II SA/Po 519/22

SENTENCJA Dnia 27 października 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Asesor WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 października 2022 roku sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 25 kwietnia 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "Kolegium) decyzją z 25 kwietnia 2022 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania M. M. (dalej: "strona") od decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w G. (dalej: "Dyrektor OPS"), działającego z upoważnienia Burmistrza G. , z 28 lutego 2022 r., nr [...], o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym. Dyrektor OPS decyzją z 28 lutego 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "K.p.a."), art. 1 ust. 2 pkt 1, art. 17 ust. 1b, art. 20 ust. 3 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: "u.ś.r.") oraz zarządzenia Burmistrza G. z 17 maja 2004 r., nr [...], w sprawie upoważnienia do prowadzenia postępowań i wydawania decyzji w sprawie świadczeń rodzinnych, odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką K. M.. W uzasadnieniu organ I instancji podał, że M. M. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką nie podejmując zatrudnienia od stycznia 2021 r. Strona pracowała do 26 grudnia 2020 r. K. M. nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji, o czym świadczy orzeczenie lekarza orzecznika ZUS I Oddział w P. z 26 października 2021 r., przy czym data powstania tej niezdolności istniała od 1 października 2021 r. M. M. każdego dnia, a jeśli jest taka potrzeba, to i w nocy, wykonuje szereg czynności podczas opieki nad matką – są to zarówno czynności higieniczne, pielęgnacyjne, ubieranie, podawanie leków, posiłków, pranie, prasowanie, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych. Zarówno dokumentacja medyczna, jak i rodzinny wywiad środowiskowy zawierający opinię pracownika socjalnego dowodzą, że stan zdrowia K. M. wymaga codziennej, długoterminowej opieki osoby drugiej, w praktyce jest to opieka całodobowa, stała i nieprzerwana, wykluczająca możliwość podjęcia przez stronę pracy zarobkowej. Matka strony cierpi bowiem z powodu schorzeń neurologicznych (zawroty głowy, zaburzenia równowagi), postępującej miażdżycy uogólnionej, niedoczynności tarczycy, osteoporozy, zwyrodnienia wielostawowego, postępującej ślepoty, nadciśnienia tętniczego. Organ I instancji stwierdził jednak, że zaszła przesłanka negatywna wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium, na skutek złożonego odwołania, uznało, że należy odmówić ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale z innych przyczyn niż wskazał organ I instancji. Organ ten, powołując się na art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., podniósł, że opieka w rozumieniu tego przepisu musi być stała lub długoterminowa, a zatem nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Podstawową przesłanką jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowania koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Jak podało SKO pracownik socjalny OPS przeprowadził 26 stycznia 2022 r. wywiad środowiskowy. Wskazano w nim .m.in. że K. M. ma siedmioro dzieci, a jedynie strona opiekuje się matką. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu – w ocenie Kolegium – K. M. zamieszkuje sama, syn mieszka w tym samym budynku, ale w odrębnym wejściu. Szereg czynności K. M. wykonuje sama (przygotowuje sobie śniadania i kolacje) albo pod nadzorem syna (spacer). K. M. pieluchomajtki wymienia sama albo korzysta z pomocy synowej, co wskazano w wykazie czynności. Strona pali w piecach, przygotowuje leki, sprząta, przygotowuje ubrania. Zdaniem Kolegium powyższe czynności nie wykraczają poza podstawowe obowiązki domowe, które wykonywane są także przez osoby pracujące nawet w pełnym wymiarze czasu pracy, a zatem nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia. Opieka o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. związana być musi wyłącznie z osobą chorego, a nie może polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, to znaczy sprzątaniu, gotowaniu, bowiem nawet prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. W ocenie organu II instancji strona nie wykracza poza standardowe obowiązku syna wynikające Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W skardze skierowanej do tut. Sądu skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika w osobie adwokata, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił: - naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki wynikającej z tego przepisu, - naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 K.