II SA/Wa 1195/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Karolina Kisielewicz, Asesor WSA Arkadiusz Koziarski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 listopada 2022 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2022 r. UZASADNIENIE Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...], na podstawie art. 138 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, z późn. zm.), zwanej dalej k.p.a. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2022 r., nr [...], wydaną po rozpatrzeniu wniosku P. M., o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przywołał art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504 ze zm.). Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w powołanym przepisie prawa, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał m.in., że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Organ podał, że po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Stwierdził, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy wynika, że w wieku 45 lat, tj. do dnia powstania niezdolności do pracy wnioskodawca udowodnił jedynie 10 lat, 3 miesiące i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę w trybie zwykłym – zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wnioskodawca udokumentował 2 lata, 9 miesięcy i 19 dni tych okresów. Organ wskazał, że od [...].02.2002 r. do [...].11.2008 r. i od [...].01.2014 r. do [...].03.2020 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawca nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w wykazanych okresach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Lekarz Orzecznik ZUS, orzeczeniem z [...].01.2022 r., ustalił, że całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero [...].04.2020 r., a przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy nie stwierdził częściowej niezdolności do pracy. Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia. Organ podniósł, że wnioskodawca nie udowodnił również innych zdarzeń zewnętrznych, niezależnych od swojej woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Organ podał, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazano, że w przerwach w ubezpieczeniu wnioskodawca pracował bez ubezpieczenia. Organ podniósł, że wykonywanie pracy bez ubezpieczenia nie stanowi okoliczności szczególnej, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Jest to bowiem wynik wyboru osoby decydującej się na pracę bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, która winna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Prezes ZUS wskazał, że nie neguje faktu, że skala bezrobocia w powiecie dzierżoniowskim była duża. Jednakże sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. Organ podniósł, że przy rozpatrywaniu wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna w jakiej wnioskodawca się znajduje, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi P. M., reprezentowanego przez pełnomocnika, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Pełnomocnik wnosząc o uwzględnienie skargi zwrócił uwagę na 30% bezrobocie, które w przeszłości występowało w powiecie dzierżoniowskim. Wskazał na wyniki badań lekarskich z [...]. 10.2008 r., z powodu których starania syna o pracę w każdym zakładzie pracy kończyły się odmową zatrudnienia. Podniósł nadto inne okoliczności dotyczące stanu zdrowia syna, tj. stany depresyjne i leczenie psychiatryczne. Podał, że po wielu staraniach przyjęto skarżącego do szpitala. Niestety, jak podał, w okresie 5 lat "nie zrobiono nic aby tę straszną chorobę choćby zaleczyć". Podniósł m.in., że z tego względu należy uznać, że stan zdrowia syna był szczególną okolicznością, która uniemożliwiła wypracowanie świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Pełnomocnik skarżącego w piśmie z dnia [...] sierpnia 2022 r. w nawiązaniu do odpowiedzi na skargę podtrzymał skargę, przedłożył dokument pełnomocnictwa uprawniającego do działania przed sądem. Podkreślił, że syn nie z własnej winy nie spełnił wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Podkreślił, że po wypisaniu syna z Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w [...], oczekiwał na ponowne leczenie. Podniósł, że mimo licznych prób nie otrzymał pomocy do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. [...] kwietnia 2020 r. Pełnomocnik wskazał, że syn czuł się społecznie wykluczony, leczył się psychiatrycznie. Podniósł m.in., że nie było skutecznego leku, jego stan "psycho-fizyczny był tragiczny". Pełnomocnik zaznaczył, że w tych okolicznościach nie jest zrozumiałe twierdzenie ZUS, że skarżący nie podejmował zatrudnienia. Wskazał, że przy wstępnych rozmowach o pracę, poinformowanie o chorobie kończyło się brakiem zatrudnienia. Podniósł, że syn zamknął się w sobie, odtrącony przez wszystkich, za wyjątkiem rodziców. Pełnomocnik przedłożył dodatkowe dokumenty i wniósł o uwzględnienie skargi. Załączył m.in. historię choroby ze wskazaniem dat [...].04.2009, [...].05.2009, [...].07.2009 (przedstawiono informacje dotyczące zdrowia psychicznego); zaświadczenie lekarskie; skierowanie do szpitala psychiatrycznego z dnia [...] lipca 2009 r., w którym odnotowano m.in. że P. M. leczony w PZP od kwietnia 2009 r., lekarz wskazał na rozpoznanie wstępne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga podlegała uwzględnieniu. W sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany zatem rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i rozstrzygania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W sprawie jest bezsporne, że skarżący na przestrzeni 45 lat życia udokumentował 10 lat, 3 miesiące i 5 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Organ wskazał w decyzji, że skarżący jest osobą całkowicie niezdolną do pracy od [...] kwietnia 2020 r., a lekarz orzecznik w orzeczeniu z dnia [...] stycznia 2022 r. nie stwierdził częściowej niezdolności do pracy przed powstaniem całkowitej niezdolności. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika również, że P. M. jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji od [...] kwietnia 2020 r. Organ stwierdził w decyzji, że skarżący od [...].02.2002 r. do [...].11.2008 r. i od [...].01.2014 r. do [...].03.2020 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i analiza akt nie wskazuje, aby w wykazanych okresach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Zwrócić należy jednakże uwagę, że pełnomocnik skarżącego wskazywał w postępowaniu przed organem na trudności w zatrudnieniu wynikające ze stanu zdrowia syna, wskazywał na "myśli rezygnacyjne, poczucie winy oraz myśli samobójcze". Podnosił m.in., że syn odizolował się od świata. Okoliczności te zostały pominięte przy ocenie wpływu na niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Organ w toku postępowania administracyjnego powinien był zwrócić się o przedłożenie dowodów potwierdzających stan zdrowia psychicznego wnioskodawcy, jeśli powoływane przez stronę okoliczności nie znajdowały odzwierciedlenia w dotychczas zgromadzonym przez organ materiale dowodowym. W sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest współdziałanie strony z organem, jednakże to na organie spoczywa obowiązek wskazania stronie, jakie okoliczności mogą mieć wpływ na pozytywne rozpatrzenie wniosku (art. 9 k.p.a.). Przedłożone w postępowaniu sądowym dokumenty potwierdzają, że skarżący był leczony w Poradni Zdrowia Psychicznego od kwietnia 2009 r. (wskazuje na to treść skierowania do szpitala psychiatrycznego z dnia [...].07.2009 r.). Powyższe okoliczności nie zostały wszechstronnie rozważone w postępowaniu przed organem. Choć lekarz orzecznik ZUS nie stwierdził przed [...].04.2020 r. częściowej niezdolności do pracy, powyższe nie oznacza, że okolicznością, która miała wpływ na niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym nie mógł być właśnie stan zdrowia. W tym stanie rzeczy, przy podniesionych okolicznościach dotyczących stanu zdrowia psychicznego wnioskodawcy, brak jest podstaw do stwierdzenia w decyzji, że sama tylko okoliczność zatrudnienia bez ubezpieczenia wyklucza zaistnienie szczególnych okoliczności w sprawie. Okoliczności podnoszone w postępowaniu przed organem, w tym wskazywanie na "myśli samobójcze" występujące w przeszłości u wnioskodawcy dawało podstawę do rozważenia przez organ, czy to nie stan zdrowia był przyczyną, która uniemożliwiła, a przynajmniej znacząco utrudniła wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Powyższe wymagało wszechstronnego rozpatrzenia i oceny organu zwłaszcza w okolicznościach dużego bezrobocia w powiecie dzierżoniowskim i wskazywanych w toku postępowania okoliczności dotyczących odmów zatrudnienia z uwagi na informację o przewlekłym zakażeniu wątroby żółtaczką typu C. Podkreślenia wymaga, że twierdzenia strony dotyczące stanu zdrowia psychicznego znajdują potwierdzenie w treści skierowania do szpitala psychiatrycznego z dnia [...].07.2009 r. Organ winien rozważyć, czy osoba z takim schorzeniem, jak rozpoznanie dokonane przez lekarza psychiatrę, mogła mieć znaczne trudności z wypracowaniem świadczenia w trybie zwykłym, a tym samym, czy to nie stan zdrowia stanowił jednak w tym przypadku szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ nie dokonał w tej sprawie wszechstronnej oceny, czy rzeczywiście brak zatrudnienia nie był spowodowany w znacznym stopniu sytuacją zdrowotną, która mogła stanowić istotną przeszkodę w wypracowaniu świadczenia w trybie zwykłym, zwłaszcza gdy weźmie się pod uwagę przebieg zatrudnienia wnioskodawcy (w tym uzyskiwane zasiłki chorobowe i świadczenia rehabilitacyjne). Bezspornie przy tym, stan zdrowia wskazany w skierowaniu do szpitala psychiatrycznego, jest okolicznością, na którą wnioskodawca nie miał wpływu. Zgodnie z przyjętym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyjmuje się obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Pamiętać należy, że nie zawsze wyłącznie całkowita niezdolność do pracy stanowi szczególną okoliczność na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni przedstawione wyżej wskazania i ocenę prawną. Organ dokona również aktualnych na dzień wydawania decyzji ustaleń, czy spełniona jest przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Kwestia ta jest jednym z kilku warunków wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS warunkujących przyznanie świadczenia. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), orzekł jak w wyroku. ----------------------- 4