II SA/Go 522/08

SENTENCJA Dnia 9 października 2008 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Asesor WSA Michał Ruszyński (spr.) Protokolant asystent sędziego Paweł Majka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2008 roku sprawy ze skargi Rzecznika Praw Obywatelskich na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] roku, nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...] roku, nr [...]. UZASADNIENIE Wnioskiem z dnia 25 lipca 2005r, złożonym za pośrednictwem komornika sądowego, M.P. (działając jako przedstawiciel ustawowy małoletnich P.J. i D.J.) wystąpiła do organu l instancji -Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej o przyznanie prawa do zaliczki alimentacyjnej na dzieci: P.J. i D.J.. We wniosku wskazała jednocześnie, iż prócz niej oraz córki i syna rodzinę tworzą W.L. z którym pozostaje w nieformalnym związku i ich wspólna małoletnia córka J.L.. Do wniosku załączone zostało zaświadczenie komornika sądowego z dnia [...] września 2005r, stwierdzające bezskuteczność postępowania egzekucyjnego świadczeń alimentacyjnych zasądzonych od dłużnika J.J. na rzecz P.J. i D.J.. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Wójta Gminy - na podstawie art. 2 pkt 5, art. 7, art. 8, art. 10, art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. z 2005r. Nr 86, póz. 732 ze zm. - dalej jako: ustawa o zaliczce alimentacyjnej), art. 3 pkt 17, art. 25a, art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r. Nr 139, póz. 992 ze zm. - dalej jako: ustawa o świadczeniach rodzinnych), rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 7 czerwca 2005r. w sprawie wzoru wniosku o ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej oraz odpowiednich zaświadczeń (Dz.U. Nr 105, póz. 882), oraz art. 104 i 108 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. Nr 98, póz. 1071 ze zm. - dalej jako: k.p.a), decyzją z dnia [...] września 2005r. Nr [...] odmówił M.P. przyznania zaliczki alimentacyjnej na dzieci P.J. i D.J.. W uzasadnieniu decyzji organ l instancji przytoczył treść przepisów art. 2 pkt 5 ustawy o zaliczce alimentacyjnej oraz art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że wnioskodawczyni M.P. nie spełnia przesłanek określonych w ustawie, bowiem nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko, ponieważ wychowuje przynajmniej jedno dziecko z jego ojcem, tj. córkę J.L. z W.L.. W odwołaniu od tej decyzji M.P. wskazała, iż jest osobą rozwiedzioną, wychowującą łącznie troje dzieci. Podała, że wyrokiem Sądu Rejonowego przyznane zostały jej alimenty na P. i D.J., lecz egzekucja tych alimentów od ojca dzieci – J.J. okazała się bezskuteczna. Odwołująca się wskazała ponadto, że ojciec P. i D. ma ograniczone wykonywanie władzy rodzicielskiej, jednak z dziećmi nie utrzymuje żadnego kontaktu. Konkubent jej nie jest natomiast zobowiązany do łożenia na utrzymanie P. i D., lecz na wspólną córkę J.. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] listopada 2005r. Nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu l instancji. Organ odwoławczy wskazał, że odmowa przyznania zaliczki alimentacyjnej na małoletnich: P.J. i D.J. była uzasadniona, bowiem oni, jako osoby uprawnione do świadczeń alimentacyjnych na podstawie tytułu egzekucyjnego, których egzekucja okazała się bezskuteczna, nie są wychowywani przez osobę samotną jak wymaga tego przepis art. 2 pkt 5 lit. a ustawy o zaliczce alimentacyjnej. Odwołująca się nie jest "osobą samotnie wychowującą dziecko" w rozumieniu przepisu art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie ze wskazanym przepisem za taką uważana jest panna, kawaler, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, wdowa lub wdowiec, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka. Zdaniem organu II instancji, skoro odwołująca się wspólnie z konkubentem W.L. wychowuje wspólne ich dziecko J.L., to nie można jej uznać za osobę samotnie wychowującą dzieci. Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego złożył Rzecznik Praw Obywatelskich, wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji, oraz poprzedzającej ją decyzji organu l instancji. Zaskarżonym decyzjom skarżący zarzucił naruszenie art. 7 w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy o zaliczce alimentacyjnej oraz art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu skargi skarżący podkreślił, że poza sporem jest, że M.P. spełnia kryterium stanu cywilnego osoby "samotnie wychowującej dziecko" - jest bowiem osobą rozwiedzioną. Wątpliwości organu obu instancji musiało natomiast budzić to, czy jednocześnie "wspólnie nie wychowuje z ojcem lub matką dziecka". Skarżący wskazał, że definicja "samotnego wychowania" uznana została przez Trybunał Konstytucyjny za sprzeczny z Konstytucją RP w wyroku z dnia 18 maja 2005r. K16/04 właśnie z uwagi na to drugie kryterium, które uznane zostało przez Trybunał nie tylko za niejasne, ale i niespójne z regulacją przewidzianą w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. W wyroku z dnia 18 maja 2005r. rozstrzygnięto również termin utraty mocy przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, których konstrukcja oparta była na tak ustalonej przesłance samotnego wychowania, w tym samego art. 3 pkt 17 ustawy. Termin ten określono na 31 grudnia 2005r., co miało pozwolić ustawodawcy na wypełnienie w tym zakresie - do tego czasu - właściwą treścią normatywną. Nie oznacza to jednak zdaniem skarżącego, że uzasadnienie wyroku nie wskazuje właściwego kierunku interpretacji przepisów uznanych za niekonstytucyjne, a wydawane na podstawie tych przepisów decyzje naruszać mogą słuszny interes obywatela. Zdaniem skarżącego pojęcie samotnego wychowywania wyraźnie odnosi się do jednego dziecka jako podmiotu uprawnionego do świadczenia rodzinnego (a odpowiednio - do zaliczki alimentacyjnej), nie zaś do wszystkich dzieci w rodzinie. Ustawodawca nakazuje zatem badanie z osobna sytuacji każdego z dzieci w rodzinie osoby ubiegającej się o przyznanie tych świadczeń. Jest oczywiste, że sytuacja faktyczna i prawna dzieci w jednej rodzinie może być - jak w niniejszej sprawie -zróżnicowana. W ocenie skarżącego uznać trzeba, że dwójki dzieci z pierwszego małżeństwa strona "nie wychowuje wspólnie z ojcem" dzieci, gdyż ojcem żadnego z nich nie jest jej konkubent. Ich ojcem jest J.J., którego więzi ze stroną osłabły w takim stopniu, że usankcjonowane zostało to rozwodem orzeczonym [...] marca 2003r., w którym jednocześnie sąd ograniczył ojcu władzę rodzicielską oraz zasądził od niego alimenty na rzecz małoletnich dzieci. Egzekucja tych alimentów jest bezskuteczna. Strona nie występowała natomiast o zaliczkę alimentacyjną na córkę J. (którą faktycznie wychowuje wspólnie z jej ojcem), zatem uprawnienia J. do zaliczki alimentacyjnej organy administracyjne nie badały. Z kolei uznanie przez organy administracji, że strona nie spełnia kryterium, o którym mowa, wobec dwojga pozostałych dzieci, oparte na fakcie, że trzecie wspólne dziecko – J.L. wychowuje wspólnie z obecnym konkubentem W.L., jest nieuzasadnione. Bez orzeczenia sądu o przysposobieniu małoletnich organ administracyjny nie posiada uprawnień do przypisywania konkubentowi matki prawa i obowiązku wychowywania jej dzieci z poprzedniego związku. Z żadnych przepisów nie wynika też obowiązek łożenia na ich utrzymanie. Nawet wówczas, gdyby obecny konkubent został ojczymem P. i D.J., jego obowiązek alimentacyjny wobec nich byłby subsydiarny (art. 144 § 1 Kro). W ocenie skarżącego M.P. spełnia zatem kryterium samotnego wychowywania wobec dwojga dzieci z poprzedniego związku. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało w całości argumenty podniesione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Postępowanie w sprawie niniejszej pozostawało zawieszone z uwagi na postępowanie wszczęte przed Trybunałem Konstytucyjnym w wyniku postanowienia z dnia 24 lutego 2006r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w sprawie II SA/Łd 1242/05, w którym wystąpił on z pytaniem prawnym o zbadanie zgodności art. 2 pkt 5 lit. a i art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej oraz art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (art. 27 pkt 2 lit. g) z art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989r. (Dz.U. Nr 120 z 1991 r., póz. 526 ze zm.). Podjęcie postępowania w sprawie w dniu 20 sierpnia 2008r. nastąpiło