II SA/Ol 692/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Adam Matuszak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 listopada 2020 r. sprawy ze skargi I. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Decyzją z "[...]"r. pracownik socjalny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w "[...]", działając z upoważnienia Burmistrza "[...]" (dalej: "organ pierwszej instancji") odmówił I.P. (dalej: "Skarżąca") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę, gdyż niepełnosprawność powstała po ukończeniu 25. roku życia. Organ pierwszej instancji stwierdził w uzasadnieniu, że wprawdzie Skarżąca sprawuje opiekę na matką, lecz rozmiar sprawowanej opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia. Z oświadczenia Skarżącej z 9 lipca 2019 r. i opinii z 16 stycznia 2020 r. Środowiskowego Domu Samopomocy "[...]", wynika, że matka Skarżącej jest uczestniczką Środowiskowego Domu Samopomocy od 13 marca 2014 r., a na zajęcia, trwające w godzinach od 7.30 do 15.30, przyprowadza i odbiera ją córka. Organ ustalił ponadto, że inne dzieci starają się pomóc w opiece nad matką. Powyższa okoliczność wynika z zeznań siostry B.K. (dalej: "siostra"), która zeznała m.in., że każde z "[...]" dzieci kontaktuje się z matką, a ona stara się pomagać siostrze w opiece nad matką w miarę możliwości, gdyż pracuje na zmiany w sklepie. Skarżąca więc ma możliwość powierzenia opieki nad matką przez Środowiskowy Dom Samopomocy oraz rodzeństwo, które oferuje możliwość pomocy, co pozwala Skarżącej na podjęcie pracy nawet w pełnym wymiarze. Organ pierwszej instancji wskazał ponadto, że istnieje przesłanka negatywna uniemożliwiająca przyznanie wnioskowanego świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy, gdyż matka Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim. W złożonym odwołaniu Skarżąca zarzuciła powyższej decyzji naruszenie: - art. 17 ust. 1b ustawy przez pominięcie, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznano niekonstytucyjność części tego przepisu w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP; - art. 17 ust. 1 i 1a ustawy przez zastosowanie normy prawnej w nim wyrażonej w sposób literalny, czego nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości. Samorządowe Kolegium Odwoławcze "[...]" (dalej: "Kolegium") decyzją z "[...]"r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji W uzasadnieniu decyzji Kolegium stwierdziło, że Skarżąca faktycznie sprawuje opiekę nad matką, posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oceniło, że z akt sprawy nie wynika, jakoby Skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką. Skarżąca jest bowiem bierna zawodowo, poza matką zajmuje się dwójką dzieci i niepełnosprawnym mężem, a w oświadczeniu z 26 czerwca 2019 r. wskazała jako swój ostatni okres zatrudnienia/ubezpieczenia społecznego staż w 2014 r. Ponadto, matka Skarżącej uczestniczy w zajęciach w "[...]"od poniedziałku do piątku, w godzinach 7.30 - 15.30. Skarżąca może w tym czasie podjąć zatrudnienie. Co więcej, matka Skarżącej ma męża i "[...]" innych dzieci, którzy utrzymują z nią kontakt i z ich pomocy osobistej lub finansowej również powinna korzystać. Kolegium zaznaczyło, że siostra Skarżącej oświadczyła, że w miarę możliwości stara się pomagać Skarżącej w opiece nad matką. Dodało, że pomoc zadeklarował także Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej "[...]". Wobec powyższego nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia polegająca na niepodejmowaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Kolegium wyjaśniło ponadto, że oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w odniesieniu do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż przed ukończeniem 18 roku życia (lub 25 roku życia w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej), należy dokonywać z pominięciem kryterium z art. 17 ust. 1b ustawy. Stwierdziło też, że w sprawie występuje negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, gdyż matka Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium wywiodło, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Kolegium zauważyło, że mąż wymagającej opieki matki Skarżącej prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, wszelkie czynności wykonuje samodzielnie. Ze złożonego przez niego oświadczenia i z przeprowadzonych wywiadów środowiskowych wynika, że nie może on sprawować opieki nad żoną, gdyż razem nie mieszkają, nie ma do tego warunków lokalowych, nie zna się na sprawowaniu opieki oraz z uwagi na swój zły stan zdrowia (przy czym nie ma orzeczonej niepełnosprawności i na nic się nie leczy). Kolegium stwierdziło, że wskazanych powyżej przyczyn nie można uznać za obiektywne przeszkody. Zauważyło, że wprawdzie