II OSK 1234/07

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Roman Hauser Sędziowie Sędzia NSA Maria Czapska-Górnikiewicz Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak ( spr. ) Protokolant Elżbieta Maik po rozpoznaniu w dniu 21 października 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej E. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27 września 2006 r. sygn. akt II SA/Gd 1039/05 w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnień kombatanckich oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 27 września 2006 r. (sygn. akt II SA/Gd 1039/05) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę E. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2005 r. Nr [...] w przedmiocie uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji orzekł, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] października 2005 r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 w związku z art. 138 § 1 pkt 1 Kpa oraz art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tj.: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 37 zwana dalej ustawą o kombatantach) po rozpoznaniu wniosku E. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2005r. Nr [...] o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu wskazano, że z akt sprawy wynika, iż E. K. od dnia 9 września 1939 r. do stycznia 1945 r. wykonywała nieodpłatnie pracę przymusową na rzecz III Rzeszy. Jednak z ustaleń postępowania dowodowego nie wynika, że strona przebywała w jakimkolwiek hitlerowskim obozie w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a, b i c ustawy o kombatantach, a także żeby strona była odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy. Ponadto art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o kombatantach wprowadza zamknięty katalog represji wojennych i okresu powojennego w rozumieniu tejże ustawy i nie dopuszcza uznania za represję okoliczności podanych przez stronę i ustalonych w toku postępowania przez właściwy organ. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego E. K. podniosła podstawowy zarzut naruszenia prawa materialnego polegający na niewłaściwej interpretacji art. 4 ust. 1 lit. c ustawy o kombatantach. Jej zdaniem, nastąpiło całkowite pominięcie faktu, że w wyniku represji stosowanych przez okupanta w odniesieniu do ludności polskiej skarżąca jako małe dziecko, gdyż od 8 roku życia, zmuszona była do świadczenia ciągłej i nieodpłatnej pracy na rzecz okupanta przez okres od września 1939 r. do stycznia 1945 r., przy czym w okresie tym pozostawała w jego dyspozycji. Ponadto dodała w uzasadnieniu skargi, że była represjonowana przez hitlerowskie władze okupacyjne, ponieważ jako małe dziecko zmuszona została do świadczenia nieodpłatnej pracy fizycznej na rzecz wojska niemieckiego stacjonującego w miejscowości W. w majątku byłego właściciela ziemskiego. Skarżąca wykonywała pracę w systemie ciągłym bez przerw i urlopów. Z kolei z powodu nadmiaru pracy polegającej na wypasaniu bydła, obrządku bydła oraz trzody chlewnej, sprzątaniu pomieszczeń kuchennych i przyległych, a także wykonywania prac pomocniczych w kuchni nie miała możliwości powrotu do domu na noc i z rodziną widywała się tylko sporadycznie. Z tych względów, stwierdza skarżąca, spełnia warunki uzyskania uprawnień kombatanckich zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. c/ ustawy o kombatantach. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Rozpatrując skargę Sąd pierwszej instancji orzekł, że jest ona niezasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego jak i prawa procesowego. W szczególności Sąd orzekł, że w tej sprawie ma zastosowanie art. 4 ust. 1 cyt. ustawy o kombatantach, który wprowadza pojęcie represji do osób w okresie wojennym. Powyższymi represjami w świetle ustawodawcy są następujące okresy przebywania tych osób: 1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: a/ w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, b/ innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, 2) z przyczyn narodowościowych i rasowych w gettach, 3) z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych: a) w więzieniach oraz poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR, b) na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR, 4) w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Ponadto, w świetle art. 4 ust. 2 przepisy ustawy stosuje się także do osób, które będąc