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym w szczególności niewyjaśnienie, czy ze względu na schorzenia na jakie cierpi matka skarżącego nie wymaga stałej opieki. Jednocześnie skarżący powołując się na art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. SKO w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wyjaśnić trzeba, że niniejsza sprawa rozpoznana została w trybie uproszczonym. Jak stanowi bowiem art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Skarżący w skardze zawarł wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zaś Kolegium nie zażądało przeprowadzenia rozprawy, wobec czego zaistniały przesłanki do zastosowania ostatnio przywołanego przepisu. Zgodnie z art. 120 P.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje przy tym sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Stanowi to odstępstwo od zasady jawnego rozpoznawania spraw, jaka przewidziana została w art. 10 P.p.s.a. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 25 kwietnia 2022 r., nr [...], wydana została z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przez co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. zaszła konieczność jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Materialnoprawną podstawę wydania decyzji w sprawie stanowił art. 17 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przyznać trzeba, że Kolegium słusznie nie uznało argumentacji, jaka zdaniem organu I instancji przemawiała za odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, to jest nie zaakceptowało oparcia się w tym względzie przez Dyrektora OPS na art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku Trybunału jest to, że okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia u osoby podlegającej opiece nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku, gdy wnioskodawca rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Kolegium podważając związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a opieką nad niepełnosprawną matką dopuściło się jednak oczywistego oraz istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a. Kolegium dokonało wręcz rażąco wybiórczej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, uwzględniając jedynie pojedyncze, wyrwane z kontekstu okoliczności świadczące na niekorzyść skarżącego, pomijając zaś wszystkie pozostałe okoliczności, które w zdecydowanej większości przemawiają na jego korzyść. Doszło w tym względzie do równie jawnego naruszenia art. 8 § 1 K.p.a. Jak stwierdziło Kolegium szereg czynności K. M. wykonuje sama, przywołując dla przykładu, że niepełnosprawna przygotowuje sobie śniadania i kolacje. Faktycznie w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego z 14 stycznia 2022 r. w ramach dodatkowych informacji wskazano, że (tiret trzecie): "- śniadanie P. K. jest w stanie przygotować sobie sama", jednakże jest to początek zdania, które dalej stwierdza: "jednakże jest to związane z niebezpieczeństwem, gdyż P. K. bardzo często zapomina (kłopoty z pamięcią), że pozostawiła jakiś posiłek na ogniu, dodatkowo korzysta podczas gotowania z butli gazowej i bardzo często zapomina o jej zakręceniu, podczas zalewania gorącego napoju może się poparzyć, także P. M. (skarżący – przyp. tut. Sądu) cały czas czuwa nad przygotowaniem przez mamę śniadania". Także odnośnie kolacji (tiret szóste) podano: "kolacje mama robi sobie sama, ale i tak syn nadzoruje te przygotowania, aby mama w trakcie przyrządzania posiłku nie zrobiła sobie krzywdy". Ponadto, Kolegium oparło się na jednej czynności wymiany pieluchomajtek (spośród pozostałych dwudziestu jeden czynności podanych przez skarżącego w wykazie z 27 grudnia 2021 r.), gdzie akurat skarżący oświadczył, że mama radzi sobie sama bądź korzysta z pomocy żony skarżącego. Kolegium całkowicie zignorowało zawarty w przywołanych powyżej informacjach dodatkowych opis, który w sposób jasny i przejrzysty przedstawia, jak skarżący sprawuje opiekę w ciągu dnia, jak również w nocy nad niepełnosprawną matką. Wynika z niego przede wszystkim, poza wskazanym powyżej czuwaniem nad przygotowaniem śniadania i kolacji, że: - dzień rozpoczyna się od wizyty u mamy, wyjścia z jej psem, wyniesienia popiołu z pieca i