III SA/Łd 537/20

SENTENCJA Dnia 18 listopada 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski Sędziowie Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Asesor WSA Małgorzata Kowalska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2020 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Prezesa Zarządu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi 1) uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. z [...] nr [...]; 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. na rzecz Prezesa Zarządu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej kwotę 370 zł (trzysta siedemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Ł. utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. z [...] o obciążeniu wierzyciela, tj. Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 726,39 zł, powstałymi w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec A. H. Z akt sprawy wynika, że na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...],[...],[...] wystawionych przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. wszczął postępowanie egzekucyjne wobec A. H. W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. skierował do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. zawiadomienie z 25 lutego 2016 r. o zajęciu świadczeń zobowiązanej z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego oraz renty socjalnej. Powyższe zawiadomienie wraz z odpisami ww. tytułów wykonawczych doręczono A. H. w dniu 1 marca 2016 r. W odpowiedzi na zawiadomienie o zajęciu Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. poinformował, że A. H. nie figuruje w jego kartotekach. Następnie zawiadomieniem z 7 listopada 2016 r. Naczelnik Urzędu S. dokonał zajęcia rachunku bankowego A. H. w Banku A. W odpowiedzi dłużnik zajętej wierzytelności powiadomił, że na podstawie danych wskazanych w zawiadomieniu został wyszukany rachunek bankowy, który został tymczasowo zablokowany. Natomiast według informacji Banku z 3 stycznia 2019 r. zobowiązana posiadała na dzień 2 stycznia 2019 r. rachunek bankowy w B S. A., na którym saldo na ten dzień wynosiło 0 PLN. W dniu 9 listopada 2016 r. organ egzekucyjny skierował do C Spółka z o. o. z siedzibą w S. zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia za pracę zobowiązanej. Pismem z 26 listopada 2016 r. pracodawca poinformował, że A. H. od 7 listopada 2015 r. do dnia 6 listopada 2018 r. przebywa na urlopie wychowawczym. Zawiadomieniem z 9 listopada 2016 r., organ egzekucyjny dokonał zajęcia wynagrodzenia A. H. u S. S. W odpowiedzi na zawiadomienie pracodawca poinformował, że zobowiazana wykonywała pracę na umowę zlecenia do 12 listopada 2016 r. i przekazał tytułem realizacji zajęcia kwotę w wysokości 74,75 zł. W dniu 25 maja 2018 r. z A. H. został spisany protokół o stanie majątkowym zobowiązanej. Postanowieniem z [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec A. H., stwierdzając, że brak jest możliwości wyegzekwowania istniejących zaległości, a podejmowanie kolejnych czynności może generować dodatkowe wydatki. Zawiadomieniem z 21 listopada 2019 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. poinformował wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego w wysokości 725,62 zł. W dniu 2 grudnia 2019 r. do Urzędu Skarbowego w S. wpłynął wniosek wierzyciela o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych powstałych w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym. Postanowieniem z 2 stycznia 2020 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 726,39 zł, na którą składały się: 87,22 zł - opłata manipulacyjna - za doręczenie zobowiązanej odpisów tytułów wykonawczych, naliczona 1 marca 2016 r., 636,17 zł - opłata za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego prowadzonego w Banku Zachodnim WBK z 7 listopada 2016 r., 3 zł - opłata za sporządzenie w dniu 25 maja 2018 r. protokołu o stanie majątkowym zobowiązanej. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej złożył zażalenie na powyższe postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. z [...] wnosząc o zmianę bądź uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia i zarzucając: błędną ocenę stanu faktycznego polegającą na przyjęciu przez organ egzekucyjny, że doszło do zajęcia wierzytelności, podczas gdy w przedmiotowej sprawie do zajęcia wierzytelności nie doszło, ponieważ na zajętych rachunkach bankowych nie było żadnych środków pieniężnych; naruszenie art. 190 Konstytucji RP polegające na jego niezastosowaniu, poprzez przyjęcie, że art. 64 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 438 ze zm.) - dalej "u.p.e.a." może być podstawą pobrania opłaty za zajęcie rachunku bankowego, na którym brak jest środków pieniężnych; błędną wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., polegającą na przyjęciu możliwości naliczenia opłaty stosunkowej za zajęcie rachunku bankowego, na którym brak jest środków pieniężnych, ponieważ w przedmiotowej sprawie nie doszło do zajęcia wierzytelności i wymieniony przepis nie miał zastosowania. Postanowieniem z [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Ł. utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. z[...] o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego. Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że organ I instancji, po umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec A. H. na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, miał podstawy do obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi powstałymi w toku tego postępowania egzekucyjnego. Zaistniała bowiem sytuacja określona w art. 64c § 4 u.p.e.a W odniesieniu do wysokości kosztów egzekucyjnych naliczonych przez organ egzekucyjny Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Ł. wskazał na przepisy u.p.e.a. odnoszące się do zasad naliczania ustalonych w niniejszej sprawie kosztów za zajęcie wierzytelności pieniężnej, z tytułu opłaty manipulacyjnej i za spisanie protokołu o stanie majątkowym. W zakresie podniesionej przez wierzyciela argumentacji odwołującej się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, organ II instancji wskazał, że wskazane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego dotyczy tzw. pominięcia prawodawczego, a zatem wejście w życie przedmiotowego orzeczenia nie spowodowało utraty mocy obowiązującej art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a., z tym że przepisy te utraciły walor domniemania konstytucyjności w zakresie, w jakim dotyczą kwestii objętych stwierdzonym przez Trybunał Konstytucyjny pominięciem prawodawczym. W niniejszej sprawie organ egzekucyjny na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. określił koszty egzekucyjne z tytułu opłaty za czynność egzekucyjną, tj. zajęcie wierzytelności w wysokości 5% oraz opłatę manipulacyjną w wysokości 1%. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Ł. podkreślił, że na dzień wydania przedmiotowego rozstrzygnięcia brak jest interwencji ustawodawcy w odniesieniu do uznanych za niekonstytucyjne przepisów, zaś obowiązek działania przez organy na podstawie obowiązujących przepisów prawa wyraża się w braku możliwości pominięcia funkcjonujących regulacji prawnych, czy działania wbrew tym przepisom. Oceniając, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych, przystają do wzorców konstytucyjnych, wynikających z art. 64 ust 1 i art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, organ II instancji zaznaczył, że ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji określa jedynie minimalną wysokość opłaty za czynności egzekucyjne (z wyłączeniem czynności, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 6 i pkt 14) oraz opłaty manipulacyjnej. W ocenie organu jednak biorąc pod uwagę skuteczność egzekucji, a także konieczność zapewnienia funkcji fiskalnej w realiach przedmiotowej sprawy naruszeniem dyscypliny finansów publicznych byłoby obniżenie kosztów egzekucyjnych z tytułu opłaty za czynności egzekucyjne oraz z tytułu opłaty manipulacyjnej do ich minimalnej wartości określonych w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, tj. 4,20 zł za zajęcie innej wierzytelności i 1,40 zł z tytułu opłaty manipulacyjnej. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Ł. wskazał, że odnosząc koszty ustalone za pomocą stawek procentowych do wzorców konstytucyjnych postanowił je wyliczyć, stosując - jako punkt odniesienia - górną granicę kosztów z tytułu zajęcia nieruchomości. Art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., dotyczący kosztów egzekucyjnych pobieranych za zajęcie nieruchomości, przewiduje bowiem ograniczenie wysokości opłaty za zajęcie nieruchomości i przepis ten jest jedynym, który wskazuje maksymalną wysokość kosztów za czynność egzekucyjną. W przypadku dokonania zajęcia nieruchomości opłata wynosi 8% kwoty egzekwowanej należności, nie więcej jednak niż 34.200 zł. W niniejszej sprawie nieuzasadnione byłoby obciążenie wierzyciela opłatą za zajęcie innej wierzytelności w kwocie przekraczającej stawkę maksymalną w wysokości 34.200 zł. Prowadzenie egzekucji z innej wierzytelności jest bowiem mniej skomplikowane niż prowadzenie egzekucji z nieruchomości. Skoro przy