dziećmi zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji orzekł, że art. 3 pkt 2 i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b/ i c/ i pkt 3 cyt. ustawy o kombatantach oraz rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. Nr 106, poz. 1154) regulują miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby w nich osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzień i obozów NKWD lub będących pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości. Dlatego też w świetle § 6 cyt. rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów innymi miejscami odosobnienia określonymi w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c/ cyt. ustawy o kombatantach, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, są obozy: Gniezno, Jabłonowo, Konstantynów Łódzki, Łódź (ul. Hutora 32), Łódź (ul. Kopernika 53/55), Łódź (ul. Łąkowa 4), Łódź (ul.Żeligowskiego 41/43), Młyniewo, Poznań-Główna, Tczew, Zamość i Zwierzyniec. Oznacza to, orzekł Sąd pierwszej instancji, że nie można zaliczyć pracy przymusowej do represji, w świetle cyt. ustawy o kombatantach, gdyż ustawodawca nie przewidział możliwości zastosowania przepisów tej ustawy w zakresie przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu wykonywania pracy przymusowej. Ponadto Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z akt administracyjnych, a w szczególności z oświadczenia skarżącej z dnia 16 września 1999 r. wynika. że w okresie od września 1939 r. do stycznia 1945 r. była ona zatrudniona przez wojsko niemieckie, stacjonujące w majątku w miejscowości W.. Jednocześnie pracowała przymusowo i nieodpłatnie lecz mieszkała w sąsiedztwie majątku oraz w tym okresie była na utrzymaniu rodziców. Ponadto skarżąca nie tylko nie wykazała lecz nawet nie twierdziła, że przebywała w miejscu odosobnienia wymienionym w cytowanym wyżej rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. Z tych względów, nie kwestionując faktu, że skarżąca wykonywała nieodpłatnie pracę przymusową na rzecz III Rzeszy Sąd uznał, że z zebranego materiału nie wynika, że skarżąca przebywała w jakimkolwiek hitlerowskim obozie czy też miejscu odosobnienia w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a/, b/ i c/ ustawy o kombatantach, czy też była odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy. Skoro skarżąca nie podlegała represjom wymienionym w przepisach ustawy, to brak było podstaw do przyznania jej uprawnień kombatanckich, orzekł Sąd pierwszej instancji. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła E. K. działająca przez pełnomocnika z urzędu, zaskarżając w całości powyższy wyrok i wnosząc o jego uchylenie w całości oraz przyznanie kosztów nie uiszczonej pomocy prawnej udzielonej skarżącej według załączonego spisu. W treści skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącej podniósł podstawowy zarzut na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. 2002 r. Nr 42, poz. 371 z późn.zm. ), poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Zdaniem strony skarżącej w okolicznościach faktycznych sprawy, a w szczególności, w których skarżąca wykonywała pracę przymusową na rzecz hitlerowskiego okupanta w okresie od 1939 r. do 1945 r. mamy do czynienia z działaniami zmierzającymi do przymusowego wynarodowienia, ponieważ w istocie odebranie dziecka rodzicom, uniemożliwienie kontaktów z rodziną – często przez długie miesiące – zmuszanie do ciężkiej pracy fizycznej, zmuszanie do nauki języka niemieckiego nosi znamiona działań zmierzających do wynarodowienia. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik podkreślił przede wszystkim, że " chociaż nie została wysłana bezpośrednio do Rzeszy i w tym sensie nie została definitywnie odseparowana od rodziców, a także nie pracowała w obozie pracy, niemniej jednak proces jakiemu została poddana w trakcie pracy w majątku ziemskim W. nosi, w przekonaniu skarżącej, znamiona procesu wynarodowienia". Ponadto dodał, że E. K. była zmuszona do nauki języka niemieckiego, ponieważ tylko w tym języku mogła porozumiewać się na terenie majątku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - dalej zwanej p.p.s.a. - skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak) to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej, Oceniając we wskazanych wyżej granicach zasadność wniesionej skargi kasacyjnej w przedmiotowej sprawie, trzeba stwierdzić, że zarzuty nie są zasadne. Wynika