemu z nich (art. 4 ust. 2 cyt. ustawy), zaspokaja jednak potrzeby dziecka. Celem tej regulacji jest zatem przyznanie pomocy finansowej służącej przede wszystkim dobru dziecka, jego ochronie i zaspokojeniu jego potrzeb. Wskazuje to zatem, że ostatecznym i docelowym beneficjentem świadczenia wychowawczego jest niewątpliwie dziecko, czego formalnym odzwierciedleniem jest wskazanie we wniosku o przyznanie tego świadczenia dziecka, na które wnioskowane jest świadczenie (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 20 października 2022 r., sygn. akt II SA/Go 521/22). Podkreślić też należy, że powyższe uregulowania wyraźnie wiążą prawo do świadczenia wychowawczego ze sprawowaniem faktycznej czyli realnej opieki nad dzieckiem. Ciężary utrzymania małoletniego mają być w założeniach ustawodawcy pokrywane przez rodzica sprawującego rzeczywistą opiekę z wypłacanych na tych podstawach prawnych kwot pieniężnych. Ustawodawca używając w tym przepisie takich pojęć jak: "wydatki", "opieka", "zaspokojenie potrzeb", które charakteryzują faktyczne działania, odwołuje się do ich rzeczywistego ponoszenia lub realizowania przez podmiot uprawniony do świadczenia (matkę, ojca, opiekuna prawnego, opiekuna faktycznego). Skoro celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka (podopiecznego), opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie opiekun prawny, który wnosi o wypłatę tego świadczenia musi sprawować nad nim faktyczną opiekę, uczestniczyć w jego wychowywaniu, czy też zaspokajać potrzeby życiowe podopiecznego. Dlatego nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb (por. wyrok NSA z 23 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3123/19, czy wyrok NSA z dnia 28 maja 2020 r. o sygn. I OSK 1885/19). W kontrolowanej sprawie bezspornie ustalono, że w chwili składania wniosku o świadczenie wychowawcze na okres 2020 - 2021 dzieci zamieszkiwały ze skarżącym. Świadczenie to zostało przyznane skarżącemu na okres od 1 września 2020 r. do 31 maja 2021 r. Postanowieniem Sądu Okręgowego w K. sygn. akt [...] z dnia 10 grudnia 2020 r. pieczę nad małoletnimi dziećmi powierzono matce dzieci, jednak wraz z wydaniem ww. postanowienia Sądu dzieci skarżącego nie zmieniły swojego miejsca zamieszkania i mieszkały nadal z ze skarżącym. W dniu 24 lutego 2021 r. Sąd Rejonowy w O. III Wydział Rodzinny i Nieletnich zlecił kuratorowi zawodowemu przymusowe odebranie dzieci i wydanie ich matce małoletnich dzieci. Jak wskazał skarżący od 2 marca 2021 r. dzieci nie pozostawały już pod faktyczną opieką ojca. W Sądu w realiach niniejszej sprawy nie jest zasadne stanowisko organów, które przyjęły, że wystarczające do wydania rozstrzygnięcia było ustalenie, że postanowieniem Sądu Okręgowego w K. sygn. akt [...] z dnia 10 grudnia 2020 r. powierzono pieczę nad małoletnimi dziećmi matce przez co skarżący stał się osobą nieuprawnioną do pobierania tego świadczenia. Nie ma wątpliwości, że orzekający w niniejszej sprawie Sąd jest związany ww. orzeczeniem Sądu Okręgowego jednak stanowi ono jedynie o formalnym przekazaniu pieczy nad dziećmi ich matce. Natomiast biorąc pod uwagę przedstawiony powyżej cel przepisu ustanawiającego prawo i przesłanki przyznania świadczenia wychowawczego rodzicom dzieci, konieczne było ustalenie, czy i do kiedy skarżący faktycznie zamieszkiwał z dziećmi i łożył na ich utrzymanie. W niniejszej sprawie organy nie kwestionowały faktu zamieszkiwania dzieci ze skarżącym i łożenia na nie przez skarżącego do dnia odebrania dzieci, co zgodnie z oświadczeniem skarżącego miało miejsce 2 marca 2021 r. Nie mniej jednak kwestia ta nie była przez organ weryfikowana, co w ocenie Sądu musi być uczynione. Okoliczności te powinny być ustalone w toku ponownego rozpoznania sprawy, a za niezależnie pobrane należy uznać świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącego w okresie następującym po wyprowadzeniu się dzieci z domu skarżącego. Mając na uwadze powyższe i uznając, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa procesowego tj. art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. oraz przepisu prawa materialnego tj. art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c i a w zw. z art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.