w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008r. w sprawie P 18/06, wydanym w wyniku rozpoznania połączonych pytań prawnych Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Łodzi, Gdańsku i w Bydgoszczy. Wyrokiem tym, ogłoszonym w dniu 7 lipca 2008r. w Dzienniku Ustaw Nr 119, póz. 770, Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 2 pkt 5 lit a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86, póz. 732 i Nr 164, póz. 1366) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r. Nr 139, póz. 992 i Nr 222, póz. 1630, z 2007r. Nr 64, poz.427, Nr 105, póz. 720, Nr 109, póz. 747 i Nr 200, póz. 1446 oraz z 2008r. Nr 70, póz. 416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989r. (Dz.U. z 1991r. Nr 120, póz. 526 oraz z 2000r. Nr 2, póz. 11). Ponadto Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo : a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim, b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Trybunał orzekł, że art. 29 ust. 1 ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Skarga podlegała uwzględnieniu jednakże z przyczyn innych niż w niej podniesione. Oceniając zaskarżoną decyzję pod kątem jej legalności, stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002r. Nr 153, póz. 1269 ze zm.), Sąd uznał, że narusza ona prawo. Przy rozpoznaniu skargi Sąd miał również na względzie treść art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002r. Nr 153, póz. 1270 ze zm. - dalej jako: p.p.s.a), według którego Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o zaliczce alimentacyjnej, świadczenie to przysługuje osobie uprawnionej do czasu ukończenia 18 lat, zaś w przypadku gdy uczy się w szkole do ukończenia 24 roku życia. Pojęcie "osoba uprawniona" zdefiniowane zostało w art. 2 pkt 5 ustawy. Zgodnie ze wskazanym przepisem ilekroć w ustawie mowa jest o osobie uprawnionej - oznacza to osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna jeżeli: lit. a) osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych (lit. b i c nie dotyczą stanu faktycznego niniejszej sprawy). Z kolei przepis art. 3 pkt 17 stanowi, że ilekroć w ustawie tej mowa jest o "osobie samotnie wychowującej dziecko" - oznacza to pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego i poprzedzająca ją decyzja organu l instancji wydane zostały w oparciu o przepis art. 2 pkt 5 lit. a ustawy o zaliczce alimentacyjnej, odsyłającego do art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W konsekwencji ich zastosowania organy uznały, że małoletni P.J. i D.J., choć uprawnieni do świadczeń alimentacyjnych na podstawie tytułu wykonawczego (wyroku sądu), którego egzekucja jest bezskuteczna, nie są wychowywane przez osobę samotną. Wychowująca je matka M.P. wychowuje bowiem także córkę J.L. z ojcem tego dziecka W.L.. Okoliczność ta zdaniem organów, nie pozwala na uznanie M.P. jako osoby samotnie wychowującej córkę i syna, co w konsekwencji pozbawia małoletnich P. i D. prawa do zaliczki alimentacyjnej. Na skutek przytoczonego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008r. sygn. akt P 18/06, w oczekiwaniu na który postępowanie w rozpatrywanej sprawie pozostawało zawieszone, z dniem 7 lipca 2008r. tj. z dniem ogłoszenia sentencji wyroku w Dzienniku Ustaw (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP) odpadła materialnoprawna podstawa decyzji organów obu instancji, odmawiających przyznania zaliczki alimentacyjnej na rzecz małoletnich P. i D.J.. Odpadnięcie podstawy prawnej wydanych w sprawie decyzji administracyjnych jest wynikiem stwierdzenia przez Trybunał niezgodności art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej - z 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji. W niniejszej sprawie nie mamy wprawdzie do czynienia z sytuacją wychowywania małoletnich (P. i D.J.) przez osoby pozostające w związku małżeńskim (M.P. pozostaje bowiem w nieformalnym związku z W.L.). Wskazać jednak należy, iż Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku zrównuje rodziny rekonstruowane (a więc formalnie rzecz biorąc pełne) przez zmianę stanu cywilnego przez jednego rodzica (zawarcie małżeństwa) z rodzinami funkcjonującymi na skutek podjętych