II SA/Bd 1013/18

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Piechowiak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Jarosław Wichrowski asesor WSA Katarzyna Korycka Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Kloska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...]. UZASADNIENIE II SA/Bd 1013/18 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] 2018r.nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, dalej powoływana jako k.p.a.) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] 2018r. Nr [...]. mocą której ustalono J. K. nienależnie pobrane świadczenia wypłacone jej z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie [...]zł za okres od [...].2011 r. do [...].2012 r. i zobowiązano ją do zwrotu ww. nienależnie pobranych świadczeń bez ustawowych odsetek. Organy obu instancji powołały się na przepis art. 2, art. 9 ust 1, 1a, 2, art. 19 ust. 1, art. 23 oraz art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 554). W myśl tych przepisów, w przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio. Zgodnie z jego treścią, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło motywy, jakimi kierował się organ pierwszej instancji rozważając zasadność kwestionowanego rozstrzygnięcia. Za prawidłowe uznano ustalenie przez organ na podstawie akt sprawy, że na mocy wyroku Sądu Rejonowego w [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z [...].2017r., wydanego w sprawie o sygn. akt III RC 328/15 stwierdzono, iż obowiązek alimentacyjny H. K. wobec J. K. ustalony wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z [...].2007 r. w sprawie [...] na kwotę po [...] zł miesięcznie wygasł z dniem [...].2008 r. Poza sporem pozostaje również, że skarżąca pobierała nienależyte świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od [...].2011r. do [...].2012 r. Zgodnie z treścią art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu, są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że zmianę mającą wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowi prawomocne orzeczenie o wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego, o której skarżąca winna była zawiadomić właściwy organ. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego, organ pierwszej instancji w sposób prawidłowy uznał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od [...].2011 r., (a więc po uchyleniu obowiązku alimentacyjnego), do [...].2012 r. stanowią świadczenie nienależnie pobrane, co w oparciu o treść art. 29 ust. 3 ustawy rodzi obowiązek ich zwrotu. Ustalona przez organ pierwszej instancji kwota [...]zł stanowi równowartość przyznanych świadczeń alimentacyjnych w kwocie [...]zł pomnożonych przez ilość miesięcy, w których świadczenia były pobierane pomimo uchylenia obowiązku alimentacyjnego, tj. 12 miesięcy. Ponadto, SKO poinformowało skarżącą, że przysługuje jej prawo ubiegania się o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie jej na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Skargę na powyższą decyzję złożyła J. K. wskazując, że zaskarżona decyzja jest dla niej krzywdząca uwagi na to, że w okresie kiedy pobierała sporne świadczenie, spełniała ustawowe kryteria jego przyznania. Ponadto skarżąca podkreśliła, że nie jest w stanie zwrócić tak dużej kwoty, tj. łącznie [...] zł. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przeprowadzona kontrola zaskarżonej decyzji doprowadziła do uznania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Ocena zasadności skargi w niniejszej sprawie wiąże się z koniecznością dokonania interpretacji regulacji zawartych w przepisu art. 29 ust. 3 w zw. z ust 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów (t.j.Dz. U. z 2018r. poz. 554), dalej określanej jako "ustawa". Przepis ten stanowi, że w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio. W pierwszym rzędzie należy zwrócić uwagę, że powołany przepis ma zastosowanie w szczególnych sytuacjach, a mianowicie zwolnienia dłużnika alimentacyjnego z obowiązku alimentacyjnego, przy czym zwolnienie to następuje w trakcie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zasady zwrotu albo wyrównania tych świadczeń prawodawca przedstawił w grupie przepisów zawartych w art. 29 ustawy – odrębnej od reguł dotyczących nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych wskazanych w art. 23 ustawy. Potwierdza to zamieszczenie w treści art. 29 ust. 2 i 3 ustawy regulacji nakazującej stosowanie jej art. 23 "odpowiednio". Stosowanie "odpowiednio", a nie "wprost" art. 23 ustawy do przepisu art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 wynika z tego, że obowiązek wierzyciela alimentacyjnego, o którym mowa w tym przepisie, powstaje na skutek zmiany w jego sytuacji prawnej ukształtowanej dotychczas mocą wyroku sądu powszechnego (względnie zatwierdzonej przez ten sąd ugody). Takie stanowisko prezentowane jest w wyrokach sądów administracyjnych, które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela. (vide np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 11.02.2011 r., sygn. akt II SA/Po 899/10; WSA w Krakowie z 13.01.2015 r., sygn. akt III SA/Kr 1611/14; WSA w Gliwicach z 6.05.2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 744/150, WSA we Wrocławiu z dnia 19.12.2016r. sygn. Akt IV SA/Wr 296/16 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Uwzględniając takie rozumienie pojęcia "odpowiednio" zastosowanego w omawianym przepisie art. 29 ust.3 ustawy należy stwierdzić, że wobec samodzielnego uregulowania w art. 29 ust. 3 zasad zwrotu pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przepisy art. 23 ust. 1 i ust. 1a nie mogą mieć zastosowania. Nie będzie miał również zastosowania art. 23 ust. 7 ustawy, wobec zwolnienia z obowiązku uiszczania odsetek osób, które znalazły się w sytuacji opisanej w art. 29 ust. 2 i 3 ustawy. Pozostałe przepisy art. 23 dotyczące przedawnienia, potrąceń, egzekucji, umorzenia, odroczenia albo rozłożenia płatności na raty, czy też wygaśnięcia należności mogą mieć odpowiednie zastosowanie. Dokonując wykładni przepisów omawianej