nadużywa on alkoholu, lecz nie ma zdiagnozowanej choroby alkoholowej, a dzieci obawiają się zostawić matkę pod opieką ojca, gdyż pod wpływem alkoholu mógłby zaniechać opieki nad nią. Kolegium zauważyło, że wyłącznie na podstawie decyzji dzieci, podyktowanej ich obawami, mąż nie sprawuje opieki nad żoną. Dodało, że mąż niepełnosprawnej otrzymuje emeryturę, a zatem dysponuje środkami pieniężnymi pozwalającymi mu na pokrycie ewentualnych kosztów opieki, czy też pomocy przy opiece nad żoną przez inną osobę. Skarżąca wywiodła skargę do tut. Sądu na ww. decyzję Kolegium, w której zarzuciła naruszenie: - art. 17 ust. 1 ustawy przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną tylko przez część doby, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; - art. 17 ust 5 pkt 2 lit a ustawy przez przyjęcie, że skarżąca nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i przyznanie Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i argumentację tam przedstawioną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że złożona skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W skardze zawarto wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a organ administracji nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa. Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast stosownie do art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zostały zaś określone m.in. w ustępie 5 pkt 2 ww. artykułu, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Trafnie Kolegium uznało, że wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, utraciło przymiot konstytucyjności przewidziane art. 17 ust. 1b ustawy kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Niezasadnie zaś w okolicznościach sprawy Kolegium uznało, że zaistniał brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką, z uwagi na to, że przebywa ona w godzinach 7.30-15.30 w domu środowiskowym, a zatem istnieje możliwość podjęcia przez Skarżącą w tym czasie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W art. 17 ust. 5 ustawy ustawodawca zawarł katalog negatywnych przesłanek, których zaistnienie wyklucza przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek pozytywnych. W pkt. 2 lit. b ust. 5 tego przepisu ustanowiono przesłankę negatywną w postaci umieszczenia osoby wymagającej opieki w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy nie wynika, aby zaistniały okoliczności, o których mowa w ww. przepisie. Ponadto, opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1, nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę, gdyż sposób jej sprawowania jest uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki. Wskazany przepis wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała, jednakże art. 17 ust. 1 ustawy nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku zamieszkiwania opiekuna z osobą nad którą jest sprawowana opieka, ani też od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (zob. wyroki NSA z 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19 i 7 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 3946/18). Podzielić natomiast należy stanowisko, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia cytowanego art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. odmiennie przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. W takim przypadku ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a ustawy. Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. W art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wyraźnie wskazano bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Jak wynika z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: "K.r.o."), małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Na mocy art. 130 K.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej (zob. wyrok NSA z 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20, CBOSA). Wobec powyższego, fakt sprawowania przez Skarżącą stałej opieki nad niepełnosprawną matką nie znosi obowiązków określonych w art. 23 K.r.o. ciążących na mężu. Z ustaleń organów administracji nie wynika bezspornie, aby mąż z przyczyn obiektywnych nie mógł sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną. Ustalono, że jest on osobą samodzielną, samowystarczalną, która prowadzi osobne gospodarstwo domowe. W toku postępowania administracyjnego i w skardze nie wykazano, aby wiek lub stan zdrowia ojca Skarżącej, w tym problemy z nadużywaniem alkoholu, obiektywnie wykluczały możliwość sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną. Tym samym, argumentacja skargi w ww. zakresie oparta o treść wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1200/14, nie mogła wpłynąć na ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.