decyzji życiowych (konkubinatu i wspólnych dzieci z tego związku). W związku z powyższym konieczne było rozważenie skutków jakie rodzi dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który ogłoszony został w dniu 7 lipca 2008r. Otóż podkreślić należy, że zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w innych przepisach właściwych dla danego postępowania. W świetle powołanej normy konstytucyjnej nasuwa się wniosek, że skutkiem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności przepisu stanowiącego podstawę prawną ostatecznej decyzji jest co do zasady powinność uchylenia takiej decyzji. Zgodnie z przepisem art. 145a k.p.a, można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie której została wydana decyzja (§ 1), oraz że skargę w takiej sytuacji wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (§ 2). Tak więc podnoszona okoliczność orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności danego aktu prawnego (podstawy decyzji administracyjnej) jest z woli ustawodawcy samodzielną podstawą wznowieniową. Stosownie natomiast do art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a, decyzja lub postanowienie podlega uchyleniu, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. W świetle powyższego należy przyjąć, że zasadą jest, że sąd administracyjny uchyla zaskarżoną decyzję, jeżeli stwierdzi występowanie w sprawie przesłanek do wznowienia postępowania administracyjnego. Skoro zatem - jak wykazano - powoływana okoliczność stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja, jest podstawą do wznowienia postępowania administracyjnego (przesłanką wznowieniową), to taka regulacja prawna uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu l instancji (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 1999r. II SA 1027/99 Lex nr 46809, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 1999r. IV SA 1360/97 Lex nr 47852, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 października 1999r. II SA 1294/99 Lex nr 46246, także w : "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego" - R. Hauser, J. Trzciński, Lexis-Nexi, Warszawa 2008, str. 41 in.). W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się również, że podstawa wznowienia określona w art. 145a k.p.a jest podstawą uchylenia decyzji administracyjnej przez sąd administracyjny także wtedy, gdy wyrok Trybunału Konstytucyjnego zapadł po podjęciu zaskarżonej decyzji (por. J Zimmermann w glosie do wyroku NSA z dnia 6 stycznia 1999r. III SA 4728/97, publ. OSP z 2000r. z. 1, póz. 16). Jednocześnie też wskazać należy, że dla obligatoryjnego uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a nie ma znaczenia, że zgodnie z art. 147 k.p.a wznowienie postępowania z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a następuje tylko na żądanie strony (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2002r. III RN 200/01 OSNAP 2003/24/582). Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i art. 135 p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu l instancji. Uwzględnienie skargi powoduje, że sprawa zaliczki alimentacyjnej na małoletnich P.J. i D.J. zostanie ponownie rozpatrzona przez organ l instancji. Organ ponownie rozpatrując sprawę będzie miał obowiązek uwzględnić zmianę stanu prawnego, wynikającą z przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008r. w sprawie P 18/06. Nadto organ będzie miał na uwadze konieczność prawidłowego określenia stron postępowania wszczętego wnioskiem o zaliczkę alimentacyjną na rzecz mał. P. i D.J.. M.P. nie jest bowiem stroną postępowania. W świetle art. 7 i 2 pkt 5 ustawy o zaliczce alimentacyjnej stronami tego postępowania są małoletnie dzieci jako uprawnione do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, natomiast ich matka M.P., jako jedna z rodziców, jest ich przedstawicielem ustawowym. Matka dzieci będąc przedstawicielem ustawowym małoletnich dzieci, pozostających pod jej władzą rodzicielską, w ramach ustawowego przedstawicielstwa uprawniona jest do dokonywania czynności prawnych oraz czynności procesowych w postępowaniu przed sądami i organami administracji publicznej w ich imieniu i ze skutkami bezpośrednio dla nich.