I OSK 358/08

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Antosiewicz Sędziowie Sędzia NSA Andrzej Gliniecki (spr.) Sędzia NSA Maria Rzążewska Protokolant Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 30 września 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. K. - przedstawicielki ustawowej małoletniej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2007r. sygn. akt II SA/Wa 1133/07 w sprawie ze skargi H. K. - przedstawicielki ustawowej małoletniej M. K. na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1133/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. K., reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową H. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Decyzją z dnia [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletniej M. K. wskazując w uzasadnieniu decyzji, iż renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że zmarły ojciec nie spełniał warunków, o których mowa w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), nie udowodniono bowiem, aby zaszły szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca M. K. uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym - w okresach przerw w zatrudnieniu nie miał on orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek skarżącej, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że za szczególną okoliczność uzasadniającą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. To, że od ustania ostatniego okresu składkowego w [...] do czasu orzeczenia wobec ojca dziecka całkowitej niezdolności do pracy w [...], nie pozostawał on w stosunku zatrudnienia ani nie prowadził innej działalności objętej ubezpieczeniem (co spowodowało brak uprawnień do renty na zasadach ogólnych) nie może być uznane za szczególną okoliczność. Organ wskazał, że sytuacja na rynku pracy jest wprawdzie trudna, ale okoliczność ta nie może być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone zaś przez przedstawicielkę ustawową trudne warunki materialne nie stanowią uzasadnienia żądania przyznania świadczenia, o którym mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które nie jest świadczeniem socjalnym. W skardze do sądu administracyjnego M. K. zarzuciła naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wniosła o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę stwierdził, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na tle całej ustawy jest regulacją szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Sąd podkreślił, że w sprawie bezspornym jest, iż M. K. jest córką zmarłego Z. K., który podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Jest więc pozostałym po nim członkiem jego rodziny i ze względu na wiek nie może ona podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, nie ma również niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację materialną jej matki, pod której opieką pozostaje. Z. K. na przestrzeni [...] lat życia udokumentował wprawdzie łączny okres ubezpieczenia wynoszący ponad [...] lat, jednakże w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy posiadał jedynie 1 rok, 9 miesięcy i 3 dni okresu popartego opłacaniem składki na ubezpieczenie społeczne, zamiast wymaganych 5 lat. W okresie [...]-letniej aktywności zawodowej zmarły posiadał przerwy w odprowadzaniu składki na ubezpieczenie społeczne (w latach [...]-[...] i [...]-[...]), które wpłynęły na odmowę przyznania świadczenia w zwykłym trybie. Zwłaszcza ostatnia przerwa przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, trwająca ponad 7 lat i 8 miesięcy, stanowiła decydujący powód odmowy. Z. K. na skutek tej przerwy nie wypracował wymaganych 5 lat w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Okoliczność, że zmarły pracy rzeczywiście poszukiwał nie stanowi szczególnej okoliczności uprawniającej do ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku. Pogarszający się, czy też zły stan zdrowia zmarłego w okresie przerw w ubezpieczeniu nie został poparty jakąkolwiek dokumentacją medyczną, by mógł być uznany za szczególną okoliczność. Sąd stwierdził również, że trudna sytuacja materialna sama przez się nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego. Świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Osoby w trudnej sytuacji materialnej, które nie legitymują się dostatecznie długim okresem zatrudnienia połączonym z opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, mają możliwość ubiegania się o inny rodzaj świadczeń, w szczególności przewidzianych w ustawie z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414 ze zm.). Sąd I instancji podkreślił jednak, że Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/2005, stwierdził, iż: "Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". W świetle powyższej uchwały, która ma charakter wiążący, córce skarżącej przysługuje renta rodzinna w trybie zwykłym z uwagi na ponad 29-letni staż ubezpieczeniowy jej zmarłego ojca. Skarżąca mogła zatem wnieść odwołanie do Sądu Okręgowego w K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] odmawiającej przyznania renty rodzinnej. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wniesionej przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika skarżącej, zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, które to uchybienie mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegające na błędnej wykładni wskazanego przepisu, poprzez przyjęcie, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku, tj. przesłanka "nie spełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności", podczas, gdy okoliczności podnoszone w toku postępowania, dają podstawy do przyjęcia, że okoliczności, towarzyszące długoletniemu bezrobociu ubezpieczonego, stanowią "okoliczności szczególne", które powodowały brak spełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. W związku z tym wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i zasądzenie opłaty za pomoc prawną świadczoną z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono też, że jedną ze szczególnych okoliczności stanowi stan bezrobocia; ubezpieczony był osobą chorą, niezaradną życiowo, która wymagała pomocy. Ponadto ze względu na wiek, miał poważne trudności z uzyskaniem jakiegokolwiek zatrudnienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 15 § 1 pkt 1 w związku z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powołanej dalej jako p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych w granicach ich zaskarżenia, a z urzędu bierze jedynie pod rozwagę okoliczności nieważności postępowania wymienione w § 2 art. 183 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie nie dostrzeżono okoliczności mogących wskazywać na nieważność postępowania. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Jak wcześniej w decyzjach administracyjnych i w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazywano, iż ewentualne przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, może mieć miejsce jedynie wtedy, kiedy wszystkie warunki wymienione w tym przepisie są jednocześnie spełnione. W rozpoznawanej sprawie bez wątpienia nie są spełnione wszystkie wymagane prawem warunki, a w szczególności jak wynika z akt, ojciec małoletniej M. K. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, co było spowodowane okresami przerw w pracy. W okresie ostatnich dziesięciu lat przed stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy Z. K., można zaliczyć tylko 1 rok, 3 miesiące i 3 dni zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Zarzucając naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, przez błędną jego wykładnię, pełnomocnik skarżącej nie podważył tych okoliczności, wskazując jedynie stan bezrobocia, stan zdrowia i wiek jako szczególne okoliczności w rozumieniu ww. przepisu, które należało wziąć pod uwagę. Z poglądem takim nie można się zgodzić, bowiem w sprawie nie przedstawiono żadnych dowodów, z których by wynikało dlaczego i z jakich powodów Z. K. dopuszczał do tak długich przerw w zatrudnieniu, pomimo że nie był całkowicie niezdolny do pracy. W takiej sytuacji, wieloletni okres braku aktywności zawodowej, nie może być wyłącznie tłumaczony bezrobociem, bowiem też nie wykazano aby ojciec małoletniej M. ubiegał się o pracę. Wbrew stanowisku zajętemu w skardze kasacyjnej brak podstaw, aby uznać zarzut naruszenia wskazanego tam przepisu prawa materialnego za uzasadniony. Wojewódzki Sąd Administracyjny wydając zaskarżony wyrok, prawidłowo ocenił materiał zgromadzony w sprawie. Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.