ustawy nie można pominąć faktu, że w przepisach art. 29 ust. 3 tej ustawy dla określenia świadczeń podlegających zwrotowi nie posłużono się pojęciem "nienależnie pobranych świadczeń" tak jak w art. 23 ustawy. Przepis art. 2 pkt 7a ustawy stanowi legalne wyjaśnienie użytego w ustawie pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia". W myśl tego unormowania pod takim pojęciem należy rozumieć "świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części". Przepis ten wiąże się wprost z regulacją art. 10 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym "Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, jednakże nie wyższej niż 500 zł" oraz z przepisem art. 29 ust. 3 ustawy w brzmieniu powyżej powołanym. Powyższe regulacje należy odczytywać łącznie, z uwzględnieniem celu ich wprowadzenia do porządku prawnego. Bez wątpienia celem tym jest aktualizacja na bieżąco wypłacanych świadczeń alimentacyjnych. Wskazuje na to wprost cytowany przepis art. 10 ust. 1 ustawy. Dlatego też pojęcia "zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego", o którym mowa w art.29 ust.3 ustawy nie można było odnieść do dokonanego przez sąd rodzinny ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego z dniem [...].2008r. czyli z datą wsteczną. Świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem przyznawanym w miejsce niewypełnionego przez dłużnika alimentacyjnego obowiązku wynikającego z ustawy, a konkretyzowanego w wyroku sądowym (ugodzie). Funkcjonowanie takiego wyroku przyznającego alimenty w określonej wysokości przesądza o możliwości przyznania świadczenia alimentacyjnego przy spełnieniu wymaganych ustawą warunków. Prawomocny wyrok zasądzający alimenty ma i ten skutek, że odnosi się również do zdarzeń przyszłych. Sąd bowiem zobowiązując do płacenia alimentów ustala rozmiar tego obowiązku i czas jego trwania również z uwzględnieniem faktów przyszłych, poddanych ocenie według zasad prawdopodobieństwa w chwili wydania wyroku. Ustawa zezwala jednak na ponowne określenie roszczeń ( w tym ustalenie ich wygaśnięcia) na podstawie okoliczności, które ujawniły się po uprawomocnieniu się wyroku. Zmiana okoliczności stanowiących podstawę rozstrzygnięcia nie może być traktowana jako zmiana stanu faktycznego, lecz jako przesłanka wniosku, że w świetle faktów ocena tego stanu okazała się nietrafna i że obecnie zachodzi możliwość jej poprawienia. Uchylenie obowiązku alimentacyjnego następuje wprawdzie już na skutek zmiany przesłanek materialnych, jednak skuteczność prawną zyskuje dopiero przez uchylenie prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty, który aż do tej chwili zachowuje moc obowiązującą i na skutek tego tamuje uznanie materialnych skutków zmiany. Toteż dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego odpada podstawa prawna rat alimentacyjnych pobranych ponad miarę zakreśloną uchyleniem lub ograniczeniem (por. uchwala składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 16.11.1954 r., sygn. akt I Co 41/54, publ. OSNCK 1956/1/3 wydana w nieaktualnym już stanie prawnym, jednak zawierająca analizę prawną całkowicie adekwatną do rozważań niezbędnych dla kontrolowanej sprawy). "Dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów" należy zatem co do zasady (z wyjątkiem, o jakim mowa będzie poniżej, a dotyczącego istnienia po stronie osoby uprawnionej do alimentów dobrej wiary) utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego i dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na zasadzie art. 29 ust. 3 ustawy. Do tego dnia natomiast organ posiada pełny tytuł do wypłaty wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tytułem tym jest dotychczasowy prawomocny wyrok zasądzający alimenty i nie można, co do zasady, skutecznie twierdzić, że wyrok dokonujący zmian w zakresie obowiązku alimentacyjnego niweczy automatycznie z mocą wsteczną moc obowiązującą wyroku pierwotnie kształtującego obowiązek alimentacyjny. Wyjątek od powyższego stanowi sytuacja, kiedy świadczenia z funduszu alimentacyjnego były pobierane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc, że się jej nie należą. Jak wspomniano wyżej, od powyższego stanowiska odnośnie momentu, od którego wierzyciel alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych przez fundusz alimentacyjny świadczeń, istnieje jedno istotne zastrzeżenie. W tym zakresie należy odwołać się do poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w wyroku z 12.06.2015 r., sygn. akt I OSK 2081/13, który Sąd w niniejszym składzie podziela, i w którym wskazano, że zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc, że się jej nie należy. Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy organ nie poczynił w tym zakresie żadnych ustaleń, z których wynikałoby, czy skarżąca przyjmując świadczenia czyniła to w złej wierze, tj. mając wiedzę, że obowiązek alimentacyjny wobec niej wygasł. Na mocy art. 19 ustawy, obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń ciąży na osobie, której świadczenie przyznano, zatem organ winien ustalić, czy i kiedy skarżąca powzięła informacje, że zaistniały okoliczności, z których jednoznacznie by wynikało, że nałożony na dłużnika alimentacyjnego obowiązek wygasł z przyczyn wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (art. 128 i nast.). Dopiero tak ustalona data winna determinować ocenę istnienia takiego stanu świadomości po stronie skarżącej, który pozwoliłby na nałożenie na nią obowiązku zwrotu uzyskanych po tej dacie świadczeń, jako nienależnie pobranych. Ponownie rozpoznając sprawę organ ustali, czy skarżąca, jeszcze przed wydaniem wyroku uchylającego wobec niej obowiązek alimentacyjny dłużnika alimentacyjnego, posiadała wiedzę pozwalającą w sposób jednoznaczny na ustalenie, że pobierając świadczenia pozostawała w złej wierze. Mając na uwadze powyższe stwierdzić trzeba, że organ naruszył art. 29 ust. 3 ustawy, czego konsekwencją było naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. skutkujące nieustaleniem w prawidłowy sposób stanu faktycznego, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302).