skomplikowanej czynności zajęcia nieruchomości opłata wynosi 8%, nie więcej niż 34.200 zł, to przy czynności zajęcia innej wierzytelności należy uwzględnić inny nakład pracy. W ocenie organu wypełnieniem wymogu miarkowania kosztów będzie przyjęcie proporcji od tej maksymalnej stawki z uwzględnieniem stawki procentowej dla zajęcia innej wierzytelności. Wobec tego zachowując odpowiednia proporcję 5% opłata za zajęcie innej wierzytelności może wynosić maksymalnie 21.375 zł. W niniejszej sprawie organ egzekucyjny ustalił opłatę egzekucyjną za zajęcie innej wierzytelności pieniężnej na poziomie 668,82 zł, a więc opłata ta nie przekracza wyznaczonego w wyżej wskazany sposób maksymalnego poziomu. Z kolei opłata manipulacyjna jest pobierana w związku z doręczeniem zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego, niezależnie od innych czynności dokonanych przez organ egzekucyjny i jest należna organowi egzekucyjnemu nawet wówczas, gdyby po doręczeniu odpisu tytułu wykonawczego okazało się, że egzekucja jest bezskuteczna z uwagi na brak majątku zobowiązanego i niezależnie od zastosowanych środków egzekucyjnych oraz wyegzekwowania jakichkolwiek kwot na poczet dochodzonej należności. W przypadku opłaty manipulacyjnej zasadne jest przyjęcie analogicznego sposobu jej ustalania poprzez odwołanie się do art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a. Przyjmując jako podstawę wskazaną w powołanym przepisie maksymalną stawkę dla zajęcia nieruchomości w kwocie 34.200 zł, stanowiącą 8% egzekwowanej należności, maksymalna opłata manipulacyjna stanowiąca 1% egzekwowanej należności, nie może być wyższa niż 4.275 zł. Zdaniem organu II instancji ustalona w niniejszej sprawie przez organ egzekucyjny opłata manipulacyjna w wysokości 129,32 zł, nie przekracza kwoty granicznej. W ocenie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł., wynikające z zastosowanych stawek procentowych koszty egzekucyjne, nie powodują zerwania związku między czynnościami organu egzekucyjnego, a wysokością opłat z tytułu ponoszonych kosztów za dokonanie tych czynności. W zakresie naliczenia kosztów z tytułu opłaty za sporządzenie protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego Dyrektor Izby Administracji Skarbowej podkreślił, że w tym przypadku w art. 64 § 1 pkt 14 u.p.e.a. przewidziana jest maksymalna wysokość opłaty, a zatem opłata w wysokości 3 zł została wyliczona prawidłowo. Odnosząc się do podniesionego w zażaleniu zarzutu, wskutek dokonanego przez organ egzekucyjny zajęcia rachunku bankowego nie doszło do zajęcia jakiejkolwiek wierzytelności, ponieważ na rachunku bankowym nie było żadnych środków pieniężnych, a zatem brak było podstaw do pobrania opłaty z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. organ odwoławczy wskazał, że dla skutecznego zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego nie ma znaczenia stan środków na rachunku bankowym. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na powyższe postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. z [...] w części dotyczącej obciążenia wierzyciela pełnymi kosztami zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było środków pieniężnych i pełnymi kosztami zajęcia wynagrodzenia za pracę, mimo niewyegzekwowania na rzecz wierzyciela żadnej z kwot objętych tytułami wykonawczymi, tj. obciążenia kwotą 594,07 zł. Zaskarżonemu postanowieniu skarżący zarzucił: 1) naruszenie art. 64 § 1 pkt 3 i 4 u.p.e.a. przez niewłaściwe zastosowanie w wyniku przyjęcia błędnej wykładni tych przepisów, niezgodnej z ich literalnym brzmieniem, tj. błędne uznanie, iż opłata egzekucyjna może być pobrana również w sytuacji, gdy nie nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności zarówno z wynagrodzenia za pracę (organ wyegzekwował jedynie 74,75 zł), jak i z rachunku bankowego (brak środków pieniężnych). W konsekwencji tego błędu organ egzekucyjny naliczył koszty w maksymalnej wysokości wskazanej ww. przepisami, tj. odpowiednio obciążając wierzyciela kwotą 4% i 5% dochodzonej, a nie wyegzekwowanej należności; 2) naruszenie art. 190 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie się organów egzekucyjnych do wytycznych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14 i w konsekwencji błędne przyjęcie, iż miarkowanie opłaty egzekucyjnej jest ograniczone wyłącznie do kwestii ustalenia, że kwota opłat egzekucyjnych nie przekracza maksymalnej kwoty obliczonej proporcjonalnie do maksymalnej opłaty wskazanej w art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., podczas gdy miarkowanie obejmuje również rozważenie, czy została zachowana racjonalna zależność między ustaloną wysokością opłat a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone oraz stopniem ich skomplikowania. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Ł. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2107 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. W ramach kontroli działalności administracji publicznej sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania. Ponadto sąd może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie było postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. z [...] utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. z [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela - Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 726,39 zł, powstałymi w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec A. H. na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...], [...], [...]. Na ustalone koszty egzekucyjne złożyły się opłata za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego w kwocie 636,17 zł, opłata manipulacyjna za doręczenie zobowiązanej odpisów tytułów wykonawczych w kwocie 87,22 zł oraz opłata za sporządzenie protokołu o stanie majątkowym zobowiązanej w kwocie 3 zł. Podstawę materialnoprawną kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r. poz. 1438 ze zm.). Stosownie do art. 64 § 1 u.p.e.a. w egzekucji należności pieniężnych za dokonane czynności egzekucyjne organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, pobiera opłaty w wysokości określonej w pkt 1-14 powołanego przepisu. Podstawę naliczenia opłaty za zastosowanie środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego, opłaty manipulacyjnej oraz opłaty za sporządzenie protokołu o stanie majątkowym w rozpoznawanej sprawie stanowiły art. 64 § 1 pkt 4, art. 64 § 6 u.p.e.a. oraz art. 64 § 1 pkt 14 u.p.e.a. Zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych pobiera się 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Z kolei z treści art. 64 § 6 u.p.e.a. wynika, iż organ egzekucyjny jest uprawniony do pobrania opłaty manipulacyjnej z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata ta wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych, nie mniej jednak niż 1 zł 40 gr. Stosownie natomiast do art. 64 § 1 pkt 14 u.p.e.a. za spisanie na miejscu u zobowiązanego protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego pobiera się 10% kwoty egzekwowanej należności, nie więcej jednak niż 3 zł. Jak wynika z art. 64 § 9 u.p.e.a. moment powstania obowiązku uiszczenia opłaty za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych w inny sposób niż określony w pkt 2 następuje z chwilą zawiadomienia zobowiązanego o zajęciu, zaś za spisanie protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego - z chwilą podpisania protokołu przez poborcę skarbowego lub innego upoważnionego pracownika oraz przez zobowiązanego lub świadka przywołanego do tej czynności. Z kolei obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej, stosownie do art. 64 § 10 u.p.e.a. powstaje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego, przy czym jeżeli pierwszą czynnością egzekucyjną jest zajęcie wierzytelności pieniężnej lub innego prawa majątkowego u dłużnika zajętej wierzytelności, obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje równocześnie z obowiązkiem uiszczenia opłaty za zajęcie. W świetle art. 64c § 1 u.p.e.a. koszty egzekucyjne, do których zalicza się opłaty, o których mowa w art. 64 § 1, § 6 oraz w art. 64a wraz z wydatkami poniesionymi przez organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2-4, obciążają zobowiązanego. Wyjątek od zasady obciążenia zobowiązanego kosztami postępowania egzekucyjnego w administracji przewiduje art. 64c § 4 u.p.e.a., zgodnie z którym wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. W niniejszej sprawie postanowieniem z [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec A. H. stwierdzając, że brak jest możliwości wyegzekwowania istniejących zaległości. Tym samym w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy, wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji, organ egzekucyjny miał prawo obciążyć wierzyciela kosztami egzekucyjnymi. Ocenić zatem należało prawidłowość naliczenia kosztów egzekucyjnych w sposób podany przez organ w kontrolowanym postanowieniu. W odniesieniu do opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego sąd podziela dominujące w aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych oraz piśmiennictwie stanowisko, zgodnie z którym opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych (por. wyroki NSA: z 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt II FSK 693/15, z 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt II FSK 914/16; z 12 grudnia 2019 r. sygn. akt I GSK 630/19; z 21 lipca 2020 r. sygn. akt I GSK 636/20, z 30 lipca 2020 r., sygn. akt I GSK 836/20 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej "CBOSA" oraz R. Hauser, W. Piątek w: R. Hauser, A. Skoczylas (red.), Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Warszawa 2016, s. 327). W orzeczeniach tych sądy podkreślają, że dla właściwego odczytania art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. wystarczające jest zastosowanie wykładni językowej. Treść przedmiotowego przepisu nie pozostawia bowiem jakichkolwiek wątpliwości, że opłata egzekucyjna w wysokości określonej w tym przepisie może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Jednocześnie w treści art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych. W doktrynie prawa od dawna podnosi się, że podstawową wadą konstrukcyjną omawianych regulacji jest brak jakiejkolwiek zależności pomiędzy poborem opłat a skutecznością prowadzonej egzekucji, co prowadzi w niektórych sytuacjach do generowania wysokich kosztów egzekucyjnych, przy jednoczesnym braku realizacji, chociażby w części, dochodzonego obowiązku pieniężnego. Wskazane wyżej rozumienie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. nie może być negowane przez nawiązanie do treści art. 80 § 1 i 2 u.p.e.a. Zgodnie z tymi przepisami organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego przez przesłanie do banku zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego z rachunku bankowego do wysokości egzekwowanej należności pieniężnej wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia w terminie dochodzonej wierzytelności oraz kosztami egzekucyjnymi. Organ egzekucyjny jednocześnie wzywa bank, aby bez zgody organu egzekucyjnego nie dokonywał wypłat z rachunku bankowego do wysokości zajętej wierzytelności, lecz bezzwłocznie przekazał zajętą kwotę organowi egzekucyjnemu na pokrycie egzekwowanej należności albo zawiadomił organ egzekucyjny, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, o przeszkodzie w dokonaniu wpłaty. Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu i obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Przepisy te wskazują, w jaki sposób dokonuje się czynności zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego i nie potwierdzają stanowiska, że zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego można utożsamiać z zajęciem wierzytelności pieniężnej. Wręcz przeciwnie, w art. 80 § 2 u.p.e.a. mowa jest o "zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego", co dowodzi trafności stanowiska, że warunkiem zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego jest istnienie na zajętym rachunku bankowym środków pieniężnych. W postępowaniu egzekucyjnym zajęciu podlega bowiem wierzytelność pieniężna posiadacza rachunku wobec banku, nie zaś sam rachunek bankowy jako narzędzie oszczędnościowo - rozliczeniowe. Dopiero w momencie wpływu należności na rachunek bankowy kwota ta staje się wierzytelnością przysługującą właścicielowi rachunku od banku. Nie jest możliwe zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, gdy na rachunku brak jest środków pieniężnych zobowiązanego, bądź gdy środki te zostały już zajęte przez innych wierzycieli i je wypłacono. Powyższe oznacza, że opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnej, a zatem wyłącznie wówczas gdy na rachunku bankowym są środki pieniężne. W niniejszej sprawie zawiadomieniem z 7 listopada 2016 r. Naczelnik Urzędu S. dokonał zajęcia rachunku bankowego A. H. w Banku A. W odpowiedzi dłużnik zajętej wierzytelności zawiadomił, że na podstawie danych wskazanych w zawiadomieniu został wyszukany rachunek bankowy, który został tymczasowo zablokowany. Zgodnie zaś z informacją banku z 3 stycznia 2019 r. saldo na rachunku zobowiązanej wynosiło 0 zł. W wyniku zajęcia rachunku bankowego organ egzekucyjny nie uzyskał żadnych środków na pokrycie dochodzonych zaległości. Zdaniem sądu skoro zatem w wyniku zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia rachunku bankowego nie doszło do zajęcia jakichkolwiek wierzytelności pieniężnych zobowiązanej, to uznać należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy brak było podstaw do pobrania opłaty egzekucyjnej z tytułu zajęcia rachunku bankowego. W konsekwencji w niniejszej sprawie organy dokonały błędnej wykładni art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., obciążając