II SA/Wa 1101/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Joanna Kruszewska- Grońska (spr.), Protokolant referent Edyta Brzezicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2022 r. sprawy ze skargi małoletniej R. C. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. UZASADNIENIE Wnioskiem z [...] grudnia 2021 r. M. C. (dalej: "przedstawicielka ustawowa") wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") o przyznanie dla jej małoletniej córki R. C. (dalej: "skarżąca") renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu skarżącej. W uzasadnieniu wniosku przedstawicielka ustawowa podała, że [...] stycznia 2020 r. tragicznie zginął ojciec skarżącej – G. P., a jego zabójca został skazany wyrokiem Sądu Okręgowego w [...], [...] Wydział [...], na karę 15 lat pozbawienia wolności. Przed śmiercią ojciec cały czas pomagał finansowo dziecku. Obecnie przedstawicielka ustawowa sama wychowuje córkę. Pracuje w sklepie za wynagrodzeniem 2.800 zł brutto, podczas gdy koszty utrzymania jej oraz skarżącej przekraczają 3.000 zł i stale rosną. Skarżąca uczęszcza do oddziału przedszkolnego w Szkole Podstawowej w [...]. Przedstawicielka ustawowa wskazała również, iż otrzymuje świadczenie wychowawcze na córkę w kwocie 500 zł. Według przedstawicielki ustawowej, skarżąca spełnia wszystkie przesłanki do przyznania jej renty rodzinnej po ojcu, ponieważ nie ma możliwości podjęcia pracy ze względu na wiek, a także nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Decyzją z [...] kwietnia 2022 r. nr [...] Prezes ZUS, mając za podstawę art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ wskazał, że wszystkie warunki wymienione w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Z akt rentowych wynika, że udokumentowano tylko 4 lata, miesiąc i 25 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 42 lat. Natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca skarżącej - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 7 miesięcy i 25 dni okresów składkowych. Pierwsze udowodnione zatrudnienie ojciec dziecka podjął [...] lipca 2006 r., tj. w wieku 28 lat, zaś w latach 2007-2008, 2009-2015 i 2018-2020 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez niego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, ani też nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia i objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Organ stwierdził, że wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby skarżąca pozostawała bez niezbędnych środków utrzymania. Powyższa decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wniesionej przez skarżącą reprezentowaną przez przedstawicielkę ustawową, w imieniu której działa ustanowiony z wyboru adwokat R. S.. W skardze zarzucono: - nieprawidłową ocenę zastosowania norm prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędne przyjęcie i w konsekwencji odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku w sytuacji, gdy wobec zmarłego G. P. zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełnienia w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia, co uzasadniało przyznanie małoletniej skarżącej świadczenia w drodze wyjątku, a nadto wskazany przepis nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami; - obrazę przepisów prawa procesowego, mogącą mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, a to art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 i art.136 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.; dalej: "k.p.a.") przez błędne odmówienie przyznania świadczenia, pomimo że decyzja została oparta na całkowicie błędnej ocenie materiału dowodowego, w szczególności w zakresie ustaleń odnośnie tego, czy ojciec dziecka spełnił przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; - naruszenie art. 7 w związku z art. 77 k.p.a. polegające na nierozpatrzeniu przez organ w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego sprawy, w szczególności niedokonaniu ustaleń w zakresie obiektywnych możliwości podjęcia pracy przez ojca skarżącej i opłacania składek, przy uwzględnieniu stopy bezrobocia panującej w regionie jego zamieszkania, wieku i sposobu życia, które to uchybienia miały istotne znaczenie dla ustalenia wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji zmarłego G. P., a których uwzględnienie powinno było skutkować przyznaniem skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. W świetle tak sformułowanych zarzutów skargi skarżąca zażądała uchylenia zaskarżonej decyzji i rozstrzygnięcia sprawy co do istoty poprzez przyznanie jej renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto w skardze zawarto wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w posiadaniu organu rentowego o nr [...], a także z dokumentów w postaci korespondencji z Kancelarii [...], kierowanej do spadkobiercy - małoletniej skarżącej jako dłużnika na okoliczność sytuacji finansowej i spłaty długów pozostawionych przez jej ojca. W uzasadnieniu skargi skarżąca przyznała, że G. P., który zginął tragicznie w wieku 42 lat, posiadał dosyć krótki staż ubezpieczeniowy wynoszący 4 lata, miesiąc i 25 dni. Nie kwestionowała też przerw występujących w jego ubezpieczeniu w latach 2007-2008, 2009-2015 i 2018-2020. Skarżąca podała również, iż w ww. okresach jej ojciec nie miał orzeczonej ani całkowitej ani częściowej niezdolności do pracy. Powyższe okoliczności - jak wskazała - nie budzą jakichkolwiek wątpliwości i są niesporne. Skarżąca dodała, że na korzyść jej ojca nie przemawia także fakt, iż [...] instytucja ubezpieczeniowa potwierdziła jedynie 312 dni okresów ubezpieczenia na terenie [...], zaś pozostały okres wykonywania przez niego zatrudnienia - bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego - nie może być uznany za okoliczność szczególną. W ocenie skarżącej, istotną okolicznością w sprawie, którą pominął Prezes ZUS, jest zamordowanie jej ojca, ponieważ gdyby nie nagła i tak tragiczna śmierć, to miałby on możliwość dalszego kontynuowania zatrudnienia, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Przedstawicielka ustawowa skarżącej otrzymuje wynagrodzenie za pracę 2.800 zł brutto, czyli 2.061,67 zł netto oraz pobiera świadczenie 500+. Niezbędne koszty utrzymania dwuosobowej rodziny skarżącej wynoszą 3.310 zł miesięcznie. Brakującą kwotę przedstawicielka ustawowa pokrywa z "drobnych pożyczek zaciąganych u rodziny i znajomych". In fine skargi podniesiono, że skarżąca jako jedyny spadkobierca będzie zmuszona spłacić długi tragicznie zmarłego ojca. Już teraz otrzymuje wezwania do zapłaty zaciągniętych przez niego pożyczek. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi i zawartego w niej wniosku dowodowego, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Nadto organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W piśmie z [...] sierpnia 2022 r. skarżąca zażądała przeprowadzenia rozprawy. Na rozprawie w dniu 9 listopada 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w oparciu o art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") postanowił oddalić wnioski dowodowe zawarte w skardze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie ma uzasadnionych podstaw, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. W świetle akt administracyjnych sprawy nie można uznać, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie doszło do zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy. Prezes ZUS rozpatrzył sprawę, biorąc pod uwagę przesłanki wynikające z prawidłowo wskazanego w podstawie prawnej decyzji przepisu prawa materialnego - art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wyjaśnił również wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktyczne, które mogły mieć wpływ na treść decyzji. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższy przepis przewiduje trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Zatem w przypadku niespełnienia choćby jednej z nich, nie ma możliwości przyznania przedmiotowego świadczenia. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Przyznanie go jest możliwe tylko w przypadku, gdy można stwierdzić, że ubezpieczony wykazał wolę podjęcia pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Ustawodawca nie zdefiniował, co należy rozumieć pod pojęciem "szczególnych okoliczności" usprawiedliwiających niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową. Rodzaju śmierci nie można zaliczyć do "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jak chciałaby tego skarżąca. Taką okoliczność mógłby stanowić np. fakt śmierci ubezpieczonego w bardzo młodym wieku, który pozwalałby przypuszczać, iż gdyby nie przedwczesna śmierć, to ubezpieczony wypracowałby staż uprawniający go do świadczenia w trybie zwykłym. Na gruncie niniejszej sprawy takiego założenia nie sposób przyjąć, gdyż ojciec dziecka po pierwsze nie zginął w bardzo młodym wieku, po wtóre udokumentowane zatrudnienie po raz pierwszy podjął dopiero w wieku 28 lat, a po trzecie przez znaczny okres wykonywania pracy - sięgający prawie 9 lat - unikał zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Wykonywanie pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego czy to w Polsce, czy za granicą nie może zostać uznane za "okoliczność szczególną" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Taka ocena braku legitymizacji zatrudnienia jest prezentowana w orzecznictwie (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 4 października 2016 r., sygn. akt I OSK 410/16 i z 10 lutego 2022 r., sygn. akt III OSK 2463/21 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Kluczowe dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy okoliczności, tj.: krótki staż ubezpieczeniowy ojca skarżącej, brak orzeczonej względem niego nawet częściowej niezdolności do pracy przed datą zgonu, świadczenie pracy bez objęcia systemem ubezpieczenia - są bezsporne. Ostatni okres ubezpieczenia ojca dziecka (z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej) zakończył się [...] stycznia 2018 r., a więc dwa lata przed jego śmiercią. Jak podniósł NSA w wyroku z 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 1257/19, przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Rację ma też Prezes ZUS w kwestii zaspokojenia podstawowych potrzeb małoletniej skarżącej. Wprawdzie przesłanka braku posiadania niezbędnych środków utrzymania nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, to należy ją zweryfikować przez porównanie sytuacji materialnej wnioskodawcy (zasadniczo kwoty miesięcznych dochodów przypadających na jednego członka jego gospodarstwa domowego) z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne. Wówczas ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie uprawnionej osobie potrzeb natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Skoro przedstawicielka ustawowa wskazuje wynagrodzenie w wysokości 2.800 zł brutto jako główne źródło dochodu jej i skarżącej w skali miesiąca (oprócz świadczenia wychowawczego w wysokości 500 zł netto), to przypadająca na jedną osobę w tej rodzinie kwota 1.400 zł brutto przekracza wysokość najniższej emerytury, która od 1 marca 2022 r. wynosi 1.338,44 zł brutto. Odnosząc się do zgłoszonych w skardze wniosków dowodowych, podkreślić należy, że przewidziane w art. 106 § 3 p.p.s.a. postępowanie dowodowe ma charakter uzupełniający i znajduje ono zastosowanie, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, a zarazem nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Objęte wnioskiem "dokumenty znajdujące się w posiadaniu organu rentowego - znak sprawy [...]", czyli akta administracyjne sprawy, przekazane wraz ze skargą i odpowiedzią na skargę, sąd administracyjny uwzględnia z urzędu (vide art. 133 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a.). Zatem wniosek dowodowy w tym zakresie jest bezprzedmiotowy. Z kolei załączona do skargi korespondencja, sporządzona [...] kwietnia 2022 r. przez współpracującą z wierzycielem Kancelarię [...], a dotycząca zadłużenia G. P. (na kwotę 1.625,95 zł według stanu na [...] kwietnia 2022 r.), nie została skierowana, jak podano w skardze, do spadkobiercy - małoletniej skarżącej, lecz do jej ojca. Nadto powyższa korespondencja nie może świadczyć o sytuacji finansowej skarżącej, bowiem mogła ona odrzucić spadek po ojcu w trybie art. 1012 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2022 r., poz. 1360 ze zm.), działając przez przedstawicielkę ustawową. Nie stwierdzając zaistnienia naruszeń prawa tak procesowego (art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.), jak i materialnego (art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na mocy art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.