to z następujących przesłanek. Po pierwsze, prawidłowo Sąd pierwszej instancji orzekł, że w świetle ustalonego stanu faktycznego w tej sprawie, którego nie kwestionuje strona skarżąca, brak jest podstaw prawnych do przyznania skarżącej uprawnień kombatanckich w świetle dyspozycji art. 21 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c/ i ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jedn. z 2002 r. Dz.u. Nr 42, poz. 371 ze zm. – zwana dalej ustawą o kombatantach). W tym zakresie chybiony jest zarzut ze skargi kasacyjnej dotyczący zarówno błędnej wykładni jak i niewłaściwego zastosowania art. 4 ust. 2 cyt. ustawy o kombatantach w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy. Wynika to z tego, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji orzekł, że w świetle art. 21 ust. 1 cyt. ustawy o kombatantach określone w tej ustawie uprawnienia kombatanckie przysługują osobom, którym je przyznała decyzja administracyjna, potwierdzająca działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których stanowi w art. 4 tejże ustawy. O spełnieniu tych przesłanek orzeka Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w formie powyższej decyzji na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji (art. 22 ust. 1 ustawy). Po drugie, dyspozycja art. 4 ust. 1 m.in. stanowi, że przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania: 1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, Natomiast dopiero dyspozycja art. 4 ust. 2 tejże ustawy o kombatantach stanowi, że przepisy tejże ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Po trzecie, miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby w nich osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b/ i lit. c/ ustawy o kombatantach reguluje rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz.1154). W szczególności w świetle § 6 cyt. rozporządzenia innymi miejscami odosobnienia określonymi w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c/ ustawy o kombatantach, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, są obozy: Gniezno, Jabłonowo, Konstantynów Łódzki, Łódź (ul. Hutora 32), Łódź (ul. Kopernika 53/55), Łódź (ul. Łąkowa 4), Łódź (ul. Żeligowskiego 41/43), Młyniewo, Poznań-Główna, Tczew, Zamość i Zwierzyniec. Oznacza to, co prawidłowo orzekł Sąd pierwszej instancji, że nie pozwala to na zaliczenie pracy przymusowej do represji, o których stanowi ustawa o kombatantach, ponieważ brak jest ustawowych przesłanek zastosowania przepisów tej ustawy i przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu wykonywania pracy przymusowej. Po czwarte, z ustaleń stanu faktycznego w tej sprawie, a w szczególności oświadczenia skarżącej z dnia 16 września 1999 r. wynika, że w okresie od września 1939 r. do stycznia 1945 r. była ona zatrudniona przez wojsko niemieckie, stacjonujące w majątku w miejscowości W.. Ponadto pracowała przymusowo i nieodpłatnie, przy czym mieszkała w sąsiedztwie majątku i w tym okresie była na utrzymaniu rodziców. Skarżąca jednak nie tylko nie wykazała, lecz nawet nie twierdziła, że przebywała w miejscu odosobnienia wymienionym w powołanym wyżej rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. Dlatego też, prawidłowo Sąd pierwszej instancji orzekł, że w tym stanie faktycznym sprawy chociaż skarżąca wykonywała nieodpłatnie pracę przymusową na rzecz III Rzeszy, to jednak nie przebywała w hitlerowskim obozie czy też miejscu odosobnienia w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.a/, b/ i c/ ustawy o kombatantach, a także nie była odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu w rozumieniu art. 4 ust.2 ustawy o kombatantach. Oznacza to, że wbrew zarzutowi ze skargi kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji nie dokonał błędnej wykładni cyt. art. 4 ust.2 ustawy o kombatantach w związku z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., czyli mylnego zrozumienia treści powyższego przepisu jak i niewłaściwego zastosowania czyli tzw. błędu subsumcji, a więc wadliwego uznania, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. Z tych względów i na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej (adwokatowi) wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, ponieważ przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Ponadto, w świetle § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2003 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.