wierzyciela opłatą za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. Odnosząc się natomiast do prawidłowości naliczenia opłaty manipulacyjnej w pierwszej kolejności wskazać należy, że przed wydaniem zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia organu I instancji zapadł wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, którego przedmiotem była kontrola zgodności z normami konstytucyjnymi przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W wyroku tym w punkcie 2 Trybunał orzekł, że art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W uzasadnieniu powyższego wyroku Trybunał wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego. Jednocześnie Trybunał podkreślił, że swoboda ustawodawcy określania wysokości opłat nie jest jednak nieograniczona. Problematyka wysokości opłat w egzekucji jest bowiem nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi między interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone. W ocenie Trybunału brak określenia górnej granicy opłat egzekucyjnych oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy dłużnika stają się jedynie dodatkową sankcją pieniężną. Trybunał wskazał także, że brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego, stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 stwierdzający niekonstytucyjność art. 64 § 6 u.p.e.a. "w pewnym zakresie" ma charakter konstytutywny i jako zdarzenie prawne powoduje następstwa w postaci zmiany stanu prawnego. W sytuacji wyroku o złożonych skutkach, gdy orzeczenie dotyczy niekonstytucyjności w "pewnym zakresie", doprowadza do uchylenia pewnego fragmentu normy, uznanego za niekonstytucyjny, w pozostałym zakresie utrzymując stan prawny. Przepis ten nadal obowiązuje w systemie prawa, nie traci mocy, jednakże od chwili orzeczenia musi być traktowany jako niezgodny z Konstytucją w zakresie określonym w wyroku Trybunału. W pozostałym zakresie musi być nadal stosowany przez adresatów tego przepisu (także przez organy administracji publicznej i sądy), jednakże aby nie narazić się na zarzut naruszenia Konstytucji, przepis ten musi być stosowany i interpretowany zgodnie ze wskazówkami zawartymi w wyroku TK (por. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. akt I GSK 1678/19, LEX nr 2865472). W niniejszej sprawie oceniając, czy ustalone przez organ egzekucyjny koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych przystają do wzorców konstytucyjnych, wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z treścią wyżej przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Ł. odwołał się do treści art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a. dotyczącego kosztów egzekucyjnych pobieranych za zajęcie nieruchomości. Wskazał, że przepis ten jako jedyny przewiduje ograniczenie wysokości opłaty za zajęcie nieruchomości, stanowiąc, że opłata za zajęcie nieruchomości wynosi 8% kwoty egzekwowanej należności, nie więcej jednak niż 34.200 zł. W ocenie organu prowadzenie egzekucji z innej wierzytelności jest mniej skomplikowane niż prowadzenie egzekucji z nieruchomości i skoro przy skomplikowanej czynności zajęcia nieruchomości opłata wynosi 8%, nie więcej niż 34.200 zł, to przy czynności zajęcia innej wierzytelności i opłacie manipulacyjnej należy uwzględnić inny nakład pracy. W związku z brakiem ustawowych regulacji, opłata za zajęcie wierzytelności i opłata manipulacyjna musi być niższa niż przy zajęciu nieruchomości w stopniu odpowiadającym przyjętej przez ustawodawcę maksymalnej stawce w kwocie 34.200 zł dla 8%. Wypełnieniem wymogu miarkowania kosztów będzie zaś przyjęcie proporcji od tej maksymalnej stawki z uwzględnieniem stawki procentowej dla zajęcia innej wierzytelności i opłaty manipulacyjnej. W ocenie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. zachowując proporcje, należy przyjąć, że 5% opłata za zajęcie innej wierzytelności może wynosić maksymalnie 21.375 zł, zaś maksymalna opłata manipulacyjna stanowiąca 1% egzekwowanej należności i nie może być wyższa niż 4.275 zł. Uwzględniając powyższe organ II instancji stwierdził, że ustalona przez organ egzekucyjny opłata egzekucyjna za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego na poziomie 668,82 zł i opłata manipulacyjna w wysokości 129,32 zł, nie przekraczają maksymalnego poziomu tych opłat. W ocenie sądu w niniejszej sprawie, jak już wyżej wskazano, brak było podstaw do nałożenia opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, wobec czego zbędną jest ocena prawidłowości ustalenia przez organ wysokości tej opłaty. Oceniając natomiast prawidłowość naliczenia opłaty manipulacyjnej, podkreślić należy, że możliwość ustalenia tej opłaty nie jest uzależniona od zastosowanych środków egzekucyjnych i wyegzekwowania jakichkolwiek kwot na poczet dochodzonej wierzytelności. W niniejszej sprawie zatem co do zasady organ egzekucyjny miał prawo naliczenia opłaty manipulacyjnej za dokonane w sprawie czynności związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych z uwzględnieniem jednak treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt SK 31/14. Zdaniem sądu organ, motywując nałożenie tej opłaty na wierzyciela nie zastosował się prawidłowo do wytycznych zawartych we wskazanym wyroku. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia organ ograniczył się wyłącznie do określenia maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej. Wypełniona zatem została tylko część wywodu zawartego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w której odniesiono się do konieczności określenia maksymalnej wysokości opłat egzekucyjnych, ich górnej granicy, z uwagi na fakt, iż brak określenia takiego pułapu może prowadzić w pewnych warunkach do sytuacji całkowitego zerwania związku pomiędzy świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Organ pominął natomiast tę część uzasadnienia wyroku Trybunału, w której powiązano brak określenia górnej granicy opłat z formą dochodu organu egzekucyjnego nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. Z akt sprawy wynika, że opłata manipulacyjna została ustalona w związku z doręczeniem zobowiązanej odpisów tytułów wykonawczych. Organ nie rozważył natomiast kwestii czasochłonności tej czynności ani poniesionego nakładu pracy przy jej wykonywaniu oraz adekwatności ustalonych kosztów egzekucyjnych względem wysokości sum uzyskanych z egzekucji. Ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że w celu ustalenia tej opłaty, podobnie jak przy opłacie za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, należy odwołać się do art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., w którym przewidziano maksymalną stawkę opłaty za zajęcie nieruchomości, które to zajęcie jest czynnością bardziej skomplikowaną. Następnie obliczył maksymalną kwotę opłaty manipulacyjnej i stwierdził, że kwota tej opłaty ustalona przez organ egzekucyjny nie przekracza kwoty granicznej. W niniejszej sprawie organ nie wziął więc pod uwagę wskazywanej przez Trybunał Konstytucyjny konieczności zachowania racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone. Trzeba bowiem zauważyć, że wysokość opłat nie powinna zniechęcać wierzyciela do dochodzenia swojej wierzytelności i stanowić finansowej bariery w jej dochodzeniu. Tych zaś okoliczności organ nie rozważył ustalając wysokość opłaty manipulacyjnej w tej sprawie. Wątpliwości sądu nie budzi natomiast kwestia ustalenia opłaty za spisanie protokołu o stanie majątkowym zobowiązanej w wysokości 3 zł. Art. 64 § 1 pkt 14 u.p.e.a. określający wysokość tej opłaty przewiduje bowiem maksymalną stawkę za dokonanie wskazanej czynności na poziomie 3 zł i zdaniem sądu kwota ta pozostaje w racjonalnym związku z czynnością organu z podjęciem której się łączy. Niezasadny jest natomiast zarzut naruszenia art. 64 § 1 pkt 3 u.p.e.a., bowiem wbrew twierdzeniom strony skarżącej w sprawie nie doszło do obciążenia wierzyciela kosztami zajęcia wynagrodzenia za pracę, co jednoznacznie wynika z treści postanowień organów I i II instancji. Podsumowując stwierdzić należy, że organ egzekucyjny dokonał błędnej wykładni art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., bezpodstawnie obciążając wierzyciela kosztami opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, na którym nie było środków pieniężnych podlegających egzekucji oraz nieprawidłowo zastosował uznany za niekonstytucyjny w wyrok Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt SK 31/14 art. 64 § 6 u.p.e.a. Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. sąd uchylił zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni przedstawioną w niniejszym wyroku wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz wskazania Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, z których wynika, że wysokość kosztów egzekucyjnych nie może pozostawać w oderwaniu od stopnia efektywności egzekucji, poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § p.p.s.a., zasądzając je w kwocie równej się wpisowi od skargi oraz kosztom zastępstwa procesowego w wysokości określonej w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. z § 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 265). d.j.