rozpalenia ognia, węgiel i drewno skarżący przynosi z szopy znajdującej się na podwórzu; - podczas podstawowych czynności porannych P. K. radzi sobie sama tzn. jest w stanie sama założyć protezę jamy ustanej oraz umyć twarz, jednak przy ubieraniu, obcinaniu paznokci oraz podczas mycia całego ciała potrzebuje pomocy syna (skarżący musi pomóc mamie dobrać ubiór odpowiednio do pory roku), P. K. nie jest w stanie sama wziąć prysznica, ponieważ może się poślizgnąć; - następnie skarżący przygotowuje leki dla mamy, które musza być przyjmowane cztery razy dziennie, są wkładane do pudełka na lekarstwa z podziałem na poszczególne etapy dnia, aby nie obciążać żołądka P. K. skarżący pomiędzy lekami musi podawać mamie przekąski. Problemy ze wzrokiem wiążą się z tym, że skarżący musi także zakraplać mamie oczy cztery razy dziennie. Skarżący co drugi dzień naciera również mamę maściami przeciwbólowymi; - skarżący dba o czystość w mieszkaniu P. K., robi pranie, zakupy, sprząta naczynia po posiłkach, doba o czystość w lodówce; - obiady skarżący przygotowuje w całości, gdyż z tym P. K. sobie nie radzi; - zdarza się, że w nocy mama się przebudza, wtedy skarżący musi wstać i podejść do mamy sprawdzić, czy wszystko u niej w porządku; - jeżeli chodzi o opłaty wszelkich rachunków również zajmuje się tym skarżący; - dowozy do wszelkich specjalistów również wymagają pomocy skarżącego; - P. K. nie może wyjść sama na dwór, skarżący podczas spacerów przytrzymuje mamę pod pachą. Kolegium nie wyjaśniło, jak w świetle powyższych okoliczności, które nie zostały przecież przez ten organ w żaden sposób zakwestionowane, skarżący ma pogodzić zatrudnienie z jednoczesnym sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, przy zachowaniu nie tylko prawa matki do godnego życia, lecz w ogóle zabezpieczeniu jej zdrowia i życia. Niewiadomym pozostaje dla Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, jak Kolegium wyobraża sobie wykonywanie przez skarżącego pracy zarobkowej, kiedy z uwagi na liczne schorzenia niepełnosprawnej matki istnieje chociażby ryzyko pozostawienia przez nią posiłku na ogniu, bądź niezakręcenia gazu. Kolegium nie wyjaśniło również, czy sprawowanie opieki nie uniemożliwia skarżącemu efektywnego podjęcia się pracy zarobkowej chociażby powodu pozostawania w gotowości do realizowania czynności opiekuńczych w zależności od bieżących potrzeb osoby wymagającej opieki jak i sygnalizowanej wyżej konieczności bieżącego sprawowania nadzoru nad tą osobą. Dodatkowo Kolegium obciąża w sprawie to, że w powyższym zakresie poczyniło całkowicie odmienne ustalenia i doszło do innej oceny niż organ I instancji, który nie miał wątpliwości, co do spełnienia przez skarżącego kwestionowanej w II instancji przesłanki. Organ I instancji stwierdził, że: "ponad wszelką wątpliwość (...) wnioskodawca sprawuje stałą, całodobową i nieprzerwaną opiekę nad swoją matką (...) niezdolną do samodzielnej egzystencji, a matka tej opieki bezwzględnie wymaga. Nie ulega również wątpliwości, że Pan M. M. nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej z uwagi na stan zdrowia matki, oraz że istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem pracy przez wnioskodawcę, a koniecznością sprawowania opieki nad matką". Skoro organ II instancji całkowicie zmienia w tym względzie zdanie, tym bardziej powinien wykazać się rzetelnością, jasno wykazując dlaczego uważa inaczej niż organ I instancji. Ustalenia organu I instancji zostały jednak przez Kolegium po prostu pominięte. Wobec powyższego zachodzi konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Tut. Sąd nie miał przy tym możliwości uwzględnienia dalej idącego wniosku skarżącego o orzeczenie co do istoty sprawy. Przysługujące w tym względzie kompetencje wynikające z art. 145a P.p.s.a. zastrzeżone są dla sytuacji, w których nastąpi uchylenie decyzji z uwagi na naruszenie prawa materialnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.) lub do stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.), co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. To do Kolegium należy wydanie w kontrolowanej sprawie merytorycznego orzeczenia. Ponownie prowadząc postępowanie, Kolegium uwzględni przedstawione powyżej rozważania prawne oraz wynikające z nich wskazania co do dalszego postępowania. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania postanowiono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a.